Podstawową rolą banków w gospodarce jest gromadzenie wkładów pieniężnych oraz wspieranie kredytem i pożyczkami przedsięwzięć stymulujących ogólny rozwój kraju. Właściwe i odpowiedzialne wykonywanie tych funkcji przesądza o ogólnym ładzie ekonomicznym i stabilizacji życia oraz sprawia, że banki są potrzebne jako jedna z ważnych instytucji publicznego zaufania. Takie postrzeganie pozycji banku jest ważne szczególnie w czasie zachodzących gwałtownie przeobrażeń strukturalnych w życiu gospodarczym i społecznym Polski.
Zmiany, które nastąpiły w ostatnim trzydziestoleciu w gospodarce i systemie ekonomicznym krajów zachodnich wywarły głęboki wpływ na wszystkie dziedziny życia, w tym również na sytuację banków. Zmieniły się ich zewnętrzne warunki działania – mechanizmy, zachowania i dążenia klientów. Do nowych warunków dostosowane są zasady funkcjonowania, organizacja wewnętrzna, strategia i polityka banków.
W ostatnich latach wzrosła rola kredytu bankowego. Wywołane to zostało głównie rozwojem prywatnej przedsiębiorczości. Napływ obcego kapitału spowodował również, iż musiały ulec znacznej zmianie zasady kredytowania.
Kredyt stał się istotnym elementem życia gospodarczego. Jeszcze do niedawna podstawową grupę kredytobiorców stanowiły jednostki gospodarki uspołecznionej oraz ludność.
Kredyt jest jednym z podstawowych instrumentów działalności bankowej i odgrywa istotną rolę zarówno z punktu widzenia pojedynczego kredytobiorcy, jak i całej gospodarki. Banki gromadzą środki pieniężne pochodzące między innymi z depozytów klientów, a następnie wykorzystują część tych zasobów do finansowania potrzeb przedsiębiorstw, gospodarstw domowych i innych podmiotów. W ten sposób uczestniczą w przepływie kapitału pomiędzy uczestnikami rynku posiadającymi czasowe nadwyżki finansowe a tymi, którzy potrzebują dodatkowych środków.
Znaczenie kredytu wynika przede wszystkim z tego, że umożliwia on realizowanie wydatków wcześniej, niż byłoby to możliwe wyłącznie przy wykorzystaniu własnych oszczędności. Przedsiębiorstwo może dzięki finansowaniu bankowemu kupić maszyny, zwiększyć produkcję, utworzyć nowe miejsca pracy lub wejść na nowy rynek. Gospodarstwo domowe może natomiast sfinansować zakup mieszkania, samochodu albo innych dóbr o znacznej wartości.
Kredyt nie jest jednak dodatkowym dochodem kredytobiorcy. Środki uzyskane od banku mają charakter zwrotny i muszą zostać spłacone zgodnie z warunkami określonymi w umowie. Oznacza to, że zwiększenie bieżących możliwości finansowych odbywa się kosztem konieczności przeznaczania części przyszłych dochodów na obsługę zadłużenia.
Z ekonomicznego punktu widzenia kredyt pozwala więc przesuwać możliwości dokonywania wydatków w czasie. Jest to szczególnie dobrze widoczne w przypadku kredytów mieszkaniowych. Osoba, która musiałaby przez wiele lat odkładać środki na zakup nieruchomości, dzięki finansowaniu bankowemu może nabyć ją wcześniej, a następnie stopniowo spłacać zobowiązanie z przyszłych dochodów.
W działalności przedsiębiorstw mechanizm ten ma jeszcze szersze znaczenie. Firma może bowiem wykorzystać kredyt nie tylko do sfinansowania wydatku, ale także do stworzenia źródła przyszłych przychodów. Jeżeli kredyt zostanie przeznaczony na zakup urządzenia zwiększającego zdolności produkcyjne, przedsiębiorstwo może osiągać dodatkowe wpływy, z których następnie regulowane będą raty kredytowe.
Kredyt jako źródło finansowania przedsiębiorstw
Jednym z podstawowych zastosowań kredytu jest finansowanie działalności przedsiębiorstw. Firma może korzystać z kapitału własnego albo z kapitału obcego. Do kapitału własnego należą między innymi środki wniesione przez właścicieli oraz zyski pozostawione w przedsiębiorstwie. Kapitał obcy obejmuje natomiast zobowiązania wobec podmiotów zewnętrznych, wśród których szczególne miejsce zajmuje kredyt bankowy.
Nie każde przedsiębiorstwo jest w stanie rozwijać się wyłącznie dzięki środkom własnym. Jest to szczególnie widoczne w przypadku małych i średnich firm, które mogą posiadać ograniczony kapitał, a jednocześnie potrzebować znacznych środków na zakup wyposażenia, zwiększenie zapasów czy realizację inwestycji.
Kredyt pozwala przyspieszyć rozwój przedsiębiorstwa. Firma nie musi czekać, aż zgromadzi całą potrzebną kwotę z kolejnych zysków. Jeżeli bank pozytywnie oceni jej zdolność kredytową, możliwe jest uzyskanie kapitału i wcześniejsze rozpoczęcie inwestycji.
Ma to szczególne znaczenie w warunkach konkurencji. Przedsiębiorstwo, które zbyt długo odkłada decyzję inwestycyjną, może utracić część rynku na rzecz konkurentów szybciej wprowadzających nowe produkty lub technologie. Dostęp do finansowania może więc wpływać bezpośrednio na pozycję konkurencyjną firmy.
Kredyt może służyć również finansowaniu bieżącej działalności. Przedsiębiorstwa bardzo często ponoszą wydatki wcześniej, niż uzyskują zapłatę od odbiorców. Muszą kupować materiały, opłacać wynagrodzenia, regulować zobowiązania wobec dostawców oraz ponosić inne koszty operacyjne. Jednocześnie ich klienci mogą płacić za towary lub usługi dopiero po upływie kilkudziesięciu dni.
Powstaje wówczas czasowa luka finansowa. Przedsiębiorstwo posiada należności i może osiągać zysk, ale jednocześnie może brakować mu gotówki na bieżące wydatki. Kredyt obrotowy pozwala pokrywać takie niedobory i zachować płynność finansową.
Szczególnie wyraźnie problem ten występuje w przedsiębiorstwach sezonowych. Firma może ponosić największe wydatki na kilka miesięcy przed okresem, w którym uzyska większość przychodów. Kredyt może wówczas finansować przygotowanie produkcji i zgromadzenie zapasów do momentu uzyskania wpływów ze sprzedaży.
Kredyty inwestycyjne
Innym ważnym obszarem działalności banków są kredyty inwestycyjne. Ich celem jest finansowanie przedsięwzięć, których efekty mają być odczuwalne przez dłuższy czas. Może to być zakup nieruchomości, budowa hali, modernizacja zakładu, zakup środków transportu, maszyn czy wdrożenie nowych technologii.
Przy kredycie inwestycyjnym szczególnie istotne jest właściwe dopasowanie okresu spłaty do charakteru przedsięwzięcia. Inwestycja często zaczyna przynosić pełne korzyści dopiero po pewnym czasie. Jeżeli przedsiębiorstwo byłoby zobowiązane do zbyt szybkiej spłaty kredytu, mogłoby mieć problemy z utrzymaniem płynności.
Bank ocenia więc zarówno dotychczasową sytuację przedsiębiorstwa, jak i przyszłą opłacalność przedsięwzięcia. Znaczenie ma przewidywany poziom sprzedaży, koszty inwestycji, sytuacja branży, konkurencja oraz możliwość osiągnięcia przepływów pieniężnych wystarczających do obsługi zadłużenia.
Kredyt inwestycyjny może stać się ważnym czynnikiem wzrostu gospodarczego. Jeżeli finansowanie trafia do przedsiębiorstw realizujących efektywne inwestycje, przyczynia się do zwiększenia produkcji, poprawy wydajności i powstawania nowych miejsc pracy.
Kredyty dla gospodarstw domowych
Drugą dużą grupę kredytobiorców stanowią osoby fizyczne. Kredyty konsumpcyjne i mieszkaniowe pozwalają gospodarstwom domowym realizować wydatki, które byłyby trudne do sfinansowania jednorazowo.
Szczególne znaczenie mają kredyty mieszkaniowe. Wysoka wartość nieruchomości powoduje, że dla większości gospodarstw domowych zakup mieszkania wyłącznie za zgromadzone oszczędności byłby bardzo trudny. Finansowanie bankowe pozwala rozłożyć wydatek na wiele lat.
Inną grupę stanowią kredyty gotówkowe i inne formy finansowania konsumpcji. Mogą być przeznaczane na remonty, zakup wyposażenia, samochodu, edukację lub inne potrzeby. Kredytobiorca otrzymuje możliwość natychmiastowego poniesienia wydatku, ale później musi regulować raty z bieżących dochodów.
Kredyty dla ludności mają również znaczenie dla przedsiębiorstw. Zwiększając zdolność zakupową gospodarstw domowych, mogą powodować wzrost popytu na towary i usługi. Sprzedawcy uzyskują większe przychody, co może prowadzić do zwiększenia produkcji oraz inwestycji.
Mechanizm ten nie jest jednak pozbawiony zagrożeń. Nadmierne zadłużenie gospodarstw domowych może prowadzić do sytuacji, w której coraz większa część dochodów jest przeznaczana na obsługę istniejących zobowiązań. Ogranicza to możliwości bieżącej konsumpcji oraz tworzenia oszczędności.
Zdolność kredytowa
Podstawowym warunkiem uzyskania kredytu jest odpowiednia zdolność kredytowa. Bank powinien ustalić, czy klient posiada realną możliwość spłaty kapitału wraz z odsetkami i innymi kosztami w terminach określonych w umowie.
W przypadku osoby fizycznej analizowane są między innymi osiągane dochody, ich stabilność, istniejące zobowiązania i wydatki gospodarstwa domowego. Znaczenie ma również dotychczasowy sposób regulowania wcześniejszych zobowiązań.
W przypadku przedsiębiorstw analiza jest bardziej rozbudowana. Bank może badać strukturę majątku i kapitału, poziom zadłużenia, płynność, rentowność, przychody oraz przepływy pieniężne. Bierze pod uwagę nie tylko dane z przeszłości, ale również prognozy dotyczące przyszłej działalności.
Samo posiadanie wartościowego majątku nie jest wystarczające. Bank jest zainteresowany przede wszystkim tym, czy kredytobiorca będzie generował środki pozwalające na regularną spłatę. Zabezpieczenie ma przede wszystkim charakter dodatkowy.
Zabezpieczenie kredytu
W zależności od wartości i rodzaju transakcji bank może oczekiwać ustanowienia odpowiedniego zabezpieczenia. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest hipoteka, wykorzystywana przede wszystkim w przypadku finansowania nieruchomości.
Innymi zabezpieczeniami mogą być poręczenia, gwarancje, zastawy, blokady środków pieniężnych, cesje wierzytelności czy przewłaszczenia na zabezpieczenie. Wybór odpowiedniego rozwiązania zależy od sytuacji kredytobiorcy i rodzaju finansowania.
Z punktu widzenia banku zabezpieczenie pozwala ograniczyć wysokość potencjalnej straty. Jeżeli klient przestanie regulować zobowiązanie, bank może dochodzić swoich należności również z ustanowionego zabezpieczenia.
Nie oznacza to jednak, że zabezpieczenie całkowicie usuwa ryzyko. Nieruchomość może stracić na wartości, poręczyciel może sam popaść w problemy finansowe, a sprzedaż określonego składnika majątku może być czasochłonna. Dlatego decyzja kredytowa musi być oparta przede wszystkim na ocenie zdolności kredytowej.
Koszt kredytu
Korzystanie z kapitału banku jest odpłatne. Podstawowym kosztem są odsetki, ale w zależności od rodzaju produktu mogą występować również prowizje, opłaty i koszty związane z ustanowieniem zabezpieczeń.
Koszt finansowania ma duże znaczenie przy podejmowaniu decyzji o zaciągnięciu zobowiązania. Przedsiębiorca powinien ustalić, czy korzyści osiągnięte dzięki wykorzystaniu kredytu będą większe od wydatków związanych z jego obsługą.
Jeżeli kredyt finansuje inwestycję, jej przewidywana rentowność powinna być analizowana w zestawieniu z kosztem kapitału. Zaciągnięcie drogiego kredytu na przedsięwzięcie przynoszące niewielkie korzyści może okazać się ekonomicznie nieuzasadnione.
Podobnie gospodarstwo domowe powinno brać pod uwagę nie tylko wysokość pojedynczej raty, ale całkowite obciążenie wynikające z umowy oraz możliwość jego ponoszenia przez cały okres kredytowania.
Kredyt a stopy procentowe
Duże znaczenie dla rynku kredytowego ma poziom stóp procentowych. Wpływa on na koszt pozyskania finansowania i może zmieniać zainteresowanie kredytobiorców.
W okresach niższego kosztu pieniądza kredyt staje się bardziej dostępny z ekonomicznego punktu widzenia. Przedsiębiorstwa mogą uznać większą liczbę inwestycji za opłacalne, natomiast gospodarstwa domowe mogą częściej decydować się na finansowanie większych zakupów.
Wzrost kosztu pieniądza działa w przeciwnym kierunku. Raty mogą stawać się większym obciążeniem, a część planowanych inwestycji przestaje być opłacalna. Zainteresowanie kredytem może wówczas maleć.
Kredyt jest więc jednym z mechanizmów, poprzez które zmiany warunków finansowych oddziałują na całą gospodarkę. Wpływają na decyzje przedsiębiorstw dotyczące inwestycji oraz na decyzje gospodarstw domowych związane z konsumpcją.
Ewolucja działalności kredytowej
Zmiany gospodarcze zachodzące w Polsce doprowadziły do zasadniczej przebudowy rynku kredytowego. W gospodarce centralnie planowanej działalność banków była w dużym stopniu podporządkowana mechanizmom administracyjnym i potrzebom jednostek gospodarki uspołecznionej.
Rozwój gospodarki rynkowej spowodował natomiast zwiększenie znaczenia prywatnych przedsiębiorstw, konkurencji oraz ekonomicznej oceny ryzyka. Bank przestał udzielać finansowania przede wszystkim na podstawie administracyjnych założeń dotyczących działalności określonych podmiotów, a coraz większe znaczenie zaczęła mieć rzeczywista zdolność do spłaty zobowiązania.
Rozwój prywatnej przedsiębiorczości stworzył jednocześnie dużą grupę nowych klientów banków. Powstające przedsiębiorstwa potrzebowały kapitału na rozpoczęcie działalności, zakup wyposażenia i finansowanie bieżących potrzeb.
Napływ kapitału zagranicznego oraz pojawienie się na polskim rynku międzynarodowych instytucji finansowych zwiększyły konkurencję. Banki zaczęły poszerzać ofertę produktów, usprawniać proces obsługi klienta oraz stosować coraz bardziej zaawansowane metody oceny ryzyka.
Zmianie ulegały również oczekiwania samych klientów. Zwiększyła się liczba produktów finansowych dostępnych zarówno dla przedsiębiorstw, jak i gospodarstw domowych. Klient mógł porównywać warunki oferowane przez różne banki i wybierać rozwiązanie najbardziej odpowiadające jego potrzebom.
Nowoczesna działalność kredytowa
Rozwój technologii doprowadził do kolejnej znaczącej zmiany sposobu udzielania kredytów. Dawniej proces wymagał zazwyczaj osobistej wizyty w oddziale, przedstawienia licznych dokumentów i oczekiwania na decyzję pracownika banku.
Obecnie część produktów może być oferowana przy wykorzystaniu kanałów elektronicznych. Wnioski mogą być składane zdalnie, a analiza danych jest w coraz większym stopniu wspierana przez systemy informatyczne.
Automatyzacja pozwala skrócić czas podejmowania decyzji, szczególnie przy standardowych produktach przeznaczonych dla klientów indywidualnych. Bank może korzystać z modeli scoringowych i innych narzędzi pomagających ocenić prawdopodobieństwo terminowej spłaty.
Nie zmienia to jednak podstawowej istoty kredytu. Niezależnie od tego, czy umowa jest zawierana w tradycyjnym oddziale, czy przy wykorzystaniu kanałów cyfrowych, bank udostępnia środki na określony czas, a kredytobiorca zobowiązuje się do ich zwrotu na ustalonych warunkach.
Znaczenie kredytu dla gospodarki
Działalność kredytowa ma bezpośredni wpływ na poziom aktywności gospodarczej. Finansowanie przedsiębiorstw może zwiększać wielkość inwestycji, produkcji i zatrudnienia. Kredyty dla gospodarstw domowych zwiększają natomiast możliwość dokonywania zakupów i wpływają na poziom konsumpcji.
Dostępność kredytu może więc wspierać rozwój gospodarczy. Nie oznacza to jednak, że im większe zadłużenie, tym korzystniejsza sytuacja gospodarki. Kluczowe znaczenie ma jakość udzielanych kredytów i sposób wykorzystywania pozyskanego kapitału.
Kredyt przeznaczony na efektywną inwestycję może prowadzić do powstania dodatkowego dochodu i zwiększenia zdolności produkcyjnych. Finansowanie przedsięwzięć nierentownych powoduje natomiast narastanie zobowiązań bez tworzenia odpowiedniego źródła przyszłej spłaty.
Nadmiernie liberalna polityka kredytowa może prowadzić do powstania zbyt dużego zadłużenia przedsiębiorstw i gospodarstw domowych. Jeżeli sytuacja gospodarcza ulegnie pogorszeniu, rośnie liczba klientów mających problemy ze spłatą, a banki ponoszą większe straty.
Dlatego odpowiedzialne kredytowanie ma znaczenie nie tylko dla pojedynczego banku. Stabilność systemu kredytowego wpływa na bezpieczeństwo całej gospodarki. Problemy dużej części kredytobiorców mogą oddziaływać na sytuację banków, natomiast ograniczenie działalności banków może prowadzić do spadku inwestycji i konsumpcji.
Kredyt pozostaje zatem jednym z najważniejszych instrumentów współczesnej gospodarki. Umożliwia przedsiębiorstwom realizowanie inwestycji i utrzymywanie płynności, gospodarstwom domowym finansowanie większych wydatków, a bankom wykonywanie jednej z ich podstawowych funkcji związanych z pośrednictwem finansowym.
Jego znaczenie należy jednak rozpatrywać wraz z kosztami i ryzykiem. Kredytobiorca powinien dostosować wysokość zobowiązania do swoich możliwości finansowych, a bank dokładnie ocenić prawdopodobieństwo spłaty. Tylko wówczas finansowanie bankowe może spełniać swoją podstawową funkcję: kierować kapitał do podmiotów, które potrafią wykorzystać go w sposób racjonalny, a następnie zwrócić otrzymane środki zgodnie z warunkami zawartej umowy.