1.1. Polskie banki – rys historyczny.
Pierwsze formy bankowości w Polsce zaczęły pojawiać się w XV wieku. Pierwszy w Polsce był Bank Pobożny założony przez Piotra Skargę. Specjalizował się w udzielaniu niskoprocentowych pożyczek pod zastaw nieruchomości.
Rozwój banków nastąpił w Warszawie w XVIII w. Powstawały tam domy bankowe. Trudniły się one przyjmowaniem depozytów od właścicieli ziemskich, udzielały im pożyczek, oraz obsługiwały handel i przemysł.
W 1766 r. Powstała Mennica Warszawska zajmująca się biciem monet, medali, orderów i pieczęci.
W 1828 r. został założony Bank Polski, który pełnił funkcję banku centralnego (zajmował się emisją pieniądza, ale także prowadził zakrojoną na szeroką skalę działalność kredytową i pełnił inne funkcje banku komercyjnego)1.
Historyczną datą dla polskiej bankowości jest rok 1870 – powstał wówczas pierwszy polski bank, ukonstytuowany jako spółka akcyjna – był to Bank Handlowy S.A. Rozwijał się on bardzo szybko. Był to bank uniwersalny, finansujący głównie przemysł, handel i koleje.
Na terenie zaboru pruskiego i austriackiego prawo bankowe było bardziej liberalne. Istotny problem sprawiała konkurencja ze strony silnych banków niemieckich, austriackich, a także innych krajów (min. Belgii, Francji, Anglii). W tej sytuacji pierwsze rozwinęły się polskie banki spółdzielcze i samopomocowe.
W zaborze pruskim w 1861 roku powstał Bank Ludowy. Większość polskich banków ludowych tego zaboru utworzyła w 1885 roku Bank Związku Spółek Zarobkowych w Poznaniu.
Na terenie Galicji i Śląska Cieszyńskiego powstawały głównie spółdzielnie oszczędnościowo – pożyczkowe.
Ważnym składnikiem ruchu spółdzielczego w zaborze austriackim były także tzw. Kasy Stefczyka. Zwykle zrzeszały one chłopów z jednej lub kilku wsi i udzielały im taniego kredytu.
W Polsce międzywojennej powstawały nowe banki komercyjne:
-
w 1918 roku – Pocztowa Kasa Oszczędności – PKO, z której wywodzi się obecny PKO BP, oraz Polski Bank Rolny,
-
w 1924 roku powstał Bank Polski – prawdziwy bank centralny, który wprowadził nową walutę – złoty (zamiast polskiej marki), opracowano także pierwsze polskie prawo bankowe.
Istotną rolę w polskim systemie bankowym odgrywał rząd. Wynikało to także z faktu, że rząd był właścicielem wielu dużych banków, w tym – PKO. W 1929 roku powołano Bank Polska Kasa Opieki S.A. do prowadzenia operacji zagranicznych2.
W okresie II wojny światowej i pierwszych lat powojennych nastąpiła zmiana sytuacji polskiego systemu bankowego. Większości banków nadano inne nazwy. Zostały one także znacjonalizowane, z wyjątkiem banków spółdzielczych, które straciły samodzielność i zostały poddane kontroli państwowej. Upaństwowione banki stały się narzędziem realizacji polityki państwowej, a przede wszystkim – planów gospodarczych. Celem banków stało się wykonanie, a w pewnych dziedzinach – przekroczenie planów i realizacja odgórnych założeń, przyjętych przez rządzącą partię i państwo. W takiej sytuacji konkurencja między bankami została uznana za szkodliwą. Stopniowo zaczęto więc łączyć banki, aż zmniejszono ich liczbę do czterech:
-
NBP – Narodowy Bank Polski powołany w 10 stycznia 1945 roku
-
Bank Handlowy S.A., który miał monopol na obsługę większości transakcji związanych z handlem zagranicznym (z wyjątkiem części transferów dewiz, które były realizowane za pośrednictwem NBP)
-
Bank Gospodarki Żywnościowej, który udzielał kredyty dla rolnictwa i prywatnej drobnej wytwórczości (powołany w 1975r.)
-
Bank Polska Kasa Opieki S.A., obsługujący tzw. eksport wewnętrzny (sprzedaż za dewizy towarów na terenie Polski) i niektóre transakcje zagraniczne.
Lata 80 – te wprowadziły szereg zmian:
-
usamodzielnienie się banków,
-
powołanie Rady Banków pod przewodnictwem prezesa NBP – organ koordynujący działalność banków,
-
wprowadzenie wymogu oddziaływania banku – stopa procentowa,
-
ustawa Prawo bankowe z 1982r. stworzyła podstawy do organizowania się banków o różnej formie własności i różnej specjalności (NBP zajmowało się działalnością depozytowo – kredytową i było bankiem państwa, pełniło funkcję monobanku).
W 1989r. nastąpiło:
-
oddzielnie banku centralnego od bankowości komercyjnej,
-
na bazie banku centralnego wyłoniono dziewięć banków komercyjnych:
-
Bank Gdański w Gdańsku
-
Bank Śląski w Katowicach
-
Bank Przemysłowo – Handlowy w Krakowie
-
Bank Depozytowo – Kredytowy w Lublinie
-
Powszechny Bank Gospodarczy w Łodzi
-
Wielkopolski Bank Kredytowy w Poznaniu
-
Pomorski Bank Kredytowy w Szczecinie
-
Powszechny Bank Kredytowy w Warszawie
-
Bank Zachodni we Wrocławiu
-
-
wprowadzenie bardziej liberalnej polityki w zakresie tworzenia banków
-
usamodzielnienie się banków – stały się przedsiębiorstwami samodzielnymi, określającymi stopę procentową, politykę kredytową.
Banki, które przejęły oddziały z sieci NBP, są samodzielnymi, samofinansującymi się jednostkami organizacyjnymi prowadzącymi działalność, polegającą przede wszystkim na gromadzeniu środków pieniężnych, udzielaniu kredytów i pożyczek pieniężnych oraz rozliczeń pieniężnych.
Mają również prawo tworzenia spółek prawa handlowego i cywilnego oraz spółdzielni, a także podejmowania działalności gospodarczej w innych formach. Każdy bank może swobodnie decydować o przedmiocie i zakresie swojego działania i stosownie do własnej woli oferować swoje usługi.
Od instytucji kredytowej do dwuszczeblowego rynku bankowego
Historia polskiej bankowości pokazuje, że jej rozwój nie był prostym następstwem kolejnych dat i nazw instytucji. Każda epoka przynosiła inne potrzeby gospodarcze, a banki zmieniały zakres działania wraz z otoczeniem prawnym, strukturą własności oraz skalą wymiany. Najwcześniejsze instytucje kredytowe łączyły funkcję finansową z pomocą społeczną. Domy bankowe obsługiwały już handel, właścicieli majątków i pierwsze większe przedsięwzięcia. Z czasem pojedyncze operacje depozytowe i pożyczkowe zaczęły tworzyć stały mechanizm przenoszenia oszczędności do tych części gospodarki, które potrzebowały kapitału.
Wraz z rozwojem przemysłu, transportu i handlu wzrosło znaczenie banku jako pośrednika. Przyjmowanie wkładów nie było jedynie przechowywaniem pieniędzy. Umożliwiało finansowanie inwestycji, regulowanie płatności oraz rozłożenie ryzyka między wielu uczestników rynku. Bank uniwersalny mógł łączyć obsługę przedsiębiorstw z kredytem, rozliczeniami i prowadzeniem rachunków. Bank centralny pełnił odmienną rolę: porządkował obieg pieniądza i wiązał działalność instytucji kredytowych z polityką całego państwa. Rozdzielenie tych funkcji nie od razu było wyraźne, ale stało się jednym z głównych kierunków późniejszej ewolucji systemu.
Okres zaborów uwidocznił również znaczenie lokalnego zakorzenienia bankowości. Instytucje spółdzielcze i samopomocowe powstawały tam, gdzie mniejsi gospodarze, rzemieślnicy lub kupcy mieli ograniczony dostęp do kapitału oferowanego przez duże banki. Łączyły środki członków i kierowały je do tej samej społeczności, dzięki czemu ograniczały skutki przewagi silniejszych podmiotów zagranicznych. Ten nurt nie był jedynie uboższą odmianą bankowości komercyjnej. Budował nawyk oszczędzania, uczył odpowiedzialności za wspólne środki i tworzył sieć zaufania potrzebną do zawierania umów kredytowych.
Po odzyskaniu niepodległości instytucje bankowe pomagały scalać gospodarkę złożoną wcześniej z odmiennych porządków prawnych i walutowych. Potrzebne były zarówno bank centralny i jednolity pieniądz, jak i banki wyspecjalizowane w finansowaniu rolnictwa, handlu zagranicznego czy oszczędności ludności. Duży udział państwa wynikał z rozmiaru zadań oraz niedostatku prywatnego kapitału. Ukształtował się wtedy system, w którym bankowość służyła jednocześnie stabilizacji waluty, finansowaniu modernizacji i sprawnej obsłudze rozliczeń krajowych oraz zagranicznych.
Po wojnie ta wielość została podporządkowana gospodarce planowej. Kredyt przestał być przede wszystkim wynikiem samodzielnej oceny przedsięwzięcia i zdolności dłużnika do spłaty. Stał się narzędziem wykonywania planu, a specjalizacja banków odzwierciedlała administracyjny podział gospodarki. Ograniczenie konkurencji upraszczało kontrolę przepływu środków, lecz osłabiało bodźce do porównywania ryzyka, kosztów i jakości obsługi. Monobank skupiający funkcje emisyjne, rozliczeniowe i komercyjne nie musiał działać według zasad typowych dla przedsiębiorstwa odpowiadającego za własny wynik.
Zmiany rozpoczęte w latach osiemdziesiątych miały więc znaczenie większe niż reorganizacja urzędów. Stopa procentowa ponownie mogła oddziaływać na decyzje o oszczędzaniu i zaciąganiu kredytu, a samodzielność banku zaczęła oznaczać odpowiedzialność za dobór klientów oraz jakość portfela. Prawo dopuszczające różne formy własności i specjalizacji otworzyło drogę do tworzenia rynku, na którym instytucje konkurowały ofertą. Był to etap przejściowy: dawne struktury nadal funkcjonowały, ale pojawiały się zasady niezbędne do późniejszego rozdzielenia polityki pieniężnej od działalności komercyjnej.
Reforma 1989 roku wyznaczyła granicę między dwoma modelami. Narodowy Bank Polski miał koncentrować się na zadaniach banku centralnego, natomiast wydzielone banki przejęły relacje depozytowo-kredytowe z przedsiębiorstwami i ludnością. Samofinansowanie oznaczało, że decyzja kredytowa wpływała bezpośrednio na kondycję instytucji. Swoboda kształtowania oferty wymagała zarazem rachunku kosztów, kontroli płynności i oceny prawdopodobieństwa spłaty. W ten sposób ryzyko, wcześniej ukryte w mechanizmie planowego podziału środków, stało się widocznym elementem zarządzania.
Ciągłość rozwoju polskiej bankowości można zatem dostrzec w stałości jej podstawowych funkcji: gromadzeniu oszczędności, udzielaniu kredytu, prowadzeniu rozliczeń i wspieraniu obrotu gospodarczego. Zmieniał się natomiast sposób wykonywania tych zadań oraz podmiot ponoszący odpowiedzialność za ich rezultat. Doświadczenia instytucji dobroczynnych, domów bankowych, spółdzielni, banków państwowych i monobanku tworzyły warstwy, z których wyrósł system rynkowy. Odziedziczona infrastruktura pozwalała również zachować ciągłość podstawowych usług mimo głębokich zmian ustroju, granic państwa, własności oraz reguł prowadzenia działalności gospodarczej. Reforma nie zaczynała historii od początku. Przekształcała odziedziczoną sieć, kadry i relacje z klientami tak, aby bank centralny strzegł stabilności pieniądza, a banki komercyjne odpowiadały za własne decyzje.