Od ECU do euro – historia, kryteria i zasięg unii walutowej

2.1. Europejska jednostka walutowa – EURO

Rok 1999 jest początkiem nowej ery w życiu gospodarczym Unii Europejskiej. 1 stycznia 1999 roku weszła w życie Unia Gospodarcza i Walutowa (Economic and Monetary Union – EMU), w ramach której wprowadzono nową, wspólną dla wszystkich członków EMU, walutę – EURO. Docelowo zastąpi ona waluty narodowe krajów członkowskich Unii. To wydarzenie będzie miało wpływ na wszystkie firmy prowadzące jakiekolwiek rozliczenia w dowolnej walucie narodowej EMU, a także na wszystkie banki, które prowadzą rozliczenia międzynarodowe.

Wprowadzenie stabilnej wspólnej waluty i stworzenie tym samym ogromnego, konkurencyjnego w skali światowej, rynku finansowego umocni gospodarczo Europę i zwiększy jej zdolność konkurowania z USA i Japonią.

2.1.1. Rys historyczny

Dążenie krajów Europy Zachodniej do tworzenia wspólnoty gospodarczej datuje się od bardzo dawna. Już w 1951 roku na mocy Traktatu Paryskiego powołano Europejską Wspólnotę Węgla i Stali, ustanawiając ponadnarodową kontrolę nad dwoma najważniejszym i materiałami wojennymi. Sygnatariusze: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Niemcy i Włochy postanowiły „skończyć krwawe konflikty, które nas podzieliły” dwukrotnie w pierwszej połowie stulecia.

W 1957 roku, na mocy Traktatu Rzymskiego, te same sześć państw powołało do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą, przekształconą w 1967 roku we Wspólnotę Europejską. W 1973 roku do Wspólnoty przystąpiła Wielka Brytania.

W 1979 roku EWG powołała do życia Europejski System Walutowy i wprowadziła europejską jednostkę walutową ECU (European Currency Unit), opracowując jednocześnie centralny kurs walut w stosunku do ECU³².

W 1992 roku podpisano Traktat w Maastricht, na mocy którego Wspólnota Gospodarcza stała się Unią Europejską. Wówczas też postanowiono, że w Europie powstanie EMU, a w jej ramach będzie obowiązywać jedna, wspólna dla wszystkich członków, waluta nazwana EURO.

W Maastricht ustalono także kryteria, jakie musi spełniać kraj chcący przystąpić do EMU. W 1995 roku na szczycie w Madrycie opracowano trzy etapy wprowadzania euro. I tak w 1999 roku EMU staje się faktem dla 11 spośród 15 członków Unii Europejskiej.

2.1.2. Kryteria przystąpienia do EMU

Polityka monetarna w ramach EMU jest ustalana i prowadzona przez niezależną instytucję zwaną Europejskim Systemem Banków Centralnych (ang.: European System of Central Banks – ESCB). Wymagania stawiane krajom wchodzącym do EMU są wypadkową ogólnych warunków gospodarczych w państwach członkowskich Unii Europejskiej i regulacji prawnych tworzonych przez narodowe banki centralne tych państw, które są zbieżne ze Statutem ESCB. Realizacją polityki finansowej EMU zajmuje się Europejski Bank Centralny.

Warunkiem przyjęcia do EMU każdego ubiegającego się o to kandydata jest osiągnięcie przez niego wymaganego poziomu pięciu podstawowych wskaźników finansowych, określanych mianem kryteriów przystąpienia³³:

• Inflacja nie może przekroczyć poziomu 1,5% ponad wskaźnik inflacji notowany u trzech członków EMU, u których jest ona najniższa.

• Stały kurs waluty narodowej kraju-kandydata przez co najmniej 2 lata przed przystąpieniem do EMU (nie może być dewaluacji danej waluty w stosunku do którejkolwiek waluty innego członka EMU).

• Długoterminowe stopy procentowe obligacji skarbowych nie mogą przekroczyć poziomu 2% ponad średnie stopy procentowe w trzech krajach EMU, które mają najniższy wskaźnik inflacji. Analizuje się okres 1 roku przed przystąpieniem do EMU .

• Deficyt budżetowy nie może przekroczyć 3% Produktu Krajowego Brutto. Odstępstwo od tej zasady jest dopuszczalne wówczas, gdy przekroczenie podanego poziomu jest wyjątkowe i ma charakter przejściowy, a poziom deficytu nie odbiega daleko od obowiązującej wartości.

• Dług publiczny nie może przekroczyć 60% PKB. Dopuszcza się poziom wyższy pod warunkiem, że jest on stale obniżany i zbliża się do poziomu obowiązującego w zadowalającym tempie.

Postanowienia Traktatu z Maastricht dopuszczają dużą elastyczność w ocenie wyników finansowych tych krajów, które nie spełniają wszystkich pięciu kryteriów w pełni. Jeżeli obserwuje się stałą poprawę stanu gospodarki i zbliżanie się do założonego poziomu wskaźników, może to być wystarczające do przyjęcia danego kraju do EMU .

Oczywiście możliwość przystąpienia do EMU mają na razie jedynie członkowie Unii Europejskiej. W przyszłości nie wyklucza się możliwości przyjęcia do EMU także innych krajów. Kraj, który został raz przyjęty do EMU nie może być z niej wyłączony nawet wówczas, gdy nie spełnia podanych kryteriów. Przewidziane są mechanizmy zapobiegające znacznemu pogorszeniu się sytuacji gospodarczej poszczególnych członków EMU. Kraj, który przekracza dopuszczalny poziom deficytu budżetowego i nie podejmuje działań w celu jego zmniejszenia, jest zobowiązany do odprowadzenia 0,5% PKB jako nieoprocentowanego depozytu do Europejskiego Banku Centralnego. Jeżeli deficyt nie zostanie zmniejszony w ciągu kolejnych 2 lat, wówczas depozyt jest traktowany jako kara, nie wraca do kraju, który go złożył, lecz jest przekazywany innym krajom. Poniższa tabela ilustruje poziom wskaźników ocenianych przed przyjęciem do EMU, jaki osiągnęły poszczególne kraje Unii Europejskiej.

Tabela 8. Sytuacja finansowa w krajach Unii Europejskiej w 1997 i 1998 roku

Źródło : Komisja Europejska

*minus oznacza nadwyżkę budżetu

2.1.3. Zasięg EMU

W maju 1998 roku Rada Europy ogłosiła listę państw wchodzących do EMU od 1 stycznia 1999 r.

Tabela 9. Państwa wchodzące w do Emu i ich waluty oraz kody walut

Źródło: Komisja Europejska

U stanowienie jednej waluty dla tak dużego rynku oznacza, że euro będzie używane do rozliczania około 1/3 wszystkich transakcji handlu światowego już na początku swego istnienia. Euro staje się zatem drugą co do znaczenia walutą na świecie z możliwością przejęcia pozycji zajmowanej obecnie przez dolara amerykańskiego, chociaż ekonomiści nie są zgodni co do prawdopodobnego tempa zmian. Przewiduje się wystąpienie tendencji do większego używania euro w handlu zagranicznym chociażby ze względu na koszt uzyskania dolara amerykańskiego³⁴.

Tabela 10. ilustruje potencjał, jakim będzie dysponować EMU operując jedną silną walutą.

Tabela 10. Struktura finansowa krajów UE, USA i Japonii

Źródło: Komisja Europejska