Akredytywa dokumentowa należy do uwarunkowanych form rozliczeń. Jest ona pisemnym zobowiązaniem banku importera do wypłacenia eksporterowi należności w zamian za złożenie dokumentów reprezentujących towar. Jest ona uznawana za samodzielne zobowiązanie banku niezależne od zobowiązań eksportera i importera.
Akredytywa dokumentowa jest instrumentem finansowym powszechnie stosowanym w międzynarodowym handlu towarowym, zapewniającym bezpieczeństwo płatności między kupującym a sprzedającym. Jest to rodzaj gwarancji bankowej, w której bank kupującego zobowiązuje się do zapłaty sprzedającemu określonej kwoty pod warunkiem przedstawienia przez niego wymaganych dokumentów handlowych i spełnienia określonych warunków.
Proces działania akredytywy dokumentowej rozpoczyna się, gdy kupujący i sprzedający uzgadniają warunki transakcji, w tym wykorzystanie akredytywy jako metody płatności. Kupujący składa wniosek do swojego banku o otwarcie akredytywy na rzecz sprzedającego. Wniosek ten zawiera szczegółowe informacje na temat transakcji, w tym opis towarów, ich wartość, terminy dostaw oraz listę dokumentów wymaganych do przedstawienia przez sprzedającego.
Bank kupującego, po analizie wniosku i zaakceptowaniu warunków, otwiera akredytywę i przekazuje jej szczegóły bankowi sprzedającego, często za pośrednictwem międzynarodowego systemu bankowego. Sprzedający, po dostarczeniu towarów, musi zgromadzić wymagane dokumenty, takie jak faktura handlowa, list przewozowy, świadectwo pochodzenia towarów oraz inne dokumenty wymienione w akredytywie. Te dokumenty są następnie przedstawiane w banku sprzedającego.
Bank sprzedającego weryfikuje zgodność przedstawionych dokumentów z warunkami akredytywy. Jeśli wszystkie warunki są spełnione, bank dokonuje płatności na rzecz sprzedającego. Następnie bank sprzedającego przekazuje dokumenty bankowi kupującego, który z kolei udostępnia je kupującemu, umożliwiając mu odebranie towarów.
Akredytywa dokumentowa daje obu stronom transakcji większą pewność. Sprzedający ma gwarancję otrzymania płatności za swoje towary, jeśli spełni warunki akredytywy, natomiast kupujący ma pewność, że płatność zostanie dokonana tylko wtedy, gdy sprzedający dostarczy dokumenty potwierdzające wysyłkę i jakość towarów zgodnie z umową.
Warto jednak zauważyć, że akredytywy dokumentowe wiążą się z pewnymi kosztami i wymagają ścisłego przestrzegania procedur, co może wpływać na złożoność i czas trwania transakcji. Są one jednak nadal bardzo popularne w międzynarodowym handlu, szczególnie w sytuacjach, gdy obie strony chcą zminimalizować ryzyko związane z transakcją.
W rozliczeniach za pomocą akredytywy biorą udział:
- zleceniodawca – importer,
- bank importera – przyjmuje zlecenie i otwiera akredytywę,
- bank pośredniczący,
- eksporter – na jego rzecz jest otwierana akredytywa.
Rozliczenia takie przebiegają następująco. Na samym początku importer zleca swojemu bankowi otwarcie akredytywy na rzecz eksportera. Bank importera otrzymujący zlecenie otwarcia akredytywy za granicą, korzysta z pomocy banku pośredniczącego , którym zazwyczaj jest bank eksportera. Bank pośredniczący działa na podstawie instrukcji otrzymanych od banku importera i odpowiada wobec niego za wykonanie operacji.
W praktyce bankowej ukształtowały się różne rodzaje akredytyw przystosowane do szczególnych potrzeb handlowych obrotów międzynarodowych.
Biorąc pod uwagę zobowiązanie banku do wypłaty eksporterowi , które może być odwołalne lub nieodwołalne rozróżniamy :
- akredytywę odwołalną ,
- akredytywę nieodwołalną.
Pierwsza z nich może być zmieniona lub odwołana przez wystawiający ją bank bez zgody uczestników rozliczeń. Jednak bank otwierający akredytywę, który ją zmienia lub odwołuje , jest zobowiązany do zwrócenia bankowi realizującemu tę akredytywę wszystkich wydatków poniesionych przed otrzymaniem zawiadomienia.
Akredytywa nieodwołalna jest bezwzględnym zobowiązaniem banku dokonania zapłaty, jeśli beneficjent akredytywy spełni postawione w niej warunki. Dlatego może być anulowana lub zmieniona wyłącznie za zgodą wszystkich zainteresowanych stron.
Z punktu widzenia roli banku pośredniczącego w realizowaniu akredytywy rozróżniamy:
- akredytywę potwierdzoną,
- akredytywę nie potwierdzoną.
W przypadku akredytywy potwierdzonej bank pośredniczący , po zbadaniu przedłożonych dokumentów towarowych, dokonuje natychmiast wypłaty na rzecz beneficjenta.
Natomiast przy realizowaniu akredytywy nie potwierdzonej rola banku pośredniczącego polega na poinformowaniu beneficjenta o otwarciu akredytywy i przekazaniu dokumentów do banku importera, który po zbadaniu ich zgodności przekazuje należność.
Kolejny podział akredytywy uwzględnia sposób określenia beneficjenta. W związku z tym kryterium akredytywy dzielimy na :
- akredytywy przenośne,
- akredytywy nieprzenośne.
Akredytywa przenośna może być zastosowana w sytuacji gdy zagraniczny kontrahent importera, będący wystawcą akredytywy, jest pośrednikiem , a nie posiadając towaru nabywa go od subdostawcy.
Akredytywa nieprzenośna może być zrealizowana jedynie przez beneficjenta wymienionego w akredytywie.
Szczególną i bardziej złożoną formą rozliczeń jest akredytywa w formie listu kredytowego zwana także akredytywą typu L/C lub CLC. „ Jej otwarcie awizuje bank bezpośrednio beneficjentowi, przesyłając mu tekst akredytywy na specjalnym blankiecie firmowym , utrudniającym fałszerstwo. W tym dokumencie bank importera upoważnia beneficjenta akredytywy do ciągnienia na niego traty i zobowiązuje się do jej wykupienia , pod warunkiem , że będą do niej dołączone dokumenty wymienione w akredytywie.”[1]
Czynności bankowe związane z akredytywami polegają głównie na operowaniu tymi dokumentami. Dlatego też niezwykle ważna jest ich treść. Akredytywa dokumentowa powinna zawierać:
- nazwę i adres zleceniodawcy – importera,
- nazwę i adres beneficjenta – eksportera,
- określenie rodzaju akredytywy,
- kwotę i walutę akredytywy,
- zestawienie dokumentów, jakie powinien przedłożyć beneficjent,
- charakterystykę podstawowych elementów rozliczanej transakcji,
- termin i miejsce, w którym upływa ważność akredytywy.
Wykorzystując akredytywę dokumentową w rozliczeniach zagranicznych należy ustalić sposób jej realizacji przez beneficjenta. Trzeba również określić dokumenty towarowe , których przedłożenie jest podstawą do wypłacenia należności eksporterowi.
Do dokumentów tych należą: dokumenty przewozowe, faktura handlowa, polisa ubezpieczeniowa oraz wszelkiego rodzaju świadectwa np. pochodzenia towaru, sanitarne. Poszczególne dokumenty muszą być podpisane ręcznie , w formie faksymile, pieczątki lub innego mechanicznego lub elektronicznego sposobu poświadczania. Dokumenty nie wymienione w treści akredytywy nie podlegają badaniu przez banki.
Bardzo ważną rzeczą w rozliczeniach z udziałem akredytywy jest również dokładne podanie zasadniczych elementów transakcji handlowej, zawartej między eksporterem a importerem. Chodzi tutaj zwłaszcza o warunki dostawy wynikające z zawartej umowy kupna – sprzedaży, nazwę, ilości i ceny towaru.
Akredytywa dokumentowa wykorzystywana w rozliczeniach zagranicznych ma swoje wady jak i zalety. Jest ona korzystną formą zapłaty dla eksportera, ponieważ zapewnia mu natychmiastowe otrzymanie zapłaty oraz eliminuje ryzyko odstąpienia importera od transakcji. Dla importera akredytywa oznacza z jednej strony terminowo wykonaną umowę przez eksportera , natomiast z drugiej strony powoduje okresowe zamrożenie środków i związane z tą formą wysokie koszty w postaci prowizji bankowych lub wszelkiego rodzaju opłat. Ta druga strona jest zdecydowanie niekorzystna dla importera.
[1] Zbigniew Krzyżkiewicz „ Operacje bankowe” Wyd. Poltext , Warszawa 1998 r. , str. 181