Podrozdział zatytułowany „Cel i zakres pracy” należy do tych elementów pracy dyplomowej, które z pozoru wydają się bardzo proste, a w praktyce sprawiają studentom sporo trudności. Wynika to przede wszystkim z faktu, że cel i zakres bywają traktowane jako pojęcia niemal tożsame. Tymczasem odpowiadają one na dwa różne pytania. Cel pracy określa, co autor chce osiągnąć, zbadać, ocenić albo wykazać, natomiast zakres pracy wyznacza granice analizy, czyli wskazuje, czego dokładnie będzie dotyczyło opracowanie, jakie obszary obejmie, jaki okres zostanie przeanalizowany i jakie materiały zostaną wykorzystane.
W pracy z bankowości właściwe sformułowanie celu i zakresu jest szczególnie ważne. Tematy z tego obszaru często są szerokie i obejmują zarówno zagadnienia ekonomiczne, finansowe, prawne, jak i organizacyjne. Jeżeli autor od początku nie określi, co dokładnie bada i w jakich granicach, łatwo doprowadzić do sytuacji, w której praca zaczyna rozrastać się w wielu kierunkach jednocześnie. W rezultacie część teoretyczna staje się zbyt obszerna, analiza praktyczna nie odpowiada tematowi, a zakończenie nie daje jasnej odpowiedzi na pytanie, czy założony cel został osiągnięty.
Czym jest cel pracy?
Cel pracy to najważniejszy rezultat, do którego autor chce dojść poprzez przygotowanie całego opracowania. Nie powinien być rozumiany jako samo „napisanie pracy” albo „przedstawienie zagadnienia”. Musi odnosić się do problemu naukowego lub praktycznego, który zostanie poddany analizie.
W przypadku prac z bankowości celem może być na przykład ocena sytuacji finansowej wybranego banku, analiza skuteczności polityki kredytowej, porównanie ofert kredytów hipotecznych, zbadanie czynników wpływających na wybór banku przez klientów albo ocena znaczenia bankowości mobilnej w obsłudze klientów indywidualnych.
Dobrze sformułowany cel jest konkretny. Powinien dać się zweryfikować na podstawie zawartości pracy. Jeśli autor pisze, że celem jest ocena rentowności banku w latach 2021–2025, czytelnik powinien później znaleźć w pracy analizę odpowiednich danych i wskaźników oraz końcowy wniosek dotyczący tej rentowności.
Znacznie gorzej brzmią cele bardzo ogólne, takie jak „przedstawienie działalności banków”, „omówienie systemu bankowego” czy „zaprezentowanie problematyki kredytów”. Takie sformułowania są mało precyzyjne, ponieważ nie wiadomo, co właściwie ma zostać osiągnięte. Można je wykorzystać jako opis części teoretycznej, ale nie jako główny cel całej pracy.
Cel główny i cele szczegółowe
W wielu pracach można wyróżnić cel główny oraz cele szczegółowe. Cel główny wyznacza najważniejsze zadanie całego opracowania, natomiast cele szczegółowe wskazują kolejne elementy, które trzeba zrealizować, aby osiągnąć cel nadrzędny.
Jeżeli głównym celem pracy jest ocena sytuacji finansowej wybranego banku, cele szczegółowe mogą dotyczyć analizy płynności, rentowności, struktury aktywów, zmian poziomu kredytów oraz porównania wyników w kolejnych latach.
Nie należy jednak tworzyć zbyt dużej liczby celów szczegółowych. Czasem studenci wymieniają ich kilkanaście, przez co zaczynają one przypominać spis treści. Cel szczegółowy powinien odnosić się do rzeczywiście istotnego elementu analizy, a nie do każdej czynności wykonanej podczas pisania.
Dobrym rozwiązaniem jest sformułowanie jednego celu głównego i kilku celów szczegółowych, które pozostają z nim bezpośrednio związane.
Jakich czasowników używać przy formułowaniu celu?
Duże znaczenie ma sposób językowego sformułowania celu. Najlepiej używać takich czasowników, które wskazują na konkretną czynność badawczą lub analityczną.
W zależności od charakteru pracy można napisać, że celem jest analiza, ocena, porównanie, identyfikacja, określenie, zbadanie, zweryfikowanie, ustalenie albo rozpoznanie określonego zjawiska.
Przykładowo: „Celem pracy jest analiza zmian poziomu ryzyka kredytowego w banku X w latach 2020–2025” albo „Celem pracy jest ocena wpływu rozwoju bankowości mobilnej na sposób korzystania z usług bankowych przez klientów indywidualnych”.
Tego rodzaju sformułowania są znacznie lepsze niż „celem pracy jest opisanie bankowości elektronicznej”. Sam opis rzadko powinien być głównym celem pracy dyplomowej, ponieważ praca powinna prowadzić do określonych wniosków.
Czym jest zakres pracy?
Zakres pracy odpowiada na pytanie, co dokładnie zostało objęte analizą i gdzie autor wyznaczył granice opracowania. Można wyróżnić kilka rodzajów zakresu: przedmiotowy, podmiotowy, czasowy i przestrzenny.
Zakres przedmiotowy określa, jakie zagadnienia są analizowane. W pracy dotyczącej kredytów hipotecznych może obejmować zasady udzielania kredytów, ocenę zdolności kredytowej, zabezpieczenia i koszty finansowania. Nie musi natomiast obejmować wszystkich innych produktów bankowych.
Zakres podmiotowy wskazuje, kogo lub czego dotyczy analiza. Może to być jeden bank, kilka wybranych banków, określona grupa klientów, przedsiębiorstwa z sektora MŚP albo gospodarstwa domowe.
Zakres czasowy określa analizowany okres. W pracy o sytuacji finansowej banku mogą to być lata 2021–2025. W badaniu ankietowym będzie to natomiast okres, w którym przeprowadzono badanie.
Zakres przestrzenny może wskazywać, że analiza dotyczy rynku polskiego, konkretnego województwa, miasta albo wybranych oddziałów banku. Nie zawsze musi występować, ale w niektórych pracach ma duże znaczenie.
Dlaczego zakres powinien być jasno określony?
Brak wyraźnie wskazanego zakresu powoduje, że czytelnik nie wie, jakie były granice analizy. Może wtedy powstać wrażenie, że autor pominął ważne zagadnienia, podczas gdy w rzeczywistości zostały one celowo wyłączone z pracy.
Jeżeli temat dotyczy działalności kredytowej banku, autor może świadomie ograniczyć analizę tylko do kredytów udzielanych klientom indywidualnym. Warto wtedy powiedzieć to wprost. Dzięki temu nikt nie będzie oczekiwał szczegółowego omówienia kredytów przedsiębiorstw czy jednostek samorządu terytorialnego.
W pracy dyplomowej nie chodzi o przedstawienie wszystkiego, co można powiedzieć na dany temat. Znacznie lepiej dokładnie zbadać mniejszy, jasno określony obszar niż powierzchownie omawiać bardzo szeroką problematykę.
Jak połączyć cel z zakresem?
Cel i zakres powinny być ze sobą ściśle powiązane. Jeśli celem pracy jest ocena rentowności banku, zakres powinien obejmować dane i wskaźniki pozwalające tę rentowność ocenić. Jeżeli celem jest analiza preferencji klientów bankowych, zakres powinien wskazywać badaną grupę, obszar i okres.
Nieprawidłowa sytuacja występuje wtedy, gdy cel dotyczy jednego problemu, a zakres obejmuje zupełnie inne zagadnienia. Na przykład celem jest analiza ryzyka kredytowego, ale zakres pracy koncentruje się głównie na historii bankowości i bankowości elektronicznej. W takim układzie brakuje logicznego związku między założeniami a treścią opracowania.
Najlepiej traktować cel jako odpowiedź na pytanie „co chcę ustalić?”, a zakres jako odpowiedź na pytanie „w jakich granicach będę to ustalać?”.
Cel i zakres pracy we wstępie czy w osobnym podrozdziale?
Sposób prezentacji zależy od wymagań uczelni. W niektórych pracach cel i zakres przedstawia się we wstępie, w innych tworzy się osobny podrozdział metodologiczny zatytułowany właśnie „Cel i zakres pracy”.
Jeżeli temat jest stosunkowo prosty, kilka zdań we wstępie może w zupełności wystarczyć. Przy bardziej rozbudowanej pracy badawczej warto jednak przygotować osobny fragment, w którym cel, zakres i metoda zostaną dokładnie określone.
W pracach z bankowości osobny podrozdział jest szczególnie przydatny wtedy, gdy analiza obejmuje konkretne banki, dane finansowe z kilku lat, badania ankietowe albo porównanie określonych produktów.
Taki układ zwiększa przejrzystość i pozwala czytelnikowi od początku zrozumieć, czego dokładnie dotyczy część empiryczna.
Jak napisać ten fragment krok po kroku?
Najlepiej zacząć od krótkiego wprowadzenia wskazującego główny problem pracy. Nie należy jednak ponownie opisywać całej teorii. Wystarczy jedno lub dwa zdania, które przypominają, czego dotyczy opracowanie.
Następnie należy sformułować cel główny. Powinien być zapisany jasno i bez zbędnie skomplikowanych konstrukcji. Po nim można przedstawić cele szczegółowe, jeśli zostały przewidziane.
Kolejnym elementem jest zakres pracy. W tym miejscu warto wskazać zakres przedmiotowy, podmiotowy i czasowy. Jeśli ma to znaczenie, można również określić zakres przestrzenny.
Na końcu można krótko wspomnieć o wykorzystanych źródłach danych lub metodach. Jeżeli jednak istnieje osobny podrozdział metodologiczny, nie trzeba tutaj szczegółowo opisywać całego sposobu przeprowadzenia badań.
Przykład dla pracy o kredytach hipotecznych
Załóżmy, że temat brzmi: „Analiza oferty kredytów hipotecznych wybranych banków w Polsce”.
Cel można sformułować następująco: głównym celem pracy jest analiza i porównanie warunków oferowania kredytów hipotecznych przez wybrane banki działające na rynku polskim oraz wskazanie najważniejszych różnic pomiędzy analizowanymi ofertami.
Zakres przedmiotowy obejmie kredyty hipoteczne, ich koszty, oprocentowanie, wymagany wkład własny i podstawowe warunki udzielania. Zakres podmiotowy będzie obejmował kilka wybranych banków. Zakres czasowy może dotyczyć ofert obowiązujących w określonym roku.
Takie sformułowanie jasno pokazuje, co będzie analizowane i w jakich granicach.
Przykład dla pracy o sytuacji finansowej banku
W pracy zatytułowanej „Ocena sytuacji finansowej banku X w latach 2021–2025” cel może brzmieć: „Celem pracy jest ocena zmian sytuacji finansowej banku X na podstawie wybranych wskaźników finansowych”.
Zakres przedmiotowy może obejmować rentowność, płynność, strukturę aktywów i zobowiązań oraz wynik finansowy. Zakres podmiotowy ogranicza się do banku X, natomiast zakres czasowy do lat 2021–2025.
Dzięki temu już na początku wiadomo, że autor nie zamierza analizować całego rynku bankowego ani wszystkich możliwych aspektów funkcjonowania banku.
Przykład dla pracy ankietowej
Jeżeli temat dotyczy zachowań klientów, można napisać: „Celem pracy jest zbadanie czynników wpływających na wybór banku przez klientów indywidualnych”.
Zakres podmiotowy obejmie wówczas respondentów należących do określonej grupy. Zakres przedmiotowy może dotyczyć takich czynników jak wysokość opłat, dostępność bankowości mobilnej, liczba placówek, poziom obsługi czy atrakcyjność produktów.
Należy również wskazać okres przeprowadzenia badania i ewentualny obszar geograficzny, jeśli respondentów pozyskiwano na określonym terenie.
W przypadku takich prac warto uważać, aby nie formułować zbyt szerokich wniosków. Jeśli badanie obejmuje niewielką grupę respondentów, zakres pracy powinien to jasno pokazywać.
Najczęstsze błędy w formułowaniu celu
Pierwszym błędem jest zbyt ogólne sformułowanie. „Celem pracy jest przedstawienie bankowości” nie określa żadnego konkretnego problemu. Drugim jest tworzenie kilku niezwiązanych ze sobą celów, przez co nie wiadomo, który jest najważniejszy.
Trzecim problemem jest brak zgodności z częścią empiryczną. Jeżeli we wstępie zapisano, że celem będzie zbadanie wpływu określonego czynnika, a później w pracy nie przeprowadzono żadnej analizy tego wpływu, cel nie został zrealizowany.
Nie należy również formułować celu dopiero po napisaniu całej pracy w taki sposób, aby sztucznie dopasować go do przypadkowej zawartości rozdziałów. Najlepiej ustalić go przed rozpoczęciem zasadniczego pisania.
Najczęstsze błędy w określaniu zakresu
Błędem jest przede wszystkim brak ograniczeń. Stwierdzenie, że „zakres pracy obejmuje problematykę bankowości” jest zdecydowanie zbyt szerokie. Trzeba wskazać konkretnie, jaki fragment tej problematyki będzie analizowany.
Problemem jest również pomijanie okresu badawczego. Jeśli wykorzystywane są dane finansowe, czytelnik powinien wiedzieć, z jakich lat pochodzą.
Warto też unikać opisywania zakresu jako spisu treści. Zdanie, że „w pierwszym rozdziale opisano bankowość, w drugim bank X, a w trzecim badania” nie jest jeszcze określeniem zakresu. Jest jedynie charakterystyką struktury pracy.
Zakres powinien mówić o granicach analizy, a nie o kolejności rozdziałów.
Cel pracy powinien wrócić w zakończeniu
Jedną z najważniejszych zasad jest zachowanie związku między początkiem i końcem pracy. Jeżeli we wstępie lub w podrozdziale metodologicznym sformułowano określony cel, w zakończeniu należy się do niego odnieść.
Nie wystarczy napisać ogólnie, że „cel został osiągnięty”. Trzeba pokazać, jakie wyniki pozwalają tak stwierdzić.
Jeżeli celem było porównanie ofert kredytów, w zakończeniu należy wskazać najważniejsze różnice. Jeżeli celem była ocena sytuacji finansowej banku, należy napisać, czy uległa ona poprawie, pogorszeniu czy pozostawała względnie stabilna.
Takie powiązanie sprawia, że praca wygląda na przemyślaną i zamkniętą logicznie.
Dobry „Cel i zakres pracy” powinien być konkretny
Najlepiej napisany podrozdział tego typu nie musi być długi. Jego wartość nie wynika z liczby stron, lecz z precyzji. Czytelnik po jego przeczytaniu powinien dokładnie wiedzieć, co autor chce zbadać, kogo lub czego dotyczy analiza, jaki okres obejmuje i jakie zagadnienia pozostają poza zakresem opracowania.
W pracach z bankowości ma to szczególne znaczenie ze względu na ogromną liczbę możliwych kierunków analizy. Jeden temat może dotyczyć ekonomiki banku, jego produktów, klientów, ryzyka, regulacji lub technologii. Jasne określenie celu i zakresu pozwala uniknąć mieszania tych poziomów.
Warto również pamiętać, że cel nie powinien być oderwany od możliwości badawczych. Nie należy obiecywać analizy, której nie da się przeprowadzić z powodu braku danych. Lepiej sformułować węższy, ale możliwy do zrealizowania cel niż bardzo ambitny zamiar, który później pozostanie jedynie deklaracją.
Ostatecznie „Cel i zakres pracy” powinien stanowić swego rodzaju umowę z czytelnikiem. Autor mówi, jaki problem zamierza rozwiązać i w jakich granicach będzie go analizował. Reszta pracy powinna konsekwentnie realizować te założenia. Jeśli cel, zakres, metodologia, analiza i wnioski są ze sobą zgodne, cała praca staje się znacznie bardziej spójna, a jej ocena jest dużo łatwiejsza zarówno dla promotora, jak i recenzenta.