Pisanie pracy dyplomowej z bankowości warto rozpocząć znacznie wcześniej niż od tworzenia pierwszych stron rozdziału teoretycznego. Jednym z najczęściej popełnianych przez studentów błędów jest otwieranie edytora tekstu i próba napisania wstępu, zanim zostanie dokładnie ustalone, czego właściwie ma dotyczyć praca, jakie zagadnienie będzie analizowane i na jakich materiałach będzie można oprzeć część praktyczną. W przypadku bankowości jest to szczególnie ważne, ponieważ dziedzina ta obejmuje bardzo szeroki zakres problemów: działalność banków komercyjnych i centralnych, kredyty, depozyty, ryzyko bankowe, bankowość elektroniczną, bezpieczeństwo finansowe, produkty bankowe, regulacje prawne, rentowność instytucji finansowych, politykę pieniężną czy zachowania klientów banków.
Dlatego pierwszym etapem powinno być nie samo pisanie, lecz odpowiednie przygotowanie całej koncepcji pracy. Kilka godzin poświęconych na sprecyzowanie tematu, określenie celu i sprawdzenie dostępności materiałów może później oszczędzić wiele dni przerabiania rozdziałów albo poszukiwania danych, których w praktyce nie można zdobyć. Dobrze przygotowana praca dyplomowa rozwija się bowiem według określonej logiki. Każdy kolejny rozdział wynika z poprzedniego, a część teoretyczna prowadzi do analizy konkretnego problemu.
Najpierw trzeba zawęzić temat
Bankowość jest dziedziną zbyt szeroką, aby samo hasło „kredyty bankowe”, „bankowość internetowa” czy „ryzyko bankowe” mogło być wystarczającym tematem pracy dyplomowej. Takie określenia mogą być punktem wyjścia, ale konieczne jest ich dalsze zawężenie. Im dokładniej określony zostanie problem, tym łatwiej będzie później dobrać literaturę, zaplanować rozdziały i przeprowadzić analizę.
Student zainteresowany kredytami może na przykład skoncentrować się na kredytach hipotecznych, kredytach konsumpcyjnych albo kredytowaniu przedsiębiorstw. Kolejnym krokiem może być ograniczenie analizy do konkretnego banku, określonej grupy klientów lub konkretnego okresu. Zamiast bardzo szerokiego zagadnienia dotyczącego „kredytów bankowych” można więc przygotować pracę poświęconą ocenie oferty kredytów mieszkaniowych wybranych banków albo analizie znaczenia kredytu inwestycyjnego w finansowaniu rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw.
Podobnie wygląda sytuacja w przypadku bankowości elektronicznej. Sam temat jest niezwykle rozległy. Można jednak skupić się na bankowości mobilnej, bezpieczeństwie transakcji internetowych, wykorzystaniu aplikacji mobilnych przez klientów albo wpływie rozwoju kanałów elektronicznych na tradycyjną sieć placówek bankowych. Dzięki takiemu zawężeniu temat staje się konkretny i możliwy do opracowania w ramach kilkudziesięciostronicowej pracy licencjackiej czy magisterskiej.
Wybierając temat, warto jednocześnie zastanowić się, czy rzeczywiście jest on dla autora interesujący. Praca nad tekstem będzie trwała przez kilka miesięcy, dlatego trudno wyobrazić sobie przygotowywanie kilkudziesięciu stron dotyczących zagadnienia, które od początku wydaje się nużące. Zdecydowanie lepsze efekty osiąga się wtedy, gdy temat przynajmniej częściowo odpowiada zainteresowaniom studenta albo wiąże się z jego pracą zawodową, praktyką czy planowanym kierunkiem kariery.
Trzeba sprawdzić, czy są dostępne materiały
Nawet bardzo ciekawy temat może okazać się problematyczny, jeżeli nie będzie można znaleźć odpowiednich materiałów. Dlatego jeszcze przed ostatecznym zaakceptowaniem tematu należy przeprowadzić wstępne rozeznanie bibliograficzne. Nie chodzi na tym etapie o przeczytanie kilkunastu książek od początku do końca. Wystarczy sprawdzić, czy istnieją publikacje naukowe, podręczniki, artykuły, raporty i dane, na podstawie których będzie można przygotować poszczególne części pracy.
W przypadku bankowości możliwości są stosunkowo duże. Oprócz klasycznej literatury książkowej można korzystać z artykułów naukowych dotyczących finansów i bankowości, publikacji Narodowego Banku Polskiego, danych Komisji Nadzoru Finansowego, materiałów Bankowego Funduszu Gwarancyjnego, danych statystycznych, raportów branżowych oraz sprawozdań samych banków. Jeżeli praca dotyczy konkretnej instytucji bankowej, niezwykle użyteczne mogą być jej raporty roczne, sprawozdania finansowe, informacje dla inwestorów oraz publikowane dane dotyczące działalności.
Już podczas wstępnego wyszukiwania materiałów warto zwracać uwagę na daty publikacji. Bankowość jest dziedziną, która stosunkowo szybko się zmienia. Rozwój technologii, nowe regulacje, zmieniające się stopy procentowe, warunki gospodarcze oraz zachowania klientów powodują, że niektóre informacje po kilku latach tracą aktualność. Starsza literatura nadal może być bardzo przydatna do przedstawiania definicji, klasyfikacji czy historii bankowości, ale opisując współczesny rynek, należy sięgać również do nowszych materiałów.
Dobrym zwyczajem jest tworzenie bibliografii roboczej od pierwszego dnia pracy. Każdą znalezioną wartościową książkę, artykuł lub raport dobrze jest od razu zapisać wraz z pełnymi danymi bibliograficznymi. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której po kilku tygodniach autor pamięta interesującą informację, ale nie jest już w stanie ustalić, z jakiej publikacji pochodziła.
Następny krok to określenie celu pracy
Kiedy wiadomo już, jaki będzie temat i czy istnieją odpowiednie materiały, należy ustalić cel pracy. Jest to jeden z najważniejszych elementów całej konstrukcji. Temat określa obszar zainteresowania, natomiast cel wskazuje, do czego autor chce dojść poprzez przeprowadzone rozważania i badania.
Jeżeli temat dotyczy na przykład bankowości mobilnej, celem może być zbadanie znaczenia aplikacji mobilnych w obsłudze klientów banków. W pracy dotyczącej kredytów hipotecznych można przyjąć za cel porównanie ofert kilku instytucji albo ocenę czynników wpływających na dostępność finansowania mieszkaniowego. W przypadku pracy dotyczącej kondycji ekonomicznej banku celem może być dokonanie oceny jego sytuacji finansowej na podstawie wybranych wskaźników.
Cel nie powinien być ani przesadnie ogólny, ani nadmiernie rozbudowany. Jeżeli student zapisze, że celem pracy jest „przedstawienie bankowości”, będzie to sformułowanie praktycznie pozbawione wartości. Bankowość jest zbyt szerokim pojęciem, aby możliwe było jej kompleksowe przedstawienie w jednej pracy dyplomowej. Zdecydowanie lepiej określić konkretny problem i do niego podporządkować kolejne etapy opracowania.
Na tym etapie dobrze jest również sformułować główne pytanie badawcze. Powinno ono wynikać bezpośrednio z tematu i celu pracy. Jeżeli autor chce zbadać czynniki decydujące o wyborze banku przez klientów, naturalnym pytaniem może być: jakie czynniki mają największy wpływ na wybór banku przez klientów indywidualnych? Jeżeli analizowana jest sytuacja konkretnego banku, pytanie może dotyczyć zmian jego rentowności, płynności czy struktury działalności w określonym okresie.
W niektórych pracach pojawiać się będą również hipotezy badawcze. Ich stosowanie zależy jednak od charakteru pracy oraz wymagań uczelni i promotora. Nie należy tworzyć hipotez na siłę tylko dlatego, że występują w innych pracach. W części badań zdecydowanie bardziej naturalne będzie sformułowanie pytań badawczych.
Część praktyczną warto zaplanować jeszcze przed teorią
To jedna z najważniejszych zasad przy przygotowywaniu pracy z bankowości. Student często rozpoczyna pisanie od pierwszego rozdziału teoretycznego, a dopiero po jego ukończeniu zaczyna zastanawiać się, co właściwie znajdzie się w części badawczej. Może się wtedy okazać, że zdobycie potrzebnych danych będzie niemożliwe albo że wcześniej napisany rozdział niewiele ma wspólnego z analizą praktyczną.
Dlatego dobrze jest od początku wiedzieć, na czym będzie polegała część empiryczna. Możliwości jest wiele. Można przeprowadzić ankietę wśród klientów banków, dokonać analizy porównawczej ofert kilku instytucji, przeanalizować dane finansowe wybranego banku, porównać wskaźniki kilku banków, zbadać zmiany w strukturze kredytów lub depozytów albo analizować rozwój określonego rodzaju usług.
Jeżeli planowana jest ankieta, należy wcześniej zastanowić się, kto będzie respondentem i czy możliwe jest zebranie odpowiedniej liczby odpowiedzi. Jeżeli analiza ma dotyczyć danych finansowych banku, trzeba sprawdzić, czy dane potrzebne do obliczeń rzeczywiście są publikowane. Jeżeli autor zamierza porównywać produkty bankowe, powinien określić kryteria porównania.
Dzięki takiemu podejściu część teoretyczna może zostać napisana w sposób podporządkowany późniejszym badaniom. Jeśli przykładowo praca będzie dotyczyła ryzyka kredytowego, nie ma potrzeby tworzenia rozbudowanych fragmentów dotyczących każdego możliwego rodzaju ryzyka występującego w działalności bankowej. Znacznie lepiej dokładniej przedstawić proces kredytowy, ocenę zdolności kredytowej, zabezpieczenia, klasyfikację ryzyka kredytowego i sposoby jego ograniczania, ponieważ właśnie te zagadnienia będą przydatne podczas późniejszej analizy.
Dopiero wtedy warto tworzyć plan pracy
Spis treści nie powinien być przypadkowym zestawieniem rozdziałów, które dobrze brzmią. Powinien przedstawiać logiczną drogę prowadzącą od zagadnień ogólnych do szczegółowej analizy problemu. W pracach z bankowości bardzo często sprawdza się konstrukcja składająca się z części teoretycznej, części poświęconej konkretnemu obszarowi bankowości oraz rozdziału praktycznego.
Przykładowo w pracy dotyczącej kredytów hipotecznych pierwszy rozdział może przedstawiać kredyt jako produkt bankowy, drugi koncentrować się na kredytach hipotecznych, zasadach ich udzielania i czynnikach wpływających na dostępność finansowania, natomiast trzeci zawierać analizę ofert wybranych banków albo wyniki badań klientów. Poszczególne części są wtedy ze sobą wyraźnie powiązane.
W pracy analizującej działalność konkretnego banku można zastosować inną konstrukcję. Najpierw przedstawione zostaną podstawowe zagadnienia związane z funkcjonowaniem banków, później metody oceny ich działalności, a następnie charakterystyka i analiza wybranej instytucji. Każdy rozdział przygotowuje w ten sposób podstawy do następnego.
Na etapie konstruowania planu trzeba pilnować proporcji. Jeżeli praca licencjacka ma mieć około kilkudziesięciu stron, tworzenie sześciu rozdziałów, z których każdy posiada po siedem podrozdziałów, zazwyczaj prowadzi do bardzo powierzchownego omawiania poszczególnych zagadnień. Lepsze są trzy lub cztery dobrze zaplanowane rozdziały niż rozbudowany spis treści, którego później nie da się sensownie wypełnić.
Nie trzeba zaczynać od wstępu
Wstęp znajduje się na początku pracy, ale wcale nie musi powstać jako pierwszy. Co więcej, bardzo często łatwiej napisać go wtedy, gdy większość pracy jest już gotowa. Dopiero po przeprowadzeniu analizy autor dokładnie wie, co zostało zbadane, jakie metody zastosowano, jakie materiały wykorzystano i do jakich wyników doprowadziły badania.
Na początku można przygotować jedynie roboczą wersję wstępu, zawierającą temat, cel, podstawowe problemy badawcze oraz krótką informację o konstrukcji pracy. Nie należy jednak poświęcać wielu godzin na dopracowywanie każdego zdania. Treść wstępu i tak prawdopodobnie będzie później zmieniana.
Znacznie bardziej praktyczne jest rozpoczęcie właściwego pisania od tego fragmentu rozdziału teoretycznego, do którego udało się zebrać najlepsze materiały. Nie ma obowiązku tworzenia pracy dokładnie w kolejności wynikającej ze spisu treści. Można rozpocząć od podrozdziału dotyczącego definicji kredytu, struktury systemu bankowego, rodzajów rachunków czy sposobów oceny ryzyka, zależnie od tematu.
Najważniejsze jest rozpoczęcie systematycznej pracy. Wielu studentów przez długi czas przygotowuje materiały, poprawia plan, zapisuje kolejne publikacje i odkłada moment napisania pierwszych stron. Tymczasem dobrze przygotowany fragment tekstu pozwala znacznie łatwiej wejść w rytm dalszego pisania.
Materiały trzeba od początku porządkować
Przy pracy z bankowości liczba zgromadzonych źródeł może szybko stać się bardzo duża. Książki mieszają się z raportami, artykułami, dokumentami banków, tabelami i danymi statystycznymi. Bez odpowiedniego uporządkowania już po kilku tygodniach trudno będzie sobie przypomnieć, do którego rozdziału miał być wykorzystany konkretny dokument.
Dobrym rozwiązaniem jest przypisywanie materiałów bezpośrednio do planowanych podrozdziałów. Jeżeli powstaje część dotycząca funkcji banku, wszystkie publikacje zawierające przydatne definicje i klasyfikacje można zgromadzić razem. Materiały odnoszące się do ryzyka kredytowego trafiają do kolejnej grupy, dane finansowe do następnej, a dokumenty potrzebne w analizie empirycznej do jeszcze innej.
Podczas czytania literatury warto również zapisywać numery stron, na których znajdują się przydatne informacje. Pozwala to później uniknąć ponownego przeglądania całej książki w poszukiwaniu definicji znalezionej kilka tygodni wcześniej. Jest to szczególnie istotne przy tworzeniu przypisów i bibliografii.
Nie należy także odkładać przypisów na sam koniec. Pisanie kilkudziesięciu stron bez zaznaczania źródeł, a następnie próba ich odtworzenia jest jednym z najprostszych sposobów na stworzenie sobie ogromnej ilości dodatkowej pracy. Informację o źródle najlepiej zapisywać w tym samym momencie, w którym dana publikacja zostaje wykorzystana.
Dobry początek pracy to przede wszystkim dobra organizacja
Rozpoczynanie pracy dyplomowej z bankowości nie polega więc na napisaniu pierwszego zdania. Najważniejsze jest stworzenie takiej konstrukcji, dzięki której wiadomo, co będzie przedmiotem analizy, do czego ma prowadzić praca i skąd zostaną pozyskane potrzebne informacje. Dopiero później można przejść do systematycznego opracowywania kolejnych części.
W praktyce na początku trzeba przede wszystkim upewnić się, że temat został odpowiednio zawężony, sprawdzić dostępność literatury i danych, określić cel oraz problem badawczy, zaplanować część empiryczną i przygotować logiczny spis treści. Jeśli te elementy są ze sobą spójne, samo pisanie staje się znacznie łatwiejsze. Autor nie zastanawia się przy każdej kolejnej stronie, co jeszcze powinien dopisać, lecz realizuje wcześniej przemyślany plan.
Nie należy również zakładać, że od pierwszej wersji wszystko musi być idealne. Praca dyplomowa powstaje stopniowo. Poszczególne fragmenty są poprawiane, uzupełniane i czasami przenoszone do innych części. Plan również może ulec zmianie, jeżeli podczas analizy pojawi się nowe zagadnienie albo okaże się, że któryś z podrozdziałów nie jest potrzebny. Ważne jednak, aby zmiany wynikały z rozwoju pracy, a nie z całkowitego braku wcześniejszej koncepcji.
Najlepszym sposobem na rozpoczęcie pracy dyplomowej z bankowości jest zatem przygotowanie możliwie konkretnej odpowiedzi na kilka podstawowych pytań: o czym dokładnie chcę pisać, dlaczego właśnie o tym, co chcę zbadać, jakie materiały mogę wykorzystać oraz w jaki sposób przeprowadzę część praktyczną. Kiedy odpowiedzi są jasne, pozostaje już najważniejsza część zadania — regularne pisanie. Nawet kilka dobrze przygotowanych stron tygodniowo po pewnym czasie tworzy kompletny rozdział, a później całą pracę. Znacznie skuteczniejsze jest systematyczne rozwijanie kolejnych fragmentów niż czekanie na moment, w którym pojawi się wystarczająco dużo czasu i motywacji, aby napisać znaczną część pracy za jednym razem.