Ograniczenie ryzyka i zabezpieczenia zwrotu kredytów

5/5 - (1 vote)

Banki podejmują działania zmierzające do ograniczenia ryzyka i zabezpieczenia zwrotu kredytów. Już samo pojęcie zdolności kredytowej warunkującej udzielenie kredytu uwzględni przesłanki zabezpieczenia tego zwrotu. Sposobem zabezpieczenia się przed ryzykiem jest także wymiana informacji między bankami o klientach występujących o udzielenie kredytu. Oddziały regionalne prowadzą również kartoteki niesolidnych płatników. Należy przy tym nadmienić, że wymiana takich informacji nie jest sprzeczna z obowiązkiem zachowania tajemnicy bankowej i jest legalna w świetle prawa bankowego. Ryzyko jest nierozerwalnie związane z działalnością banku. Badanie ryzyka jest zagadnieniem trudnym, ponieważ są różne rodzaje ryzyka, które są ze sobą w większym lub mniejszym stopniu powiązane. Ze względu na wagę problemu, należy problematykę z tym związaną poznawać coraz lepiej, po to, by zawierane transakcje kredytowe były transakcjami udanymi.

Ważną instytucjonalną formą zabezpieczenia się banków przed ryzykiem jest ubezpieczenie kredytów. Ubezpieczającym może być kredytobiorca lub kredytodawca, ale ubezpieczonym jest zawsze kredytodawca (bank). Ubezpieczoną może być łączna kwota zaciągniętego kredytu. W Polsce praktyka ubezpieczania kredytów nie jest jeszcze popularna.

Prawo bankowe upoważnia nasze banki, aby dla zapewnienia zwrotu udzielonych kredytów żądały od kredytobiorców zabezpieczenia przewidzianego prawem cywilnym i wekslowym. Formę zabezpieczenia kredytu ustala bank w negocjacjach z kredy-tobiorcą, biorąc pod uwagę rodzaj, wysokość oraz okres spłaty kredytu, a także stan majątkowy. Zabezpieczenie kredytu jest z reguły wymagane w przypadkach udzielania kredytu przedsiębiorstwom nowo utworzonym, osobom fizycznym oraz jednostkom o zagrożonej zdolności kredytowej. Przy podejmowaniu decyzji o przyznaniu kredytu spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, banki na ogół zaostrzają wymogi zabezpieczenia kredytu.

Ograniczenie ryzyka kredytowego rozpoczyna się znacznie wcześniej niż w chwili ustanowienia zabezpieczenia. Podstawowe znaczenie ma prawidłowa ocena sytuacji ekonomicznej kredytobiorcy oraz jego zdolności do terminowego regulowania zobowiązań. Bank nie powinien bowiem traktować zabezpieczenia jako substytutu zdolności kredytowej. Najważniejszym źródłem spłaty kredytu powinny pozostawać dochody kredytobiorcy lub przepływy pieniężne generowane przez finansowane przedsięwzięcie, natomiast zabezpieczenie ma charakter dodatkowy i nabiera szczególnego znaczenia w sytuacji, gdy spłata przebiega niezgodnie z umową.

W przypadku przedsiębiorstw analiza ryzyka obejmuje między innymi ocenę wyników finansowych, płynności, zadłużenia, rentowności oraz zdolności do generowania przepływów pieniężnych. Istotna jest także jakość zarządzania, pozycja przedsiębiorstwa na rynku, charakter branży, struktura odbiorców i dostawców oraz podatność firmy na zmiany koniunktury. Bank bierze pod uwagę nie tylko aktualną sytuację klienta, ale również jego perspektywy w całym okresie kredytowania. Kredyt o kilkuletnim terminie spłaty wymaga bowiem oceny, czy przedsiębiorstwo będzie zdolne do obsługi zadłużenia także w przyszłości.

W przypadku osób fizycznych podstawę oceny stanowią przede wszystkim wysokość i stabilność osiąganych dochodów, dotychczasowe zobowiązania, koszty utrzymania gospodarstwa domowego oraz historia regulowania wcześniejszych należności. Szczególnie ważna jest relacja pomiędzy dochodem pozostającym do dyspozycji a wysokością planowanych rat. Im większą część dochodu pochłania obsługa zadłużenia, tym mniejsza pozostaje rezerwa pozwalająca poradzić sobie z nieprzewidzianymi wydatkami, utratą części dochodów lub wzrostem kosztów życia.

Banki wykorzystują również informacje o dotychczasowej historii kredytowej klienta. Terminowa spłata wcześniejszych zobowiązań stanowi istotną przesłankę oceny wiarygodności, natomiast powtarzające się opóźnienia mogą wskazywać na zwiększone prawdopodobieństwo problemów także w przyszłości. Wymiana informacji pomiędzy instytucjami finansowymi ogranicza możliwość wielokrotnego zaciągania zobowiązań bez ujawnienia rzeczywistego poziomu zadłużenia. Ma to znaczenie zarówno dla bezpieczeństwa banku, jak i dla ochrony samego klienta przed nadmiernym zadłużeniem.

Ocena ryzyka nie kończy się w momencie wypłaty środków. Ważną rolę odgrywa bieżący monitoring kredytobiorcy przez cały okres obowiązywania umowy. Bank obserwuje terminowość spłat oraz, szczególnie w przypadku przedsiębiorstw, może analizować bieżące wyniki finansowe i zmiany zachodzące w działalności klienta. Wczesne wykrycie pogorszenia sytuacji pozwala podjąć działania zanim problemy osiągną skalę uniemożliwiającą normalną obsługę zadłużenia.

Sygnałem ostrzegawczym mogą być nie tylko zaległości w spłacie rat. W przedsiębiorstwie niepokój może budzić pogorszenie płynności, gwałtowny wzrost zadłużenia, spadek sprzedaży, utrata kluczowych kontrahentów czy częste przekraczanie dostępnych limitów finansowania. W przypadku klienta indywidualnego problemem może być narastające zadłużenie w wielu instytucjach lub powtarzające się opóźnienia w regulowaniu zobowiązań. Im wcześniej bank zidentyfikuje zmianę profilu ryzyka, tym większe są możliwości zastosowania działań naprawczych.

Odrębnym instrumentem ograniczania ryzyka jest odpowiednia konstrukcja samej umowy kredytowej. Bank może dostosować wysokość kredytu, okres spłaty, harmonogram rat oraz udział środków własnych kredytobiorcy do poziomu ryzyka danej transakcji. W finansowaniu przedsięwzięć gospodarczych znaczenie może mieć również uzależnienie uruchamiania kolejnych części kredytu od realizacji określonych etapów inwestycji. Dzięki temu środki są wypłacane stopniowo, a bank może kontrolować sposób ich wykorzystania.

Zabezpieczenia kredytu można podzielić na osobiste i rzeczowe. W zabezpieczeniach osobistych odpowiedzialność za zobowiązanie ponosi określona osoba lub podmiot całym swoim majątkiem albo w zakresie określonym w przyjętym zobowiązaniu. Do tego rodzaju instrumentów zalicza się między innymi poręczenie. Poręczyciel zobowiązuje się wobec wierzyciela, że w przypadku niewykonania zobowiązania przez kredytobiorcę sam podejmie jego spłatę zgodnie z warunkami udzielonego poręczenia.

Skuteczność poręczenia zależy oczywiście od sytuacji finansowej poręczyciela. Przyjęcie zabezpieczenia od osoby, która sama nie dysponuje wystarczającymi środkami lub posiada znaczące zobowiązania, nie zapewnia bankowi rzeczywistego ograniczenia ryzyka. Dlatego również poręczyciel może być poddawany ocenie pod kątem wiarygodności i możliwości wykonania zobowiązania. Sam fakt ustanowienia formalnego zabezpieczenia nie przesądza jeszcze o jego wartości ekonomicznej.

Do zabezpieczeń osobistych wykorzystywanych w praktyce może należeć także gwarancja udzielona przez inny podmiot. Gwarancja zwiększa bezpieczeństwo transakcji wówczas, gdy gwarant posiada odpowiednią wiarygodność finansową. W finansowaniu przedsiębiorstw znaczenie mogą mieć między innymi gwarancje instytucji finansowych albo podmiotów powiązanych kapitałowo z kredytobiorcą. Zakres zabezpieczenia zależy od treści konkretnej umowy gwarancyjnej.

Drugą dużą grupę stanowią zabezpieczenia rzeczowe. Są one związane z określonym składnikiem majątku, z którego bank może dochodzić zaspokojenia w razie niewykonania zobowiązania. Jednym z najważniejszych zabezpieczeń długoterminowych kredytów jest hipoteka ustanawiana na nieruchomości. Stosuje się ją przede wszystkim przy finansowaniu zakupu lub budowy nieruchomości, ale może także zabezpieczać kredyt gospodarczy, jeżeli kredytobiorca dysponuje odpowiednim majątkiem.

W przypadku zabezpieczenia hipotecznego istotna jest wartość nieruchomości oraz możliwość jej sprzedaży. Bank nie powinien opierać oceny zabezpieczenia wyłącznie na aktualnej cenie rynkowej, ponieważ warunki na rynku nieruchomości mogą się zmieniać. Znaczenie ma również stan prawny nieruchomości, jej lokalizacja, przeznaczenie oraz obciążenia ustanowione wcześniej na rzecz innych wierzycieli. Dlatego wartość zabezpieczenia przyjmowana przez bank może być niższa od ceny, jaką w danym momencie można uzyskać na rynku.

W finansowaniu działalności gospodarczej zabezpieczeniem mogą być również rzeczy ruchome, takie jak maszyny, pojazdy czy urządzenia. W takim przypadku wykorzystuje się rozwiązania umożliwiające powiązanie wierzytelności banku z określonym składnikiem majątku. Przy ocenie takiego zabezpieczenia istotna jest nie tylko wartość przedmiotu, lecz także tempo jego zużycia i możliwość sprzedaży. Specjalistyczna maszyna może posiadać wysoką wartość księgową, ale znalezienie nabywcy w przypadku konieczności jej szybkiego zbycia może być trudne.

Zabezpieczeniu mogą podlegać także wierzytelności przysługujące kredytobiorcy wobec jego kontrahentów. Pozwala to bankowi uzyskać dodatkowe źródło zaspokojenia z przyszłych należności przedsiębiorstwa. Przydatność takiego zabezpieczenia zależy jednak od jakości tych należności, terminowości płatników oraz prawdopodobieństwa ich rzeczywistego wyegzekwowania. Wierzytelność wobec podmiotu znajdującego się w trudnej sytuacji finansowej może mieć niewielką wartość jako zabezpieczenie.

Bank powinien zwracać uwagę również na możliwość spadku wartości zabezpieczenia w trakcie trwania umowy. Dotyczy to szczególnie przedmiotów szybko się zużywających lub aktywów, których ceny podlegają dużym wahaniom. Z tego względu zabezpieczenia mogą być okresowo wyceniane, a w przypadku znacznego pogorszenia ich wartości bank może dążyć do ustanowienia dodatkowego zabezpieczenia, jeżeli przewidują to warunki umowy i obowiązujące przepisy.

Ważną metodą ograniczania ryzyka kredytowego jest także dywersyfikacja portfela kredytowego. Nawet bardzo dokładna analiza pojedynczego klienta nie eliminuje możliwości jego niewypłacalności. Bank ogranicza więc ryzyko poprzez rozłożenie zaangażowania pomiędzy wielu kredytobiorców, branże i rodzaje finansowania. Nadmierna koncentracja kredytów w jednym sektorze gospodarki powoduje, że pogorszenie sytuacji w tej branży może jednocześnie wpłynąć na znaczną część portfela.

Podobne zagrożenie występuje przy nadmiernym zaangażowaniu wobec pojedynczego dużego klienta lub grupy podmiotów ze sobą powiązanych. Nawet przedsiębiorstwo znajdujące się obecnie w bardzo dobrej sytuacji może zostać dotknięte zmianami rynkowymi, utratą kontraktu lub innymi nieprzewidzianymi zdarzeniami. Rozproszenie portfela nie usuwa ryzyka, ale ogranicza skutki niewypłacalności pojedynczego kredytobiorcy dla całego banku.

Nie można również zakładać, że najlepszym kredytem jest zawsze kredyt posiadający zabezpieczenie o jak najwyższej wartości. Nadmierne koncentrowanie się na zabezpieczeniach może prowadzić do pomijania podstawowego pytania o zdolność klienta do obsługi zadłużenia. Realizacja zabezpieczenia jest z reguły rozwiązaniem awaryjnym, wymagającym czasu i kosztów, a uzyskana cena może okazać się niższa od oczekiwanej. Znacznie korzystniejsza dla obu stron jest terminowa spłata kredytu z dochodów generowanych przez kredytobiorcę.

Dlatego skuteczne ograniczanie ryzyka kredytowego polega na łączeniu kilku instrumentów. Obejmuje analizę zdolności kredytowej, sprawdzanie historii klienta, właściwe ustalenie warunków finansowania, ustanowienie adekwatnych zabezpieczeń, bieżący monitoring oraz dywersyfikację portfela banku. Żaden z tych elementów samodzielnie nie gwarantuje odzyskania środków. Dopiero ich łączne stosowanie pozwala zmniejszyć prawdopodobieństwo powstania strat oraz odpowiednio wcześnie reagować na pogarszającą się sytuację kredytobiorcy.

Zabezpieczenie zwrotu kredytu należy więc postrzegać jako część szerszego systemu zarządzania ryzykiem. Jego zadaniem nie jest wyeliminowanie niepewności, ponieważ w działalności kredytowej nie jest to możliwe, lecz ograniczenie prawdopodobieństwa straty i jej wysokości. Właściwa polityka kredytowa powinna z jednej strony chronić interes banku i powierzonych mu środków, a z drugiej umożliwiać finansowanie tych klientów i przedsięwzięć, które mają realne możliwości prawidłowej obsługi zobowiązań.

Kredyty dla posiadaczy rachunków oszczędnościowo-rozliczeniowych

5/5 - (2 votes)

Kredyt ten może być udzielony posiadaczom kont osobistych, którzy spełniają następujące warunki:

  1. posiadają rachunek w oddziale PKO BP przez okres co najmniej 1 roku (w szczególnych przypadkach okres ten może być skrócony do trzech miesięcy);
  2. w całości przekazują na konto osobiste dochody z tytułu zatrudnienia, emerytury, renty lub inne dochody, ewentualnie część tych dochodów, przy czym kwota miesięcznych wpływów nie może być niższa od najniższego miesięcznego wynagrodzenia, obowiązującego w dniu zawarcia umowy, ustalonego przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej;
  3. w okresie 6 miesięcy przed zawarciem umowy o kredyt, nie dopuścili do powstania salda debetowego na koncie, bądź wyrównali je w ciągu 30 dni.

Kredyt może być udzielony osobie, która jest już zadłużona z tytułu innych kredytów, pod warunkiem, że spłaca je terminowo i zachowana jest pełna zdolność kredytowa, tj. zdolność do terminowej spłaty kredytu wraz z odsetkami.

W przypadku, gdy konto osobiste jest kontem wspólnym, przy zawarciu umowy o kredyt niezbędna jest zgoda współposiadacza rachunku. Udzielenie kredytu w ramach rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego nie wymaga poręczycieli.

W rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym występuje jedna forma kredytu, tj. kredyt odnawialny.

 Kredyt odnawialny – wiąże się z powstaniem debetu (salda ujemnego) rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym kredytobiorcy. Polega na umożliwieniu kredytobiorcy zadłużenia się w rachunku do wysokości (limitu) przyznanego kredytu. Udzielany jest w formie linii kredytowej, z terminem spłaty 12 miesięcy, licząc od dnia pierwszej wpłaty. Kredyt ten oznacza, że każda spłata całości lub wykorzystanej części kredytu powoduje, iż odnawia się on do kwoty określonej w umowie i może być wielokrotnie wykorzystywany. Po zawarciu umowy PKO BP nie otwiera osobnego rachunku kredytowego.

Każdy wpływ środków na ten rachunek zmniejsza zadłużenie (quasi kredyt), a wypłata zwiększa zadłużenie. Spłacenie w terminie umożliwia posiadaczowi konta ponowne zadłużenie do wysokości określonej w umowie, bez konieczności składania nowego wniosku.

W przypadku korzystania z kredytu w rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym klienta sald w tym rachunku może być pasywne (Ma) i aktywne debetowe (Winien).

Kredyt oprocentowany jest według zmiennej stopy procentowej, określonej w uchwałach Zarządu PKO BP. Odsetki naliczane są od dnia wypłaty powodującej powstanie zadłużenia do dnia poprzedzającego dzień spłaty kredytu.

Ryzyko kredytowe

5/5 - (1 vote)

Operacjom bankowym, jak w każdej działalności gospodarczej, towarzyszy ryzyko. Ryzyka tego nie można uniknąć, ponieważ w chwili podejmowania decyzji:

  • podmiot ją podejmujący nie może przewidzieć, jak dalej będzie się rozwijać sytuacja;
  • podmiot podejmujący decyzję nie posiada pełnej informacji;
  • istnieje prawdopodobieństwo występowania błędów w informacjach.[1]

Ryzyko jest nierozerwalnie związane z działalnością każdego banku.[2] Ryzyko kredytowe zaliczane jest do podstawowych rodzajów ryzyka bankowego. Wynika ono z nieprzewidzianego opóźnienia zwrotu kredytu i należnych odsetek, a nawet utraty wierzytelności. Jest to tzw. ryzyko aktywne. Pasywne ryzyko kredytowe wiąże się z pozyskiwaniem środków na działalność kredytową i może ono polegać na przykład na wyższym i wcześniejszym niż zakładano wycofaniu przez klientów wkładów i lokat. Powstaje wówczas ryzyko utraty płynności, polegające na pogorszeniu zdolności banku do terminowego spłacania zobowiązań i wykonywania zleceń płatniczych.[3] Ryzyko dotyczące transakcji kredytowej można ująć generalnie w trzy podstawowe grupy zagadnień:

  • ryzyko wynikające z kondycji ekonomiczno-finansowej firmy;
  • ryzyko związane z transakcją;
  • ryzyko związane z transakcją w trakcie jej trwania.

Ryzyko wynikające z kondycji ekonomiczno-finansowej kredytobiorcy jest jednym z najważniejszych elementów branych pod uwagę przez bank przy podejmowaniu decyzji kredytowej. Zdolność przedsiębiorstwa do terminowego regulowania zobowiązań zależy bowiem od jego aktualnej sytuacji majątkowej i finansowej, a także od możliwości osiągania dochodów w przyszłości. Bank, udzielając kredytu, musi zatem ocenić nie tylko stan przedsiębiorstwa w chwili składania wniosku, lecz również prawdopodobieństwo utrzymania przez nie odpowiedniej kondycji finansowej w całym okresie kredytowania. Im dłuższy okres spłaty zobowiązania, tym większa niepewność związana z przyszłą sytuacją kredytobiorcy.

Podstawowe znaczenie ma w tym przypadku analiza danych finansowych przedsiębiorstwa. Bank bierze pod uwagę między innymi wielkość i strukturę majątku, poziom zadłużenia, płynność finansową, rentowność, przepływy pieniężne oraz zdolność do generowania nadwyżek finansowych. Szczególne znaczenie ma ustalenie, czy przychody uzyskiwane przez przedsiębiorstwo pozwalają nie tylko na pokrywanie bieżących kosztów działalności, ale także na terminową obsługę zadłużenia. Firma może bowiem posiadać znaczny majątek, a jednocześnie mieć problemy z regulowaniem zobowiązań wynikające z braku wystarczających środków pieniężnych.

Ocena ryzyka kredytowego nie może jednak ograniczać się wyłącznie do danych historycznych zawartych w sprawozdaniach finansowych. Wyniki osiągnięte przez przedsiębiorstwo w poprzednich latach nie gwarantują utrzymania podobnej sytuacji w przyszłości. Z tego względu bank analizuje również perspektywy działalności kredytobiorcy, sytuację branży, pozycję przedsiębiorstwa na rynku, poziom konkurencji, strukturę odbiorców i dostawców, a także możliwość wystąpienia zmian mogących negatywnie wpłynąć na osiągane przychody. Istotna może być również zależność przedsiębiorstwa od jednego dużego kontrahenta. Utrata takiego odbiorcy może doprowadzić do gwałtownego spadku sprzedaży, a w konsekwencji do problemów z obsługą kredytu.

Znaczenie ma również jakość zarządzania przedsiębiorstwem. Nawet podmiot posiadający korzystną sytuację finansową może znaleźć się w trudnej sytuacji, jeżeli osoby nim zarządzające podejmują nadmiernie ryzykowne decyzje, nie kontrolują kosztów albo prowadzą zbyt agresywną politykę inwestycyjną. Bank ocenia więc między innymi doświadczenie kadry kierowniczej, dotychczasową historię działalności firmy oraz sposób wywiązywania się z wcześniejszych zobowiązań. Historia współpracy z bankami może stanowić cenne źródło informacji na temat wiarygodności kredytobiorcy.

Drugim obszarem jest ryzyko bezpośrednio związane z samą transakcją kredytową. Jego poziom zależy między innymi od wysokości kredytu, okresu kredytowania, celu finansowania, harmonogramu spłat oraz rodzaju zastosowanego oprocentowania. Inny poziom ryzyka będzie występował w przypadku krótkoterminowego kredytu obrotowego przeznaczonego na sfinansowanie bieżącej działalności przedsiębiorstwa, a inny w przypadku wieloletniego kredytu inwestycyjnego, którego spłata uzależniona jest od powodzenia realizowanego przedsięwzięcia.

Przy kredytach inwestycyjnych szczególnego znaczenia nabiera ocena ekonomicznej zasadności planowanej inwestycji. Bank musi ustalić, czy przedsięwzięcie ma realne szanse na wygenerowanie przychodów pozwalających na późniejszą spłatę zadłużenia. Jeżeli inwestycja oparta jest na zbyt optymistycznych prognozach sprzedaży albo jej koszty zostały niedoszacowane, prawdopodobieństwo wystąpienia trudności w spłacie kredytu znacząco wzrasta. Ryzyko może być również związane z opóźnieniami w realizacji inwestycji, wzrostem cen materiałów, zmianą sytuacji rynkowej lub pojawieniem się nowych konkurentów.

Ważnym elementem ograniczającym ryzyko banku są zabezpieczenia spłaty kredytu. Ich podstawowym zadaniem jest umożliwienie bankowi odzyskania przynajmniej części należności w sytuacji, w której kredytobiorca przestanie wykonywać swoje zobowiązania zgodnie z umową. Zabezpieczenia nie powinny jednak zastępować prawidłowej oceny zdolności kredytowej. Podstawowym źródłem spłaty kredytu powinny być dochody osiągane przez kredytobiorcę, natomiast zabezpieczenie pełni przede wszystkim funkcję dodatkową.

Do zabezpieczeń mogą należeć między innymi hipoteki ustanowione na nieruchomościach, zastawy na składnikach majątkowych, poręczenia, gwarancje, cesje wierzytelności czy blokady środków na rachunkach. Wybór odpowiedniej formy zabezpieczenia zależy od charakteru transakcji, sytuacji kredytobiorcy oraz rodzaju majątku znajdującego się w jego posiadaniu. Bank powinien jednocześnie brać pod uwagę możliwość zmiany wartości zabezpieczenia. Przykładowo nieruchomość posiadająca wysoką wartość w chwili udzielenia kredytu może w okresie późniejszym stracić na wartości, szczególnie w sytuacji pogorszenia koniunktury na rynku nieruchomości.

Istotnym problemem jest również czas potrzebny do realizacji zabezpieczenia. Nawet wartościowy składnik majątku nie zawsze może zostać szybko sprzedany. Jeżeli jego zbycie wymaga przeprowadzenia długotrwałego postępowania prawnego albo na rynku występuje niewielki popyt na tego rodzaju aktywa, rzeczywista wartość zabezpieczenia z punktu widzenia banku jest niższa od jego wartości nominalnej. Z tego względu banki stosują odpowiednie współczynniki ostrożności i zazwyczaj nie przyjmują całej wartości rynkowej zabezpieczenia jako podstawy zabezpieczenia kredytu.

Monitorowanie ryzyka podczas trwania umowy kredytowej

Trzecia grupa ryzyka pojawia się już po udzieleniu kredytu. Pozytywna decyzja kredytowa nie oznacza zakończenia procesu oceny ryzyka. W okresie obowiązywania umowy bank powinien stale obserwować sytuację kredytobiorcy i sprawdzać, czy nie występują symptomy świadczące o pogorszeniu jego zdolności do obsługi zadłużenia. Monitorowanie jest szczególnie ważne w przypadku kredytów długoterminowych, ponieważ w ciągu kilku lub kilkunastu lat sytuacja przedsiębiorstwa może ulec zasadniczym zmianom.

Pierwszym sygnałem pogorszenia sytuacji mogą być opóźnienia w spłacie rat kapitałowych lub odsetek. Nie zawsze oznaczają one trwałą niewypłacalność kredytobiorcy, mogą jednak wskazywać na powstające problemy z płynnością finansową. Bank powinien zatem ustalić przyczynę opóźnienia i ocenić, czy ma ono charakter przejściowy, czy też jest wynikiem głębszych problemów ekonomicznych przedsiębiorstwa.

Do innych sygnałów ostrzegawczych można zaliczyć pogorszenie wyników finansowych, wzrost zadłużenia, zmniejszenie sprzedaży, zwiększenie poziomu należności przeterminowanych, utratę ważnych kontrahentów, powstawanie zaległości wobec dostawców albo organów publicznych czy gwałtowne ograniczenie środków znajdujących się na rachunkach bankowych. Znaczenie mogą mieć również informacje niefinansowe, na przykład częste zmiany w zarządzie, konflikty pomiędzy wspólnikami, postępowania sądowe, utrata ważnych zezwoleń lub problemy związane z realizacją podstawowych kontraktów.

Wczesne wykrycie pogorszenia sytuacji zwiększa możliwości podjęcia działań naprawczych. Bank może na przykład przeprowadzić rozmowy z kredytobiorcą, dokonać zmiany harmonogramu spłat, ustanowić dodatkowe zabezpieczenia albo ograniczyć możliwość dalszego wykorzystywania przyznanego limitu kredytowego. W poważniejszych przypadkach może dojść do restrukturyzacji zadłużenia, której celem jest dostosowanie warunków spłaty do rzeczywistych możliwości finansowych przedsiębiorstwa. Restrukturyzacja może być korzystniejsza dla obu stron niż natychmiastowe wypowiedzenie umowy, szczególnie jeżeli istnieje realna możliwość poprawy sytuacji kredytobiorcy.

Ocena zdolności i wiarygodności kredytowej

Jedną z podstawowych metod ograniczania ryzyka kredytowego pozostaje dokładne badanie zdolności kredytowej przed zawarciem umowy. Zdolność kredytowa oznacza możliwość spłaty zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami w terminach określonych w umowie. Oceniając ją, bank analizuje zarówno elementy ilościowe, jak i jakościowe.

Analiza ilościowa opiera się przede wszystkim na danych finansowych. W odniesieniu do przedsiębiorstw mogą być wykorzystywane wskaźniki płynności, rentowności, zadłużenia, sprawności działania oraz obsługi zadłużenia. Samo obliczenie wartości wskaźników nie jest jednak wystarczające. Należy je porównywać z wynikami z wcześniejszych okresów, wartościami osiąganymi przez podobne przedsiębiorstwa oraz sytuacją występującą w danej branży. Spadek rentowności w jednym przedsiębiorstwie może być sygnałem problemów wewnętrznych, ale może także wynikać z pogorszenia sytuacji w całym sektorze gospodarki.

Analiza jakościowa obejmuje z kolei takie elementy, jak doświadczenie kierownictwa, jakość zarządzania, pozycja rynkowa firmy, perspektywy rozwojowe, reputacja przedsiębiorstwa oraz jego dotychczasowa współpraca z instytucjami finansowymi. W przypadku osób fizycznych znaczenie mają między innymi stabilność zatrudnienia, poziom i regularność uzyskiwanych dochodów, liczba osób pozostających na utrzymaniu, wysokość istniejącego zadłużenia oraz wcześniejsza historia regulowania zobowiązań.

Banki wykorzystują również metody punktowej oceny klientów. W ramach systemów scoringowych poszczególnym cechom kredytobiorcy przypisywana jest określona liczba punktów, a ich suma pozwala zakwalifikować klienta do odpowiedniej kategorii ryzyka. Rozwiązanie takie umożliwia częściową standaryzację procesu kredytowego i jest szczególnie często stosowane w przypadku kredytów udzielanych klientom indywidualnym oraz małym przedsiębiorstwom.

W przypadku większych podmiotów gospodarczych częściej stosowany jest rating kredytowy. Kredytobiorca zostaje przypisany do określonej klasy ryzyka uwzględniającej między innymi jego sytuację ekonomiczno-finansową oraz prawdopodobieństwo niewykonania zobowiązań. Ocena ta wpływa nie tylko na samą decyzję o udzieleniu kredytu, lecz również na jego warunki. Klient oceniany jako bardziej ryzykowny może otrzymać niższą kwotę finansowania, zostać zobowiązany do przedstawienia dodatkowych zabezpieczeń albo ponosić wyższy koszt kredytu.

Ryzyko portfela kredytowego

Ryzyka kredytowego nie należy rozpatrywać wyłącznie w odniesieniu do pojedynczego kredytobiorcy. Z punktu widzenia banku równie istotne jest ryzyko całego portfela kredytowego. Nawet prawidłowo ocenione indywidualne transakcje mogą tworzyć nadmierne zagrożenie, jeżeli bank zbyt silnie koncentruje swoją działalność kredytową na jednej branży, grupie klientów albo określonym regionie.

Przykładem może być bank, którego znaczna część należności dotyczy przedsiębiorstw budowlanych. W okresie dobrej koniunktury podmioty te mogą regularnie spłacać zobowiązania. Gwałtowne pogorszenie sytuacji na rynku budowlanym może jednak spowodować jednoczesne problemy wielu klientów, a tym samym znaczący wzrost liczby kredytów zagrożonych. Podobne niebezpieczeństwo występuje wtedy, gdy duża część portfela związana jest z jednym dużym przedsiębiorstwem albo grupą podmiotów powiązanych ze sobą kapitałowo.

Jednym ze sposobów ograniczania tego zagrożenia jest dywersyfikacja portfela kredytowego. Polega ona na odpowiednim rozłożeniu zaangażowania banku pomiędzy różnych klientów, branże, rodzaje finansowania oraz regiony geograficzne. Dywersyfikacja nie eliminuje ryzyka, ale pozwala ograniczyć skutki problemów występujących w jednym obszarze działalności gospodarczej.

Na poziom ryzyka kredytowego wpływają również czynniki makroekonomiczne, na które pojedynczy kredytobiorca nie ma bezpośredniego wpływu. Należą do nich przede wszystkim tempo wzrostu gospodarczego, wysokość stóp procentowych, poziom inflacji, sytuacja na rynku pracy oraz zmiany kursów walutowych. Pogorszenie koniunktury gospodarczej może zmniejszać przychody przedsiębiorstw i dochody gospodarstw domowych, prowadząc do wzrostu problemów ze spłatą kredytów.

Szczególne znaczenie mogą mieć zmiany stóp procentowych. W przypadku kredytów oprocentowanych według zmiennej stopy ich wzrost powoduje zwiększenie wysokości odsetek i rat kredytowych. Kredytobiorca, który przy niższym oprocentowaniu posiadał wystarczającą zdolność do obsługi zobowiązania, po wzroście kosztów finansowania może mieć problemy z terminową spłatą rat. Zależność ta pokazuje, że ryzyko kredytowe często pozostaje w ścisłym związku z innymi rodzajami ryzyka bankowego.

Zarządzanie ryzykiem kredytowym

Zarządzanie ryzykiem kredytowym jest procesem obejmującym cały okres współpracy banku z kredytobiorcą. Rozpoczyna się ono jeszcze przed udzieleniem kredytu, kiedy dokonywana jest analiza klienta oraz planowanej transakcji. Następnie bank określa warunki finansowania, wysokość marży, rodzaj zabezpieczeń, sposób wypłaty środków oraz harmonogram spłaty. Po uruchomieniu kredytu rozpoczyna się natomiast okres monitorowania sytuacji klienta.

Skuteczne zarządzanie ryzykiem wymaga zachowania równowagi pomiędzy bezpieczeństwem banku a jego działalnością komercyjną. Całkowite unikanie ryzyka oznaczałoby w praktyce rezygnację z udzielania kredytów, a więc z jednego z podstawowych źródeł dochodów banku. Z kolei nadmierna skłonność do ryzyka może doprowadzić do powstania dużej liczby kredytów niespłacanych i w konsekwencji zagrozić stabilności instytucji.

Z tego względu bank powinien określać poziom ryzyka, jaki jest gotowy zaakceptować, a następnie dostosowywać do niego politykę kredytową. Polityka ta obejmuje między innymi kryteria udzielania finansowania, limity zaangażowania, zasady oceny klientów, wymagane zabezpieczenia oraz procedury dotyczące monitorowania i postępowania z należnościami zagrożonymi. Istotne znaczenie ma również zapewnienie odpowiedniej niezależności osób odpowiedzialnych za ocenę ryzyka od pracowników zajmujących się sprzedażą produktów kredytowych.

Ryzyko kredytowe pozostaje więc jednym z kluczowych zagadnień działalności bankowej. Nie można go całkowicie wyeliminować, ponieważ każda decyzja kredytowa dotyczy przyszłości, której przebiegu nie da się dokładnie przewidzieć. Możliwe jest jednak jego rozpoznawanie, pomiar, ograniczanie oraz systematyczne monitorowanie. Prawidłowa analiza sytuacji kredytobiorcy, odpowiednia konstrukcja transakcji, właściwe zabezpieczenia i bieżąca obserwacja spłaty zobowiązań pozwalają zmniejszyć prawdopodobieństwo poniesienia strat. Właściwe zarządzanie ryzykiem kredytowym ma przy tym znaczenie nie tylko dla wyników pojedynczego banku, ale także dla bezpieczeństwa całego systemu finansowego.


[1] A. Rymka, Kredyty – poradnik dla praktyków, tom I, s. 150.

[2] B. Gruszka, Z. Zawadzka, Ryzyko w działalności bankowej. Zabezpieczenia systemowe, s.72.

[3] Z. Krzyżkiewicz, Operacje i innowacje bankowe. s. 56.

Koszt kredytu

5/5 - (1 vote)

Według Ewy Bogackiej-Kisiel i Jacka Karwowskiego, określanie kosztów kredytu ma istotne znaczenie dla oceny opłacalności transakcji zawartych na warunkach kredytowych.[1] Najistotniejszym elementem kosztów kredytu jest jego oprocentowanie. Oprocentowanie kredytu, jest to ustalona w umowie kredytowej stopa procentowa liczona w stosunku rocznym od kwoty wykorzystanego kredytu, za okres od dnia wykorzystania kredytu do dnia ostatecznej spłaty i pobierania w terminach „z góry” ustalonych.[2]

Wysokość oprocentowania uzależniona jest od:

  • okresu kredytowania;
  • rozmiarów ryzyka związanego z udzielaniem kredytu;
  • celu kredytowania.[3]

Zgodnie z art. 33 ust. 1ustawy Prawo bankowe, bank pobiera od wykorzystanego kredytu oprocentowanie według stawki zmiennej lub stałej.

Oprocentowanie stałe jest to stopa procentowa niezmienna w całym okresie trwania umowy kredytowej.

Natomiast na zmienną stopę procentową składa się:

  1. stawka bazowa (w Polsce jest to stopa procentowa kredytu refinansowego NBP),
  2. marża banku, która stanowi dochód banku.

Odsetki od kredytu wyznaczane są przez:

  • tzw. średni czas kredytu, który obliczany jest na podstawie wzoru (1+n)/2, gdzie n- oznacza liczbę rat;
  • terminy i sposoby obliczania odsetek. Odsetki mogą być regulowane z góry (czyli na zasadach dyskonta) lub z dołu, mogą być spłacone w równych ratach, obejmujących spłatę zobowiązania i odsetek łącznie lub też tylko samego zobowiązania (wówczas odsetki powiększają wysokość rat);
  • sposób ustalania rat. Spłata pierwszej raty może być przesunięta w przyszłość (tzw. okres karencji). Przesunięcie to może dotyczyć spłat samego zobowiązania oraz zobowiązania wraz z odsetkami. Przy kredytach spłacanych ratami stosowana jest zasada rachunku odsetek składanych. Wartość jednostki wraz z odsetkami składanymi wylicza się na podstawie wzoru (1+s/100)n, gdzie: „s” oznacza stopę odsetkową, ”n” – liczbę okresów oprocentowania.

Na koszt kredytu składają się również tzw. koszty towarzyszące. Są to:

  • prowizje,
  • koszty gwarancji za kredyt (zabezpieczenie kredytu),
  • koszty ubezpieczenia kredytu.

Prowizja stanowi wynagrodzenie dla banku, związane z przyznaniem kredytu. Na podstawie art. 33 ust. 2, od przyznanego kredytu, bankowi przysługuje prowizja w wysokości określonej w umowie kredytowej.[4]

Oceniając koszt kredytu, nie można ograniczać się wyłącznie do wysokości oprocentowania nominalnego. Jest ono wprawdzie jednym z najważniejszych składników ceny pieniądza pożyczanego przez bank, jednak w praktyce kredytobiorca może ponosić także szereg innych kosztów związanych z zawarciem i wykonywaniem umowy. Z tego względu dwie oferty posiadające identyczne oprocentowanie mogą ostatecznie oznaczać zupełnie inną kwotę do zapłaty. Rzeczywista ocena atrakcyjności kredytu wymaga więc uwzględnienia całego zestawu obciążeń oraz czasu, przez jaki kredyt pozostaje do dyspozycji klienta.

Podstawowym składnikiem kosztu pozostają odsetki naliczane od zadłużenia pozostającego do spłaty. Ich łączna wysokość zależy nie tylko od stopy procentowej, lecz również od kwoty kredytu, długości okresu kredytowania oraz harmonogramu spłat. Im dłużej kredytobiorca korzysta z kapitału banku, tym dłużej naliczane są odsetki. Dlatego wydłużenie okresu kredytowania zazwyczaj zmniejsza wysokość pojedynczej miesięcznej raty, ale jednocześnie może zwiększyć łączny koszt odsetkowy ponoszony przez klienta.

Dobrze widać to przy porównaniu kredytów o różnych okresach spłaty. Kredyt rozłożony na kilka lat może być łatwiejszy do obsługi dla gospodarstwa domowego, ponieważ miesięczne obciążenie dochodu jest mniejsze. Jednocześnie kapitał pozostaje zadłużeniem przez dłuższy czas, a bank nalicza od niego odsetki przez większą liczbę okresów. Wybór długości kredytowania jest zatem kompromisem pomiędzy wysokością bieżącej raty a całkowitą sumą kosztów.

Na koszt wpływa również sposób ustalenia rat. W praktyce często występują raty równe, w których łączna kwota płacona w kolejnych miesiącach pozostaje na zbliżonym poziomie, choć zmieniają się proporcje części kapitałowej i odsetkowej. Na początku okresu spłaty stosunkowo duża część raty przypada na odsetki, natomiast wraz ze zmniejszaniem zadłużenia rośnie udział spłacanego kapitału. Rozwiązanie takie ułatwia planowanie wydatków, ponieważ klient zna wysokość przewidywanej raty, oczywiście pod warunkiem braku zmian oprocentowania.

Innym rozwiązaniem są raty malejące. W takim przypadku część kapitałowa może pozostawać na zbliżonym poziomie, natomiast odsetki naliczane są od systematycznie zmniejszającego się zadłużenia. Pierwsze raty są więc wyższe niż przy systemie rat równych, lecz później stopniowo maleją. Szybsze zmniejszanie kapitału powoduje również, że suma odsetek zapłaconych przez cały okres kredytowania może być niższa.

Istotne znaczenie posiada rodzaj oprocentowania. Przy stopie stałej kredytobiorca jest chroniony przed zmianą wysokości oprocentowania w okresie, przez który obowiązuje ustalona stawka. Ułatwia to planowanie wydatków oraz ogranicza ryzyko gwałtownego wzrostu rat spowodowanego zmianami rynkowych stóp procentowych. Ceną za większą przewidywalność mogą być jednak warunki cenowe ustalone przez bank z uwzględnieniem ryzyka ponoszonego w dłuższym okresie.

W przypadku oprocentowania zmiennego wysokość kosztów może zmieniać się w trakcie wykonywania umowy. Zazwyczaj oprocentowanie składa się wówczas z określonego w umowie elementu referencyjnego oraz marży banku. Marża jest ustalana przez bank między innymi z uwzględnieniem kosztów prowadzenia działalności, kosztu pozyskania środków oraz ryzyka związanego z konkretnym kredytobiorcą i rodzajem finansowania. Zmiana elementu referencyjnego może natomiast spowodować wzrost albo spadek oprocentowania całego kredytu.

Ryzyko stopy procentowej nabiera szczególnego znaczenia przy kredytach długoterminowych. Nawet stosunkowo niewielka zmiana oprocentowania może przy dużej kwocie zadłużenia wpłynąć na wysokość miesięcznych obciążeń. Kredytobiorca powinien więc oceniać nie tylko to, czy jest w stanie spłacać ratę przy oprocentowaniu obowiązującym w chwili zawierania umowy, lecz także czy jego sytuacja finansowa pozwoliłaby wytrzymać okres zwiększonych kosztów finansowania.

Drugą istotną kategorię kosztów stanowią prowizje. Bank może pobierać wynagrodzenie między innymi za udzielenie kredytu lub wykonywanie określonych czynności związanych z jego obsługą. Prowizja może być zapłacona przez klienta z własnych środków albo, jeżeli przewiduje to oferta, zostać doliczona do finansowanego zadłużenia. W drugim przypadku konsekwencje mogą być większe, ponieważ klient nie tylko ponosi samą prowizję, lecz również może płacić odsetki od kwoty wykorzystanej na jej sfinansowanie.

Znaczenie mają także koszty ubezpieczeń. W zależności od rodzaju kredytu bank może proponować lub wymagać określonej ochrony ubezpieczeniowej związanej na przykład z przedmiotem zabezpieczenia lub ryzykiem wystąpienia zdarzeń utrudniających spłatę zobowiązania. Ocena takiego kosztu wymaga sprawdzenia nie tylko wysokości składki, ale również rzeczywistego zakresu ochrony. Tanie ubezpieczenie obejmujące bardzo wąski zakres zdarzeń może mieć dla kredytobiorcy ograniczoną wartość praktyczną.

Przy kredytach zabezpieczonych mogą pojawić się dalsze wydatki związane z ustanowieniem i utrzymaniem zabezpieczeń. Mogą one dotyczyć między innymi wyceny przedmiotu zabezpieczenia, niektórych czynności formalnych czy wymaganych dokumentów. W przypadku kredytu długoterminowego nawet koszty, które w zestawieniu z kwotą finansowania wydają się niewielkie, powinny zostać uwzględnione przy porównywaniu ofert.

Do całkowitych wydatków klienta mogą należeć również koszty produktów dodatkowych, jeżeli skorzystanie z nich jest warunkiem otrzymania kredytu na określonych warunkach. Bank może przykładowo wiązać korzystniejszą marżę z posiadaniem rachunku, regularnymi wpływami albo korzystaniem z dodatkowych usług. Oferta z niższym oprocentowaniem nie musi więc automatycznie oznaczać niższych kosztów, jeżeli oszczędność na odsetkach jest równoważona przez opłaty związane z innymi produktami.

Z tego powodu przy kredytach dla konsumentów bardzo ważnym wskaźnikiem porównawczym jest rzeczywista roczna stopa oprocentowania, czyli RRSO. Ma ona przedstawiać koszt kredytu w ujęciu rocznym z uwzględnieniem nie tylko samych odsetek, ale również kosztów związanych z kredytem, które zgodnie z zasadami obliczania tego wskaźnika powinny zostać w nim uwzględnione. RRSO pozwala więc spojrzeć na ofertę szerzej niż sama nominalna stopa procentowa.

Nie należy jednak interpretować RRSO jako dodatkowej opłaty doliczanej do oprocentowania. Jest to wskaźnik służący do przedstawienia kosztu finansowania w porównywalnej formie procentowej. Nie oznacza również, że kredytobiorca każdego roku zapłaci dokładnie taki procent wartości kredytu. Na jego wielkość wpływają terminy przepływów pieniężnych, prowizje, długość umowy i sposób spłaty.

Przy porównywaniu dwóch podobnych kredytów warto więc analizować jednocześnie oprocentowanie nominalne, RRSO, wysokość raty oraz całkowitą kwotę, którą trzeba będzie zwrócić. Każdy z tych parametrów przedstawia nieco inną informację. Rata pozwala ocenić bieżące obciążenie budżetu, oprocentowanie pokazuje cenę kapitału, RRSO ułatwia porównywanie kosztów, natomiast całkowita kwota do zapłaty informuje o nominalnej sumie wydatków związanych ze zobowiązaniem.

Na koszt kredytu może wpływać także karencja w spłacie. Odroczenie spłaty kapitału daje kredytobiorcy czas, w którym jego bieżące obciążenia mogą być mniejsze. Nie oznacza to jednak automatycznego umorzenia kosztów za ten okres. Jeżeli od zadłużenia nadal naliczane są odsetki, karencja może zwiększyć ostateczną sumę wydatków. Jest ona więc przede wszystkim instrumentem ułatwiającym zarządzanie płynnością, a nie sposobem na bezpłatne wydłużenie finansowania.

Przeciwne działanie może mieć szybsze zmniejszenie zadłużenia. Im wcześniej kapitał zostaje zwrócony, tym krócej pozostaje podstawą naliczania przyszłych odsetek. Z ekonomicznego punktu widzenia wcześniejsza spłata może więc ograniczać koszt finansowania, choć przy podejmowaniu decyzji należy uwzględniać konkretne warunki umowy oraz sytuację finansową kredytobiorcy. Nie zawsze korzystne jest bowiem przeznaczenie całych dostępnych oszczędności na spłatę zadłużenia kosztem pozbawienia się rezerwy finansowej.

W przypadku przedsiębiorstwa ocena kosztu kredytu powinna być jeszcze szersza. Kredyt jest bowiem źródłem kapitału wykorzystywanego do finansowania działalności lub inwestycji, a jego koszt powinien być zestawiony z korzyściami, które przedsiębiorstwo spodziewa się osiągnąć dzięki pozyskanym środkom. Finansowanie może być ekonomicznie uzasadnione nawet przy stosunkowo wysokim oprocentowaniu, jeżeli umożliwia realizację przedsięwzięcia generującego odpowiednio wysoką rentowność.

Najtańszy kredyt nie zawsze jest więc kredytem z najniższą reklamowaną stopą procentową. O jego rzeczywistym koszcie decyduje kombinacja oprocentowania, prowizji, dodatkowych opłat, wymaganych produktów, harmonogramu spłat oraz czasu korzystania z kapitału. Dopiero analiza wszystkich tych elementów pozwala właściwie ocenić warunki finansowania i porównać konkurencyjne oferty. Z punktu widzenia kredytobiorcy najważniejsza jest zatem nie pojedyncza stawka prezentowana przez bank, lecz całkowite ekonomiczne obciążenie wynikające z zawartej umowy.


[1] E. Bogacka-Kisiel, J. Karwowski, Bankowość (wybrane zagadnienia), s. 63.

[2] A. Rymek, op. cit., s. 128.

[3] Instrukcja służbowa Nr A/3, październik 1994.

[4] E. Kostro, Prawo bankowe, część I – ustawy i komentarze (wg stanu na 10.04.1994), s. 38.

Funkcja dochodowa i funkcja rozdzielcza kredytu

5/5 - (2 votes)

Można wyróżnić cztery funkcje kredytu bankowego. Są to: funkcja emisyjna (tj. funkcja pieniężna), funkcja dochodowa (tj. funkcja prosta), funkcja rozdzielcza i funkcja symulacyjna. Jakie są te cechy? Funkcja emisji jest wyodrębniona z makroekonomicznego punktu widzenia. Każdy udzielony kredyt bankowy tworzy pieniądz. W momencie spłaty pieniądze są likwidowane.

Kreacji pieniądza nie można utożsamiać z tworzeniem materiału pieniężnego, a likwidacji z niszczeniem tego materiału. To tworzenie określonych relacji społecznych, w ramach których pożyczkobiorca otrzymuje dodatkową siłę nabywczą i traci ją w trakcie spłaty. Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych S.A i Mennica nie tworzą pieniądza, a jedynie materiał pieniężny.

Z mikroekonomicznego punktu widzenia wyróżnia się funkcję dochodową. Nie możemy rozpatrywać tej funkcji z makroekonomicznego punktu widzenia ani jako zamkniętej całości. W procesach zarządzania część podmiotów oszczędza, część korzysta z pożyczek. W wyniku tych procesów dochodzi do wzajemnej kompensacji w skali makroekonomicznej.

O podziale tej funkcji prostej decydują dwa kryteria: punkt widzenia kredytobiorcy oraz okres zadłużenia. Funkcję rozdzielczą można traktować jako rodzaj funkcji dochodu. Wiąże się to z udziałem kredytu bankowego w ostatecznym podziale PKB na część zakumulowaną i konsumowaną. Są to np. kredyty inwestycyjne i konsumpcyjne, finansowanie powiększania zapasów i rezerw. Znaczenie funkcji dystrybucyjnej zależy od sytuacji gospodarczej kraju.

Im bardziej gospodarka charakteryzuje się złożonym systemem relacji między podmiotami gospodarczymi (znaczna podaż, wolne moce produkcyjne), tym łatwiej jest sprzedawać na kredyt za pomocą narzędzi marketingowych. Funkcja stymulująca polega na pobudzaniu lub hamowaniu aktywności gospodarczej poprzez cenę kredytu (oprocentowanie) lub udostępnienie lub odmowę kredytobiorcy określonej puli kredytu.

Funkcja dochodowa – oznacza, że kredytobiorca finansuje część swoich wydatków przy pomocy kredytu. Kredyt umożliwia mu dokonanie wydatków w pełnej planowanej wysokości.

Funkcja rozdzielcza – oznacza wykorzystanie kredytu dla stworzenia dodatkowego popytu pieniężnego.[1]

Funkcja dochodowa kredytu ma szczególne znaczenie z punktu widzenia pojedynczego gospodarstwa domowego, przedsiębiorstwa lub innego podmiotu korzystającego z finansowania bankowego. Jej istota polega na tym, że kredyt zwiększa czasowo możliwości wydatkowe kredytobiorcy ponad poziom wynikający z jego aktualnie osiąganych dochodów. Nie oznacza to jednak rzeczywistego zwiększenia dochodu w sensie ekonomicznym. Kredyt jest bowiem zobowiązaniem, które w przyszłości musi zostać zwrócone wraz z należnym oprocentowaniem i innymi kosztami. Można więc powiedzieć, że umożliwia on przesunięcie w czasie części przyszłych dochodów i wykorzystanie ich już w chwili obecnej.

Mechanizm ten szczególnie wyraźnie widać w przypadku gospodarstw domowych. Osoba osiągająca regularne wynagrodzenie może planować zakup dobra, którego cena znacznie przekracza jej bieżące oszczędności. Kredyt pozwala dokonać takiego zakupu bez konieczności wieloletniego odkładania pełnej kwoty. Dotyczy to przede wszystkim zakupu mieszkania lub domu, samochodu, wyposażenia gospodarstwa domowego, a także finansowania remontów, kształcenia czy innych większych wydatków. Kredyt zwiększa więc bieżącą zdolność nabywczą gospodarstwa domowego, chociaż jednocześnie zmniejsza część jego przyszłego dochodu pozostającego do swobodnej dyspozycji.

W tym sensie funkcja dochodowa ma charakter czasowy. W okresie korzystania z kredytu kredytobiorca dysponuje dodatkowymi środkami, natomiast w okresie jego spłaty musi przeznaczać część uzyskiwanych dochodów na regulowanie rat kapitałowych i odsetkowych. Kredyt prowadzi więc do przesunięcia konsumpcji w czasie. Pozwala zwiększyć konsumpcję bieżącą kosztem ograniczenia możliwości konsumpcyjnych w przyszłości. Z tego względu decyzja o zaciągnięciu kredytu powinna uwzględniać nie tylko aktualne potrzeby, lecz także przyszłe możliwości finansowe kredytobiorcy.

Podobne znaczenie funkcja dochodowa ma w działalności przedsiębiorstw. Przedsiębiorstwo może korzystać z kredytu w celu finansowania działalności bieżącej, zakupu materiałów, surowców, towarów, regulowania wynagrodzeń albo pokrywania innych kosztów powstających przed uzyskaniem wpływów ze sprzedaży. W takim przypadku kredyt wypełnia czasową lukę pomiędzy momentem poniesienia wydatków a momentem uzyskania przychodów.

Jest to szczególnie ważne w przedsiębiorstwach charakteryzujących się sezonowością działalności. Firma może ponosić znaczną część kosztów w określonym okresie roku, podczas gdy przychody pojawiają się dopiero kilka miesięcy później. Kredyt obrotowy pozwala wówczas zachować ciągłość działalności mimo czasowego niedoboru własnych środków pieniężnych. W ten sposób przedsiębiorstwo nie musi ograniczać produkcji lub sprzedaży wyłącznie dlatego, że występuje przejściowa różnica pomiędzy terminami wpływów i wydatków.

Funkcja dochodowa kredytu może również wiązać się z finansowaniem przedsięwzięć rozwojowych. Przedsiębiorstwo, które nie posiada wystarczających środków własnych, może zaciągnąć kredyt na zakup maszyn, urządzeń, nieruchomości lub nowych technologii. Dzięki temu możliwe jest wcześniejsze zrealizowanie inwestycji, która bez finansowania zewnętrznego zostałaby przełożona na późniejszy okres. Jeżeli inwestycja okaże się trafna, osiągane dzięki niej przyszłe dochody mogą umożliwić nie tylko spłatę kredytu, lecz także zwiększenie zysków przedsiębiorstwa.

W przypadku przedsiębiorstw kredyt może zatem stanowić instrument przyspieszający rozwój. Nie jest jednak źródłem dochodu w takim samym znaczeniu jak przychody ze sprzedaży. Środki pochodzące z kredytu zwiększają możliwości finansowe przedsiębiorstwa, ale tworzą jednocześnie zobowiązanie wobec banku. Ich wykorzystanie jest ekonomicznie uzasadnione przede wszystkim wtedy, gdy przynosi korzyści większe od kosztów ponoszonych w związku z obsługą zadłużenia.

Znaczenie funkcji dochodowej zależy również od długości okresu kredytowania. Kredyty krótkoterminowe są zazwyczaj związane z przejściowymi niedoborami środków pieniężnych. Ich zadaniem może być między innymi finansowanie zapasów, należności lub bieżących kosztów działalności. Kredyty długoterminowe służą natomiast częściej finansowaniu inwestycji oraz wydatków, których wartość jest na tyle wysoka, że ich pokrycie wyłącznie ze środków własnych byłoby trudne lub nieefektywne.

Istotnym zagadnieniem pozostaje przy tym relacja pomiędzy kredytem a oszczędnościami. W gospodarce występują jednocześnie podmioty posiadające czasowe nadwyżki środków pieniężnych oraz podmioty wykazujące ich niedobór. Bank pełni funkcję pośrednika pomiędzy tymi grupami. Przyjmuje depozyty od podmiotów posiadających wolne środki i wykorzystuje je między innymi do finansowania działalności kredytowej. Dzięki temu kapitał może być kierowany tam, gdzie występuje zapotrzebowanie na dodatkowe finansowanie.

W tym miejscu funkcja dochodowa zaczyna łączyć się z funkcją rozdzielczą kredytu. Funkcja rozdzielcza odnosi się już nie tylko do sytuacji pojedynczego kredytobiorcy, ale również do przemieszczania środków finansowych pomiędzy różnymi uczestnikami gospodarki. Za pośrednictwem systemu bankowego środki niewykorzystywane w danym momencie przez jedne podmioty mogą zostać przeznaczone na finansowanie działalności innych podmiotów.

Kredyt uczestniczy więc w procesie podziału i przepływu zasobów finansowych w gospodarce. Banki decydują, które przedsięwzięcia zostaną sfinansowane, jaka będzie wielkość udzielonego finansowania oraz na jakich warunkach środki zostaną udostępnione. W praktyce oznacza to, że działalność kredytowa wpływa na kierunki wykorzystania kapitału. Większa dostępność kredytów dla określonych branż może sprzyjać ich rozwojowi, natomiast ograniczenie finansowania może prowadzić do zmniejszenia skali inwestycji.

Funkcja rozdzielcza jest szczególnie widoczna w przypadku kredytów inwestycyjnych. Bank, udzielając kredytu przedsiębiorstwu planującemu rozbudowę zakładu, zakup nowych maszyn czy wprowadzenie nowoczesnej technologii, przyczynia się do skierowania środków finansowych na cele inwestycyjne. Finansowanie może prowadzić do zwiększenia zdolności produkcyjnych, powstania nowych miejsc pracy oraz wzrostu wartości majątku przedsiębiorstwa.

Inny charakter ma rozdzielcze oddziaływanie kredytów konsumpcyjnych. Środki kierowane do gospodarstw domowych zwiększają popyt na towary i usługi. Wzrost popytu może następnie oddziaływać na działalność przedsiębiorstw, skłaniając je do zwiększenia produkcji, zatrudnienia lub inwestycji. W ten sposób kredyt udzielony jednemu uczestnikowi rynku może pośrednio wpływać na sytuację wielu innych podmiotów.

Funkcja rozdzielcza jest więc ściśle związana z tworzeniem dodatkowego popytu pieniężnego. Podmiot uzyskujący kredyt może dokonać wydatku, którego bez dodatkowego finansowania nie byłby w stanie ponieść w danym momencie. Jeżeli takich podmiotów jest wiele, kredyt może znacząco oddziaływać na poziom popytu w całej gospodarce. Zwiększenie dostępności kredytów może sprzyjać wzrostowi sprzedaży, inwestycji i konsumpcji.

Oddziaływanie to nie zawsze musi mieć jednak wyłącznie korzystny charakter. Jeżeli tempo wzrostu akcji kredytowej jest zbyt wysokie w stosunku do możliwości gospodarki, może dochodzić do nadmiernego wzrostu popytu. Przy ograniczonej podaży towarów i usług może to sprzyjać wzrostowi cen. Szczególne znaczenie ma to na rynkach, na których podaż nie może szybko dostosować się do zwiększonego popytu, czego przykładem może być rynek nieruchomości.

Łatwy dostęp do kredytów mieszkaniowych może prowadzić do zwiększenia liczby osób zainteresowanych zakupem mieszkań. Jeżeli jednocześnie liczba dostępnych lokali rośnie powoli, dodatkowy popyt może przyczyniać się do wzrostu cen nieruchomości. Funkcja rozdzielcza kredytu wpływa więc nie tylko na wielkość wydatków, ale również na strukturę popytu i ceny występujące w gospodarce.

Banki mają przy tym wpływ na kierunki rozdziału środków poprzez stosowaną politykę kredytową. Mogą na przykład preferować finansowanie podmiotów posiadających stabilną sytuację finansową, odpowiednie zabezpieczenia i dobre perspektywy rozwojowe. W okresie zwiększonego ryzyka gospodarczego mogą natomiast zaostrzać wymagania dotyczące zdolności kredytowej, zwiększać wymagany udział własny lub ograniczać finansowanie wybranych sektorów.

Z punktu widzenia całej gospodarki ważne jest, aby środki były kierowane przede wszystkim do podmiotów zdolnych do ich efektywnego wykorzystania. Kredyt udzielony przedsiębiorstwu realizującemu opłacalną inwestycję może prowadzić do zwiększenia produkcji oraz przyszłych dochodów. Natomiast finansowanie przedsięwzięć nieefektywnych zwiększa ryzyko strat zarówno po stronie kredytobiorcy, jak i banku.

Funkcja rozdzielcza łączy się zatem również z oceną ryzyka kredytowego. Banki nie dokonują rozdziału środków w sposób przypadkowy. Przed podjęciem decyzji analizują zdolność kredytową klienta, cel finansowania, źródła przyszłej spłaty oraz proponowane zabezpieczenia. Proces ten ma prowadzić do ograniczenia prawdopodobieństwa wystąpienia sytuacji, w której kredyt nie zostanie zwrócony.

Nie zawsze jednak podmioty posiadające potencjalnie korzystne projekty mają jednakowy dostęp do finansowania. Duże przedsiębiorstwa posiadające wieloletnią historię działalności, znaczny majątek i stabilne wyniki finansowe mogą mieć łatwiejszy dostęp do kredytu niż przedsiębiorstwa nowe lub niewielkie. Z punktu widzenia funkcji rozdzielczej oznacza to, że struktura rynku kredytowego może wpływać na możliwości rozwoju poszczególnych grup przedsiębiorstw.

Znaczenie ma również poziom oprocentowania. Cena kredytu wpływa na liczbę podmiotów zainteresowanych zaciągnięciem zobowiązania oraz na opłacalność finansowanych przedsięwzięć. Przy wysokich stopach procentowych część inwestycji może zostać uznana za nieopłacalną, ponieważ przewidywana stopa zwrotu nie będzie wystarczająca do pokrycia kosztów kredytu. Spadek oprocentowania może natomiast zachęcać przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe do większego korzystania z finansowania.

W tym właśnie miejscu funkcje dochodowa i rozdzielcza łączą się z funkcją stymulacyjną kredytu. Zmiany warunków kredytowania mogą pobudzać albo ograniczać aktywność gospodarczą. Tańszy i łatwiej dostępny kredyt zwiększa możliwości finansowania konsumpcji i inwestycji. Droższy kredyt powoduje natomiast wzrost kosztów zadłużenia i może prowadzić do ograniczenia popytu na finansowanie.

Funkcja dochodowa i rozdzielcza występują zatem jednocześnie, ale przedstawiają działanie kredytu z różnych punktów widzenia. Funkcja dochodowa koncentruje się przede wszystkim na sytuacji pojedynczego kredytobiorcy. Pokazuje, w jaki sposób kredyt pozwala mu czasowo zwiększyć możliwości ponoszenia wydatków. Funkcja rozdzielcza dotyczy natomiast przepływu środków pomiędzy uczestnikami gospodarki oraz wpływu kredytu na strukturę konsumpcji, inwestycji i popytu.

Dobrze widoczne jest to na przykładzie kredytu mieszkaniowego. Z punktu widzenia gospodarstwa domowego pełni on funkcję dochodową, ponieważ umożliwia zakup nieruchomości bez wcześniejszego zgromadzenia całej ceny. Z punktu widzenia gospodarki pełni jednocześnie funkcję rozdzielczą, ponieważ prowadzi do skierowania dodatkowego popytu na rynek mieszkaniowy, a pośrednio także do przedsiębiorstw budowlanych, producentów materiałów, dostawców wyposażenia oraz innych podmiotów związanych z tym sektorem.

Podobnie wygląda sytuacja w przypadku kredytu inwestycyjnego. Dla przedsiębiorcy jest on źródłem czasowo dostępnych środków umożliwiających realizację projektu, natomiast w szerszej skali uczestniczy w kierowaniu kapitału na określone cele gospodarcze. Jego wykorzystanie może powodować wzrost zamówień u dostawców, zwiększenie zatrudnienia i tworzenie nowych zdolności produkcyjnych.

Funkcje kredytu nie powinny być więc rozpatrywane jako całkowicie niezależne od siebie. W praktyce wzajemnie się przenikają. Jedna operacja kredytowa może jednocześnie zwiększać możliwości wydatkowe kredytobiorcy, wpływać na podział środków w gospodarce, zwiększać popyt oraz oddziaływać na tempo aktywności gospodarczej.

Znaczenie poszczególnych funkcji zmienia się także wraz z sytuacją gospodarczą. W okresie spowolnienia gospodarczego dostępność kredytu może pomagać przedsiębiorstwom utrzymać działalność i finansować inwestycje, a gospodarstwom domowym realizować większe wydatki. W okresie silnego wzrostu nadmierna ekspansja kredytowa może natomiast sprzyjać narastaniu zadłużenia i powstawaniu nierównowagi na niektórych rynkach.

Z tego względu kredyt należy traktować nie tylko jako umowę pomiędzy bankiem i jego klientem, lecz również jako ważny instrument funkcjonowania gospodarki. Funkcja dochodowa pokazuje znaczenie kredytu dla indywidualnych możliwości finansowych kredytobiorcy, natomiast funkcja rozdzielcza wskazuje na jego wpływ na przemieszczanie i wykorzystywanie zasobów finansowych. Obie funkcje pozostają ze sobą ściśle powiązane i pomagają wyjaśnić, dlaczego działalność kredytowa banków ma znaczenie zarówno dla pojedynczych uczestników rynku, jak i dla przebiegu procesów gospodarczych w skali całego kraju.


[1] E. Drabowski, W. Jaworski, Ż. Krzyżkiewicz, Bankowość w gospodarce socjalistycznej, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1975, s. 112.