Usługi finansujące i ich elementy

5/5 - (1 vote)

Usługi finansujące Klienta banku mogą być podzielone na trzy grupy:

  • operacje udzielania kredytu, polegające na czasowym przekazaniu środków płatniczych przez bank kredytobiorcy, który zobowiązuje się zwrócić daną kwotę w określonym terminie wraz z ustalonymi odsetkami,
  • operacje przyrzeczenia udzielenia kredytu polegają na tym, że bank nie przekazuje odpowiedniej kwoty kredytobiorcy, a jedynie zobowiązuje się do udzielenia kredytu, gdy kredytobiorca nie może się wywiązywać z zobowiązania wobec osoby trzeciej. Za gotowość banku do pokrycia zobowiązań Klienta bank pobiera określoną opłatę – prowizję,
  • operacje związane z emisją papierów wartościowych, polegające na obsłudze przez bank emisji papierów wartościowych dokonanej przez Klienta, która może się wiązać z zakupem części tych papierów przez bank. W zasadzie operacje te polegają na pośrednictwie banku między emitentem a nabywcą papierów wartościowych.

Elementy usług finansujących mają charakter zarówno jakościowy (kredytobiorca, kredytodawca, przedmiot kredytu, jego zabezpieczenie i waluta), jak i ilościowy (wielkość i cena kredytu, kredytowania, termin i sposób spłaty).

Kredytodawcą z zasady powinien być jeden bank. Jednak w wielu przypadkach, choćby ze względu na przepisy nadzoru bankowego, bank nie może sam udzielić kredytu. Wówczas następuje porozumienie między bankami w celu udzielenia kredytu konsorcjalnego. Banki mogą przewidzieć w umowie, że ryzyko od określonych kredytów udzielonych przez jeden z nich obarcza także pozostałe banki.

Kredytobiorcami mogą być gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa, gospodarka komunalna, a także inne banki. W wielu krajach istnieją przepisy zaostrzające warunki udzielania kredytów dla członków władz danego banku i ich rodzin.

Przedmiot kredytu określony jest przez dwa zasadnicze cele kredytowania, którymi są konsumpcja i inwestycje. Trzecim celem jest finansowanie przejściowych potrzeb, wynikających z braku synchronizacji między dochodami i wydatkami podmiotów gospodarczych.

Kredyt może być nie zabezpieczony bądź też zabezpieczony za pomocą poręczenia, hipoteki, zastawu, a także cesji należności lub ubezpieczenia.

Kredyt jest udzielany w walucie krajowej lub obcej (kredyt dewizowy). Spłaty tego kredytu oraz odsetek i prowizji od niego mogą być dokonywane, w zależności od umowy, w walucie krajowej lub obcej.

Usługa finansująca składa się z następujących elementów:

  • wielkość kredytu (mały, średni, wielki). W niektórych krajach przy udzielaniu kredytu od określonej wysokości bank jest zobowiązany powiadomić o tym nadzór bankowy,
  • cena kredytu, na którą składają się: procent (stały lub zmienny), prowizje i opłaty,
  • czas, na jaki udziela się kredytu – stanowi istotne kryterium podziału kredytów na krótko-terminowe (do 1 roku), średnioterminowe (do 4 lat) i długoterminowe(powyżej 4 lat). W Polsce na ogół przyjmuje się okres 3 lat;
  • termin i sposób zwrotu kredytu określony jest w umowie, która ustala na określoną datę termin zwrotu w całości bądź ratami, w okresie korzystania z kredytu. W wielu przypadkach kredyt jest odnawiany automatycznie.

OPERACJE UDZIELANIA KREDYTU – KREDYTOWANIE DZIAŁALNOŚCI JEDNOSTEK GOSPODARCZYCH

Do podstawowych rodzajów kredytu należy zaliczyć:

  • kredyt w rachunku bieżącym, czyli otwartym (kontokorent),
  • kredyt dyskontowy,
  • kredyt lombardowy,
  • kredyt inwestycyjny,
  • faktoring,
  • leasing.

Kredyt w rachunku bieżącym.

Kredyty w rachunku bieżącym mogą mieć charakter: kredytu płatniczego lub otwartego. Podstawowym warunkiem ich uzyskania jest posiadanie przez kredytobiorcę rachunku bieżącego w kredytującym go banku.

Kredyt płatniczy , zwany również kredytem kasowym lub przejściowym, jest udziela-ny w związku z przejściowym brakiem na rachunku środków dla pokrycia bieżących płatności. W umowie o ten kredyt, zawieranej na czas nieokreślony, bank ustala górny pułap zadłużenia, a w wielu pzypadkach także maksymalny okres ciągłego występowania zadłużenia powstałego w takiej formie.

Kredyt otwarty (kontokorent), jest przyznawany przez bank do określonej wysokości. Kredytobiorca może wykorzystać ten kredyt w zmiennej wielkości i czasie dla siebie ko-niecznym. Wpływy na rachunek bieżący zmniejszają zadłużenie kredytobiorcy. Kredytu otwarty wykorzystywany jest do finansowania działalności eksploatacyjnej przedsiębiorstw. Formalnie ma on charakter krótkoterminowy, faktycznie jest to często kredyt długoterminowy, dzięki możliwości zmiany wielkości limitu zadłużenia na rachunku bieżącym. Zabezpieczeniem tego kredytu jest często tylko tzw. deklaracja negatywna, że kredytobiorca nie będzie korzystał z kredytów w innych bankach. W zależności od prowadzonej polityki cenowej, bank często określa odrębne dla każdego Klienta warunki korzystania z kredytu w kontokorecie.

Kredyt dyskontowy

Dyskonto weksli było przed pierwszą wojną światową jedną z najpopularniejszych form kredytowania. W krajach europejskich odgrywa ono nadal ważną rolę tak w operacjach krajo-wych, jak i zagranicznych. W Polsce banki powróciły do dyskontowania weksli, a udział kredytu dyskontowego systematycznie wzrasta. Jest to możliwe dzięki funkcjom pełnionym przez weksel.

Weksel jest dokumentem zobowiązującym wystawcę lub wskazaną przez niego osobę do bezwarunkowego zapłacenia określonej kwoty pieniężnej w oznaczonym terminie.

Kredyt dyskontowy jest to zakup weksli przed upływem ich płatności z potrąceniem procentu (dyskonta) przez bank. Sprzedawcą weksla i kredytobiorcą jest przeważnie dostawca, który prolonguje zapłatę odbiorcy towaru czy usługi, ale swą należność każe sobie potwierdzić za pomocą weksla. Sprzedaż weksla bankowi oznacza zaliczkowanie jeszcze nie wymagalnych należności i otrzymanie przez dostawcę środków pieniężnych.

Warunki, którym powinien odpowiadać dyskontowany weksel są pośrednio określane przez bank centralny, który ustala regulamin redyskonta weksli. Z zasady bowiem każdy bank dąży do dyskontowania tylko takich weksli, które potem będą mogły być redyskontowane w banku centralnym. Do podstawowych warunków redyskonta należy zaliczyć:

  • termin płatności do 3 miesięcy,
  • podstawę wystawienia weksla – umowę handlową,
  • dwa tzw. dobre podpisy, tzn. podpisy wystawcy i akceptanta mających zdolność kredytową.

Bank ustala dla kredytobiorcy linię dyskontową (limit kredytu dyskontowego), do której wysokości zakupuje weksle od danego Klienta. Limit wyznacza się zazwyczaj na 1 rok, ale często jest on prolongowany. Koszt kredytu dyskontowego dla kredytobiorcy stanowi ustalona przez bank stopa dyskontowa od czasu liczonego od zakupu weksla do terminu jego płatności i ewentualnej prowizji. Wysokość stopy dyskontowej zależy od wysokości stopy redyskontowej banku centralnego, od tego czy weksel odpowiada warunkom redyskonta, a także od zdolności kredytowej wystawcy i akceptanta.

Kredyt lombardowy

Jest to kredyt o charakterze płatniczym. Udzielany jest pod zastaw ruchomości lub praw znajdujących łatwy zbyt na rynku. Ma charakter krótkoterminowy. Udzielany jest do niepełnej wysokości zastawionych przedmiotów (np. ze względu na ryzyko kursowe przy zastawie papierów wartościowych). W zależności od przedmiotu zastawu można rozróżnić następujące rodzaje kredytu lombardowego:

  • pod zastaw papierów wartościowych, są to przede wszystkim obligacje o stałym oprocen-towaniu (do 90% ich wartości) oraz akcje notowane na giełdzie (do 70 % ich wartości),
  • pod zastaw towarów (do 60% ich wartości), na podstawie odpowiednich dokumentów składowych czy transportowych (konosamentów),
  • pod zastaw weksli,
  • pod zastaw należności, np. z tytułu ubezpieczeń.

Kredyt inwestycyjny

Kredyt inwestycyjny jest przeznaczony na finansowanie tworzenia lub powiększania istniejących zdolności wytwórczych lub usługowych. Kredyty te mogą być udzielane na każdy dozwolony prawem cel działalności gospodarczej.

Ze względu na okres kredytowania, kredyty inwestycyjne mogą być:

  • krótkoterminowe – udzielane na okres do 3 miesięcy,
  • średnioterminowe – udzielane na okres od 3 do 12 miesięcy,
  • długoterminowe – udzielane na okres powyżej 12 miesięcy.

Czas kredytowania zależy od realizowanego projektu.

Kredyt inwestycyjny występuje m. in. w następujących formach:

  • kredyt hipoteczny, udzielany głównie przy kredytowaniu budownictwa mieszkaniowego,
  • kredyt komunalny, udzielany bezpośrednio organom publicznoprawnym lub innym pod-miotom gospodarczym pod gwarancję tych organów,
  • kredyty inwestycyjne gwarantowane przez państwo lub udzielane z wydzielonych funduszy celowych administrowanych przez banki,
  • kredyty inwestycyjne dla wielkich przedsiębiorstw, formalnie udzielane przez bank, a następnie przekazywane do organizacji pośredniczących i gromadzących pożyczki inwestycyjne (m. in. do organizacji ubezpieczeniowych). Organizacje te przejmują owe pożyczki na cały okres lub też na czas określony, a następnie często następuje ich prolongacja. Bank jest tu pośrednikiem, jego też obciąża ryzyko.

Faktoring

Faktoring to zakup przez bank (czyli faktora) należności, które powstały z tytułu dostaw i usług. W zależności od treści umowy, bank może spełniać trzy funkcje: finansowania, przejęcia ryzyka oraz usługową.

Funkcja finansowania polega na tym, że bank zaliczkuje posiadaną należność, płaci cenę kupna, pomniejszoną o procent i prowizję. Część ceny kupna (20% – 30%) bank zatrzymuje na odpowiednim koncie na pokrycie dodatkowych kosztów do czasu wykupienia należności przez wierzyciela.

Funkcja przejęcia ryzyka polega na tym, że bank (faktor) przejmuje na siebie pełne ryzyko związane z ewentualną niewypłacalnością wierzyciela. Klient nie odpowiada za wypłacal-ność wierzyciela, ale jedynie za wiarygodność należności. Dlatego też bank przed zakupem należności sprawdza zdolność kredytową płatnika. Bank może również zachować prawo ob-ciążenia zwrotnego w przypadku niezapłacenia należności przez płatnika w określonym terminie. W tej sytuacji bank nie przejmuje na siebie ryzyka. W dalszym ciągu obciąża ono Klienta.

Funkcja usługowa polega na przejęciu przez bank funkcji technicznych (wystawienie rachunku, upomnienia, inkaso itp.).

W praktyce są stosowane dwie formy faktoringu:

  • faktoring jawny – dłużnik zostaje powiadomiony o przejęciu przez faktora należności,
  • faktoring cichy – dłużnik nie zostaje powiadomiony o tej transakcji.

Przedmiotem umowy faktoringu mogą być wierzytelności:

  • istniejące i wymagalne,
  • istniejące z odroczonym terminem płatności od 14 do 90 dni,
  • przyszłe

pod warunkiem, że:

  • są niesporne, a ich zbywcy i dłużnicy nie są zagrożeni postępowaniem likwidacyjnym lub upadłościowym oraz nie znajdują się stadium przekształceń lub podziału,
  • powstały lub mają powstać zgodnie z przedstawionym przez faktoranta harmonogramem dostaw i ustalonymi cenami towarów lub usług,
  • nie podlegają potrąceniu z tytułu wierzytelności odbiorców względem faktoranta, istniejących lub mogących powstać w czasie obowiązywania umowy.

Realizacja umowy o wykup wierzytelności poprzez faktoring następuje na podstawie przedstawionych każdorazowo faktur.

Bank wypłaca faktorantowi kwotę równą sumie wierzytelności określonej w przedstawionej fakturze, pomniejszoną o odsetki i prowizję.

Prowizja zależy od terminów płatności wykupywanych wierzytelności oraz oceny ryzyka. Odsetki ustalane są na podstawie codziennych notowań stawki WIBOR na rynku międzybankowym – obowiązuje stawka WIBOR z dnia poprzedzającego dzień przedstawienia faktury do wykupu.

Leasing

Leasing oznacza krótko- lub długoterminowe wypożyczenie albo wydzierżawienie przez leasingodawcę dóbr materialnych w celu ich użytkowania bez prawa własności przez leasingobiorcę. W ten sposób odbiorca leasingu może używać dóbr materialnych bez konieczności dokonania zakupu inwestycyjnego. Istnieje także możliwość sprzedaży danego dobra przez przyszłego leasingobiorcę przyszłemu leasingodawcy.

Przedmiotem umowy leasingowej mogą być wszystkie dobra materialne, tak nieruchomości (hale produkcyjne, magazyny, biurowce), jak i ruchomości (technika elektroniczna, maszyny biurowe, auta).

PRZYRZECZENIE UDZIELENIA KREDYTU

Przyrzeczenie udzielenia kredytu może mieć formę:

  • kredytu akceptacyjnego (akceptu),
  • awalu,
  • gwarancji.

Kredyt akceptacyjny

Kredyt akceptacyjny ma formę akceptu przez bank wystawionego przez Klienta weksla, który jest ciągniony na bank. Klient zobowiązuje się do wpłacenia równowartości weksla przed terminem jego płatności. Bank staje się płatnikiem, ale tylko warunkowo, jeżeli Klient nie wywiąże się z długu w terminie. Dlatego kredyt ten jest udzielany tylko w pełni wiarygodnym Klientom. Udzielenie kredytu akceptacyjnego następuje w momencie wykupienia przez bank weksla nie opłaconego przez płatnika.

Kredyt akceptacyjny jest kredytem krótkoterminowym, najdłuższy okres kredytowania to 6-miesięcy, który służy do finansowania obrotu towarowego. Za udzielenie akceptu bank pobiera prowizję.

Akceptowane weksle Klient może zdyskontować w banku lub wykorzystać dla zapłaty zobowiązania wobec dostawcy.

W operacjach handlu zagranicznego kredyt akceptacyjny określany jest też jako kredyt rembursowy. Bank akceptuje weksel na siebie ciągniony, który następnie przekazuje eksporterowi po otrzymaniu odpowiednich dokumentów transportowych. Następuje przejęcie przez bank weksla eksportera wystawionego na importera, jako zapłaty za towar znajdujący się w drodze. Warunkiem jest jednak złożenie dokumentów spedycyjnych.

Awalizowanie weksla

W przypadku zastosowania awalu bank daje poręczenie wykonania zobowiązania kre-dytobiorcy w stosunku do osoby trzeciej, w terminie płatności.

Operacja awalizowania weksli przez banki polega na przejęciu zapłaty przez bank. Awal udzielany jest na zlecenie przedsiębiorstwa. Zlecenie to powinno zawierać dyspozycję zapłaty za weksel w terminie płatności. Równocześnie kredytobiorca wydaje upoważnienie dla banku do obciążenia rachunku zleceniodawcy.

Awal może być stosowany jako poręczenie np. w przypadku płatności dla sektora publicznego, a także jako gwarancja w przypadku nie wywiązywania się przez płatnika ze swego zobowiązania.

Gwarancje bankowe

Jedną z najlepszych a zarazem najtańszych form zabezpieczenia płatności oraz interesów zarówno eksporterów, jak i importerów, są gwarancje bankowe.

Gwarancje bankowe są szczególnym rodzajem operacji, nie będących formą kredytowania, ale zapewniających zapłatę lub wywiązanie się z zobowiązań. Znajdują one zastosowanie zarówno w obrotach krajowych, jak i zagranicznych. Do gwarancji bankowych stosuje się odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego, a zobowiązanie banku ma zawsze charakter pieniężny. Udzielanie gwarancji bankowej ma z reguły formę pisemną.

Gwarancja bankowa jest samodzielnym zobowiązaniem banku, podejmowanym na zlecenie Klienta. Bank oświadcza, że zgodnie z jej treścią zaspokoi przyjmującego gwarancję beneficjenta, jeżeli zleceniodawca nie wywiąże się wobec niego ze zobowiązań wynikających z umowy. Jeśli umowa nie zostanie wykonana, to bank wypłaca beneficjentom określoną kwotę pieniędzy. Gwarancja jest niezależnym zobowiązaniem banku i nie może być odwołana, chyba że przewidziano to w jej treści.

Stronami w gwarancji bankowej są:

  • zleceniodawca, na którego polecenie bank gwarantujący wystawia gwarancję,
  • beneficjent gwarancji, na którego rzecz wystawiana jest gwarancja,
  • bank udzielający gwarancji.

OPERACJE PAPIERAMI WARTOŚCIOWYMI

Operacje papierami wartościowymi dokonywane przez banki mają istotne znaczenie dla zaopatrzenia gospodarki w kapitał. Za operacje papierami wartościowymi należy uznać te wszystkie operacje bankowe, które polegają na emisji, zakupie i sprzedaży, a także na przechowywaniu papierów wartościowych i administrowaniu nimi. W związku z tym podział owych operacji jest następujący:

  • operacje emisyjne,
  • handel papierami wartościowymi,
  • operacje „depot” (przechowywanie i administrowanie).

Operacje związane z emisją papierów wartościowych

Operacje emisyjne mają charakter usługi świadczonej przez banki dla podmiotów gospodarczych, które dokonują emisji papierów wartościowych. Usługa ta polega na organizacji ich zbytu.

Wprawdzie emisja papierów wartościowych może być przeprowadzona przez emitenta samodzielnie, ale praktycznie jest to prawie niemożliwe (konieczność rozbudowy sieci sprzedaży, dobry kontakt z giełdą itp.). Dlatego też na ogół emisja dokonywana przez instytucje nie będące bankami jest obsługiwana przez banki, które mają wymienione wyżej możliwości.

Banki świadczą w tej dziedzinie różnego rodzaju usługi. Najbardziej typowym rozwiązaniem jest powstanie odpowiedniego konsorcjum bankowego, które przejmuje daną emisję akcji w zasadzie w formie komisowej i następnie umieszcza ją na rynku bądź w swoim imieniu, bądź też na rachunek emitentów.

Polityka zabezpieczenia się banku przed łącznym ryzykiem kredytowym

Oceń tę pracę

Sterowanie ryzykiem pojedynczego kredytu ma na celu minimalizację tego ryzyka u jego źródeł. Decydujące jednak znaczenie z punktu widzenia działalności banku ma mi­nimalizacja ryzyka łącznego związanego z całą działalnością kredytową banku. Sterowanie tym drugim rodzajem ryzyka zmierza do zmniejszenia zagrożenia niespłacenia zaciągnię­tych kredytów przez większą liczbę kredytobiorców. Duże znaczenie w tym zakresie ma dywersyfikacja, czyli rozproszenie ryzyka. Wynika to stąd, iż im poszczególne kredyty są mniej ze sobą skorelowane, tym (przy pozostałych czynnikach nie zmienionych) mniejsze będzie również łączne ryzyko. Wyjątkiem od tej zasady może być radykalne pogorszenie się warunków gospodarowania, które spowoduje utratę możliwości spłaty kredytów przez większość kredytobiorców. Generalnie jednak odpowiednie rozproszenie ryzyka (kredy­tów) jest metodą zabezpieczenia się przed sytuacją, w której wielu dłużników nie będzie w stanie dotrzymać terminów spłaty kredytu[1].

Do sterowania łącznym ryzykiem kredytowym służą odpowiednie regulacje ban­kowe, np. maksymalna wielkość kredytu udzielanego jednemu kredytobiorcy, udział kre­dytów dużych w łącznym zaangażowaniu środków. Poza tym analiza tego rodzaju ryzyka kredytowego musi być dokonywana jeszcze w innych przekrojach, a przede wszystkim poprzez badanie wskaźników struktury odpowiednio pogrupowanych kredytów w ich łącznym wolumenie[2].

Przy minimalizacji łącznego ryzyka kredytowego może mieć także znaczenie jego transfer na inne instytucje, tzn. takie, które mogłyby dać gwarancję spłaty kredytu w razie niemożności spłaty przez kredytobiorcę. Aktywnymi metodami eliminacji zagrożeń port­fela kredytowego są:

  • limitowanie ryzyka;
  • rozproszenie (dywersyfikacja) ryzyka;
  • sekularyzacja, czyli przeniesienie ryzyka na rynki kapitałowe.

Limitowanie obejmuje:

  • ogólny poziom akceptowanego przez bank ryzyka. Jest on zdeterminowany wielkością funduszów własnych banku i jakością posiadanego portfela i związanego z nim ryzyka jest współczynnik wypłacalności ustalony przez organy nadzoru. Banki mogą we wła­ściwym zakresie podnieść poziom pożądanego wskaźnika wypłacalności;
  • strukturę portfela według:

– klas ryzyka,

– klas wielkości,

– wielkości zaangażowania w finansowanie poszczególnych branż.

Rozproszenie (dywersyfikacja) ryzyka polega na ukształtowaniu odpowiedniej struktury portfela pozwalającej na minimalizację skutków ryzyka. W tym wypadku zasto­sowanie mają ograniczenia zaangażowania w wyodrębnionych przez bank klasach kredytu. Segmentacji portfela dokonuje się z zastosowaniem różnych kryteriów, np.:

  • podmiotowego;
  • branżowego;
  • geograficznego.

Sekularyzacja jest obecnie coraz bardziej popularnym narzędziem zarządzania ry­zykiem kredytowym w krajach zachodnich. Polega na sprzedaży części należności kredy­towych. Ta forma redukcji ryzyka jest na ogół mało skuteczna, gdyż najbardziej obciążone ryzykiem kredyty są trudne do sprzedania. Analogicznym do sekularyzacji sposobem uwolnienia się banku od ryzyka jest sprzedaż prawa własności do kredytu na wtórnym rynku kredytowym[3].

O powodzeniu działań banku w zakresie zabezpieczenia przed łącznym ryzykiem kredytowym decyduje permanentne doskonalenie instrumentów redukcji ryzyka:

  • metod badania wiarygodności kredytowej;
  • metod wczesnego wykrywania wzrostu ryzyka;
  • organizacji pionów kredytowych;
  • organizacji i zasad działania komórek pomocniczych (ewidencji, informatyki, analiz branżowych, kontroli wewnętrznej);
  • zasad współdziałania między tymi komórkami;
  • kwalifikacji zawodowych i moralnych personelu;
  • sprawności organizacji pracy banku;
  • adekwatności procedur przygotowania i podejmowania decyzji kredytowych;
  • sprawności kontroli wewnętrznej banku.

Tylko permanentne doskonalenie tych czynników może zapewnić bankowi utrzy­manie na nie zmienionym poziomie lub zmniejszenie się strat wynikających ze struktury ryzyka kredytowego[4]. Innym sposobem ograniczenia tego rodzaju ryzyka jest dobra organi­zacja pracy departamentu kredytowego, departamentu kontroli wewnętrznej i wpro­wadzenie zasady podpisywania decyzji kredytowych przez przynajmniej dwóch członków zarządu banku. Znaczenie ma również odpowiedni dobór personelu departamentu i jego ustawiczne szkolenie[5].

Istnieje współzależność między ryzykiem łącznym, a ryzykiem pojedynczego kre­dytu (ryzyko łączne można traktować jako sumę iloczynów pojedynczych zagrożeń
i prawdopodobieństwa ich wystąpienia). W celu minimalizacji ryzyka łącznego, które ma większe znaczenie dla bankowej działalności kredytowej (może oznaczać utratę płynno­ści), należy zatem przede wszystkim zacząć od minimalizacji ryzyka pojedynczego kre­dytu. Ryzyko pojedynczego kredytu można ograniczyć poprzez:

  • badanie zdolności kredytowej kredytobiorcy przed udzieleniem kredytu;
  • ograniczenie wysokości kredytu (albo dostosowanie jego wysokości do zdolności kredy­towej kredytobiorcy);
  • zabezpieczenie formalno-prawne kredytu;
  • sprawdzenie wiarygodności kredytobiorcy po udzieleniu kredytu.

Spośród wyżej wymienionych możliwości ograniczenia ryzyka pojedynczego kre­dytu najważniejsze znaczenie dla banku ma badanie zdolności kredytowej oraz ustalenie rodzaju zabezpieczenia.

[1] W. Dębski, Ryzyko … op. cit., s. 38-39

[2] op. cit., s. 39

[3] R. Wierzba (red.), Studium … op. cit., s. 18

[4] R. Wierzba (red.), Studium … op. cit., s. 19

[5] W. Dębski, Ryzyko … op. cit., s. 39

Polityka rezerw obowiązkowych

Oceń tę pracę

Polityka rezerw obowiązkowych polega na ustaleniu przez bank centralny stopy rezerw obowiązkowych czyli minimalnego stosunku obowiązkowo utrzymywanej przez bank komercyjny rezerwy w banku centralnym do ogółu wkładów od instytucji niebankowych zgromadzonych w tym banku.

Stopa rezerw obowiązkowych ma dwa cele: zabezpieczenie wypłacalności banków komercyjnych oraz kontrolowanie podaży pieniądza w gospodarce. Pierwszy z nich ma dziś marginalne znaczenie ze względu na to, że banki komercyjne są obecnie potężnymi instytucjami finansowymi co minimalizuje prawdopodobieństwo niewypłacalności, a ponadto posiadaj ą one możliwość uzyskania pomocy od banku centralnego[1].

Rezerwa obowiązkowa wpływa na podaż pieniądza poprzez kształtowanie wielkości aktywów możliwych do wykorzystania przez banki komercyjne na kredyty (opis mechanizmu kreacji podaży pieniądza przez banki i wpływu na nią stopy rezerw obowiązkowych w pkt. 1.2.). Zadanie to jest tak istotne ze względu na swoje ogólnogospodarcze skutki.

Konsekwencjami podwyższenia stopy rezerw obowiązkowych są:

  • ograniczenie kreacji kredytów przez banki,
  • wzrost kosztu kredytu,
  • obniżenie potencjalnych zysków banków komercyjnych,
  • wzrost presji na ściągnięcie wierzytelności od dłużników,
  • chęć sprzedaży papierów wartościowych przez banki.

Obniżenie stopy rezerw obowiązkowych determinuje odwrotne skutki. Najważniejsze implikacje są efektem zmian rozmiarów kreacji kredytów i zmian kosztu kredytu. Wahania tych wielkości poprzez swój wpływ na dopływ pieniądza do gospodarki, a co za tym idzie wydatki inwestycyjne i konsumpcyjne oddziaływają na aktywność gospodarczą[2].

Stopa rezerw obowiązkowych może być zróżnicowana w stosunku do poszczególnych wkładów. Wielkość stopy może zależeć m.in. od:

  • terminu zobowiązania, na ogół im odleglejszy termin wymagalności tym mniejsza stopa rezerw obowiązkowych;
  • wielkości wkładu, na ogół im większy wkład tym większa stopa rezerw obowiązkowych;
  • charakteru właściciela wkładu, czy jest to osoba fizyczna czy prawna[3].

Z uwagi na to, że nawet niewielka zmiana wysokości stopy rezerw obowiązkowych wywołuje duże wahania wielkości rezerw banków komercyjnych, a więc i podaży pieniądza instrument ten musi mieć charakter długofalowy. Banki komercyjne zatem są informowane o zmianach stopy rezerw obowiązkowych z dużym wyprzedzeniem, aby móc się do nich dostosować. Ta zależność może być wykorzystana w przypadku, gdy gospodarka jest poddawana dużym przepływom krótkoterminowych kapitałów zagranicznych. Zmiany stopy rezerw obowiązkowych mogą nie dopuścić do ewentualnych zmiany płynności systemu bankowego.

Skuteczność polityki rezerw obowiązkowych jest różna w zależności od tego czy wielkość stóp jest zmniejszana czy podwyższana. Banki zawsze muszą się zastosować do nakazu podwyższenia wielkości rezerw obowiązkowych. W przypadku zmniejszenia rezerw obowiązkowych, banki mogą z różnych względów utrzymywać ponad obowiązkowe rezerwy, przez co skuteczność tego instrumentu jest mniejsza[4].

Zaletą polityki rezerw obowiązkowych jest niski wpływ na stopy procentowe w przypadku zastosowania tego instrumentu. Posiada on też pewne wady, np. oddziałuje na wszystkie banki w jednakowym stopniu niezależnie od tego jak wysoką płynnością się one charakteryzują. Na ogół rezerwy obowiązkowe nie są oprocentowane, przez co banki komercyjne ponoszą koszty.

Rezerwy obowiązkowe są jednym z kluczowych narzędzi polityki pieniężnej stosowanym przez banki centralne, w tym Narodowy Bank Polski (NBP). Narzędzie to służy do regulowania podaży pieniądza w gospodarce oraz do zapewnienia stabilności finansowej systemu bankowego. Polityka rezerw obowiązkowych polega na ustalaniu minimalnego poziomu rezerw, które banki komercyjne muszą utrzymywać w banku centralnym w stosunku do swoich depozytów.

Cel Polityki Rezerw Obowiązkowych

Głównym celem polityki rezerw obowiązkowych jest kontrola podaży pieniądza i utrzymanie stabilności systemu finansowego. Rezerwy te spełniają kilka ważnych funkcji:

  1. Stabilność Finansowa: Utrzymanie minimalnych rezerw zmniejsza ryzyko niewypłacalności banków komercyjnych, ponieważ banki są zobowiązane do posiadania pewnych zasobów finansowych, które mogą być użyte w przypadku nagłego zapotrzebowania na gotówkę.
  2. Kontrola Podaży Pieniądza: Poprzez regulowanie poziomu rezerw obowiązkowych, bank centralny może wpływać na ilość środków dostępnych w systemie bankowym do udzielania kredytów. Wyższe rezerwy obowiązkowe ograniczają zdolność banków do kreowania kredytu, co zmniejsza podaż pieniądza, natomiast niższe rezerwy mogą zwiększać tę podaż.
  3. Stabilność Stóp Procentowych: Kontrolując podaż pieniądza, bank centralny może stabilizować krótkoterminowe stopy procentowe, co jest kluczowe dla utrzymania stabilności makroekonomicznej.

Mechanizm Polityki Rezerw Obowiązkowych

NBP określa wskaźnik rezerw obowiązkowych, który jest procentowym udziałem depozytów, jakie banki komercyjne muszą utrzymywać jako rezerwy. Te rezerwy mogą być trzymane w formie depozytów w banku centralnym lub w formie gotówki w kasie banku.

Przykładowo, jeśli wskaźnik rezerw obowiązkowych wynosi 3% i bank komercyjny posiada depozyty o wartości 1 miliarda złotych, musi utrzymywać 30 milionów złotych w rezerwach obowiązkowych.

Zmiana wskaźnika rezerw obowiązkowych jest jednym ze sposobów, w jaki bank centralny może wpływać na warunki kredytowe i płynność w systemie bankowym. Podwyższenie wskaźnika rezerw obowiązkowych zmniejsza ilość środków, które banki mogą pożyczyć, co prowadzi do zaostrzenia warunków kredytowych i zmniejszenia podaży pieniądza. Obniżenie wskaźnika zwiększa ilość dostępnych środków, co z kolei może pobudzić akcję kredytową i zwiększyć podaż pieniądza.

Polityka Rezerw Obowiązkowych NBP

NBP, podobnie jak inne banki centralne, dostosowuje wskaźnik rezerw obowiązkowych w odpowiedzi na zmieniające się warunki gospodarcze. Wskaźnik ten może być różny dla różnych typów depozytów, takich jak depozyty bieżące, oszczędnościowe i terminowe. W Polsce NBP regularnie monitoruje i analizuje sytuację na rynku finansowym oraz gospodarkę, aby dostosować politykę rezerw obowiązkowych do bieżących potrzeb.

Wpływ na Banki Komercyjne i Gospodarkę

Polityka rezerw obowiązkowych ma bezpośredni wpływ na działalność banków komercyjnych i całą gospodarkę. Banki muszą dostosować swoje zarządzanie płynnością do wymogów rezerw obowiązkowych, co wpływa na ich zdolność do udzielania kredytów i zarządzania ryzykiem.

Wpływ na gospodarkę może być dwojaki:

  1. Restrukcyjna Polityka Rezerw: Podwyższenie wskaźnika rezerw obowiązkowych prowadzi do ograniczenia podaży pieniądza, co może pomóc w tłumieniu inflacji, ale również może spowolnić wzrost gospodarczy.
  2. Ekspansywna Polityka Rezerw: Obniżenie wskaźnika rezerw obowiązkowych zwiększa podaż pieniądza, co może pobudzić wzrost gospodarczy, ale również ryzyko wzrostu inflacji.

Rola Polityki Rezerw Obowiązkowych w Kształtowaniu Polityki Pieniężnej

Polityka rezerw obowiązkowych jest jednym z wielu narzędzi, które NBP wykorzystuje do kształtowania polityki pieniężnej. W połączeniu z innymi instrumentami, takimi jak stopy procentowe, operacje otwartego rynku i instrumenty makroostrożnościowe, rezerwy obowiązkowe pozwalają na kompleksowe zarządzanie stabilnością gospodarczą i finansową kraju.

Wyzwania i Przyszłość

Współczesne banki centralne, w tym NBP, stoją przed wyzwaniami związanymi z globalizacją rynków finansowych, zmieniającymi się strukturami gospodarek oraz rosnącą rolą technologii finansowych (fintech). W tym kontekście polityka rezerw obowiązkowych musi być elastyczna i dostosowywać się do nowych realiów. Rosnąca integracja rynków finansowych oraz dynamiczne zmiany w sektorze bankowym wymagają od NBP nieustannego monitorowania sytuacji oraz gotowości do szybkiego reagowania na pojawiające się wyzwania.

Podsumowując, polityka rezerw obowiązkowych odgrywa kluczową rolę w systemie polityki pieniężnej Narodowego Banku Polskiego. Poprzez kontrolowanie poziomu rezerw, NBP może wpływać na podaż pieniądza, stabilność finansową oraz warunki kredytowe w gospodarce. Dzięki temu narzędziu bank centralny może skutecznie realizować swoje cele, zapewniając stabilność makroekonomiczną oraz wspierając zrównoważony rozwój gospodarczy Polski.

[1]  A. Kaźmierczak, dz. cyt., s. 91.

[2]  A. Krajewska, R. Milewski, dz. cyt., s. 475-476.

[3]  W.L. Jaworski, dz. cyt., s. 55-56.

[4]  A. Kaźmierczak, dz. cyt., s. 93-94.

Konsolidacja polskiego systemu bankowego

Oceń tę pracę

Obok prywatyzacji, kluczowego znaczenia nabrała konsolidacja polskiego systemu bankowego, traktowana jako jeden z aspektów świadomego kształtowania jego struktury w naszym kraju. Konsolidacja jest rozumiana w języku polskim jako zjednoczenie,   połączenie,   zespolenie,   umocnienie,   utrwalanie, ugruntowanie.

Konsolidować to znaczy umacniać, jednoczyć.[1] Stąd też zdaniem J. K. Solarza w przypadku systemu bankowego o konsolidacji mówi się, gdy pragnie się umocnić, ugruntować i utrwalić naruszoną stabilność systemu bankowego przez zespolenie wysiłków zmierzających do finansowej i organizacyjnej restrukturyzacji banków zagrożonych upadłością przez zjednoczenie potencjału strategicznego wszystkich zainteresowanych stabilnością systemu bankowego. Jednocześnie podkreśla on, że „konsolidacja systemu bankowego to nie tylko, jak się potocznie zwykło mniemać, łączenie dużego i silnego banku z małym, wymagającym ratowania. Konsolidacja krajowego systemu bankowego to złożony i trudny proces wzmacniania potencjału strategicznego banków polskich, w którym istotne miejsce może przypaść różnorodnym formom kapitałowej i organizacyjnej koncentracji instytucji kredytowych, instytucji inwestycyjnych i instytucji ubezpieczeniowych”.[2]

Tabela nr 9. Struktura własnościowa systemów bankowych we Francji, Niemczech i Wielkiej Brytanii w 1988 r.

Kraj Prywatne Władz lokalnych i państwowych Spółdzielcze Zagraniczne
Francja 24,2

42,2

 20,2 13,5
Niemcy 32,0

49,5

 16,7 1,8
Wielka Brytania 31,8

1,0

 14,0 53,3

Źródło: J. K. Solarz, Rozwój systemów bankowych, Warszawa 1996, s. 88.

Mowa już była o tym, że na świecie ukształtowały się różnorodne systemy bankowe. Ich kształt w poszczególnych krajach to wytwór długotrwałych procesów historycznych, zdeterminowanych różnymi czynnikami. Wydaje się jednak, że tak bardzo mocno akcentowana w naszym kraju w okresie transformacji ustrojowej teza, dopatrująca się w prywatyzacji i konsolidacji systemu bankowego remedium na wszystkie jego bolączki i trudności jest mocno przesadzona. Najlepiej może o tym świadczyć przykład Niemiec, gdzie system bankowy cechuje się brakiem konsolidacji i koncentracji organizacyjnej, gdyż 5 największych banków ma jedynie 28% aktywów systemu bankowego, a 20 największych banków mniej niż 60%. W Niemczech czynnikami przeciwdziałającymi łączeniu banków jest duży udział władz lokalnych we własności banków oszczędnościowych i spółdzielczych, co przy ich politycznej odmienności nie sprzyja tendencjom do łączenia banków. Okazuje się bowiem, czego wielu ludzi nie dostrzega, że na rozwój systemów bankowych, na ich kształt instytucjonalny, duży wpływ ma struktura władz państwowych, a zwłaszcza stopień centralizacji bądź decentralizacji urzędów. Stąd też niektórzy badacze wiążą sukcesy Niemiec z ich zdecentralizowaną, opartą na silnych władzach lokalnych strukturą administracji, a z kolei niepowodzenia Francji w umacnianiu pieniądza krajowego przypisują nadmiernej centralizacji władzy w państwie. Nie potwierdza się również, o czym w Polsce zbyt łatwo się zapomina, twierdzenie o przewadze prywatnej własności w strukturze własności systemu bankowego Europy Zachodniej. Tamtejsza rzeczywistość jest bowiem o wiele bardziej zróżnicowana, o czym najlepiej świadczy poniższa tabela.

Problem konsolidacji systemu bankowego pojawił się w połowie lat dziewięćdziesiątych, a więc wówczas kiedy uświadomiono konieczność wypracowania strategii rozwoju sektora bankowego w Polsce. Taką próbą całościowego podejścia do konsolidacji systemu bankowego było przyjęcie przez Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów „Strategii umacniania systemu bankowego w Polsce”. Sformułowano wówczas cały zestaw celów strategicznych, wynikających z nadzoru właścicielskiego sprawowanego przez Ministerstwo Finansów w imieniu Skarbu Państwa, takich jak: zwiększanie kapitału banków, poprawienie technologii informatycznej banków, usprawnienie obowiązujących procedur bankowych, stworzenie powiązań banków z instytucjami ubezpieczeniowymi, sojusze strategiczne z bankami zagranicznymi, tworzenie banków inwestycyjnych, dopuszczenie do powstawania grup bankowych. Dokument ten opierał się na raportach znanych firm doradczych: Arthur Andersen i konsorcjum firmy Access i Rothschild and Sons. Naszkicowano wówczas następującą docelową strukturę sektora bankowego w Polsce: 3 – 5 dużych, silnych ogólnokrajowych banków komercyjnych; 1 – 2 duże instytucje oszczędnościowe; sektor spółdzielczy wraz z BGŻ S.A.; bank pocztowy wraz z siecią placówek pocztowych; banki regionalne o charakterze lokalnym; banki specjalistyczne; banki zagraniczne. W ekspertyzach uznano również, że istnieje potrzeba stworzenia dwóch ośrodków krystalizacji banków ogólnokrajowych. Jednym z nich miałby być Bank Handlowy po fuzji z Polskim Bankiem Inwestycyjnym S.A., a drugim Bank Pekao S.A. z udziałem aktywnego inwestora strategicznego.

W dniu 5 października 1995 r. Rada Ministrów na specjalnym posiedzeniu zdecydowała, że trzy banki spośród „dziewiątki”, to jest Bank Depozytowo -Kredytowy z Lublina, Pomorski Bank Kredytowy ze Szczecina i Powszechny Bank Gospodarczy z Łodzi mają utworzyć dwa holdingi z udziałem Banku Handlowego S.A. oraz Banku Pekao S.A. O ile jednak powierzenie funkcji lidera grupy bankowej Bankowi Handlowemu nie budziło zastrzeżeń, to sprawa Pekao S.A. nie była tak jednoznaczna. Eksperci uznali, że bank ten będzie mógł ubiegać się o przodownictwo w grupie po poprawie menedżmentu, zwiększeniu innowacyjności i przedstawieniu właściwego audytu. Jan Monkiewicz, podsekretarz stanu w Urzędzie Rady Ministrów, zajmujący się restrukturyzacją sektora bankowego, podkreślał wówczas, że dotychczasowa koncepcja prywatyzacji, doprowadziła do sytuacji, w której drugorzędne banki krajowe uzyskały lepsze warunki rozwoju niż banki specjalistyczne – takie jak Pekao S.A., PKO bp, BH S.A., BGŻ S.A. W tej sytuacji uznał on, że należy:

  • prywatyzacji poddać w pierwszej kolejności najważniejsze banki kraju, ograniczając tradycyjną metodę prywatyzacji do Banku Gdańskiego, Powszechnego Banku Kredytowego oraz Banku Zachodniego,
  • proces prywatyzacji BH S.A. i Pekao S.A. należy poprzedzić utworzeniem dwóch holdingów w skład których wejdą Bank Depozytowo – Kredytowy, Pomorski Bank Kredytowy, Powszechny Bank Gospodarczy oraz Bank Przemysłowo – Handlowy. W ten sposób zostaną ukształtowane dwa holdingi uniwersalne, w pierwszym przypadku do banku hurtowego zostaną dołączone banki detaliczne, w drugim do banku detalicznego zostanie przyporządkowany pakiet kontrolny PBR jako banku hurtowego.
  • W 1996 r. – 51% akcji obu banków dominujących holdingu zostanie wykorzystane do zaspokojenia roszczeń emerytów wobec Skarbu Państwa, posłuży do utworzenia prywatnego funduszu emerytalnego dla pracowników sfery budżetowej,
  • W latach 1998 – 1999 od 15 do 20% akcji spółek matek zostanie zaoferowanych w ofercie publicznej,
  • Prywatyzacja BGŻ S.A. oraz PKO bp będzie realizowana po zakończeniu w nich procesu restrukturyzacji i sanacji.[3]

Zwyciężyła zatem ostatecznie koncepcja przebudowy systemu zabezpieczeń społecznych i przeprowadzenia najpierw konsolidacji, a następnie sprywatyzowania całych holdingów bankowych przy wykorzystaniu rodzimych i zagranicznych inwestorów instytucjonalnych. 14 czerwca 1996 r. przyjęto ustawę o łączeniu i grupowaniu banków w formie spółki akcyjnej.[4] W jej świetle grupę bankową stanowi grupa dwóch lub więcej banków zorganizowana w ten sposób, że bank dominujący jest właścicielem ponad 50% ogólnej liczby akcji innego banku lub banków, tzw. banków zależnych, dających ponad 50% ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu każdego banku zależnego. Przy tym bank dominujący nie może być podmiotem powiązanym kapitałowo i organizacyjnie z innym bankiem jako podmiot zależny lub stowarzyszony. Każdy z banków może należeć tylko do jednej grupy bankowej, co nie wyłącza prawa takiego banku do nabywania akcji innych banków.

Niektóre postanowienia tej ustawy zostały następnie włączone do rozdziału 9 „Zrzeszanie i łączenie się banków” ustawy Prawo bankowe z 29 sierpnia 1997 r. W artykule 113 tejże ustawy stwierdzono, że:

  • Banki krajowe, działające w formie spółki akcyjnej, mogą łączyć się w bankowe grupy kapitałowe.
  • Bankową grupę kapitałową stanowi grupa banków zorganizowanych w ten sposób, że bank zwany „bankiem dominującym” jest właścicielem akcji innego banku lub banków, zwanych „bankami zależnymi”, dających ponad 50% ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu każdego banku zależnego.
  • Bankowa grupa kapitałowa powstaje w drodze umowy, przy czym okres jej trwania nie może być krótszy niż 5 lat.
  • Bank zależny nie może być akcjonariuszem banku dominującego.
  • Bank zależny, który w dniu zawiązania bankowej grupy kapitałowej posiada akcje banku dominującego, jest obowiązany do ich zbycia w terminie 6 miesięcy od dnia zgłoszenia do rejestru handlowego umowy o powołaniu grupy kapitałowej.
  • Bank zależny nie może nabywać na swój rachunek ani przyjmować w zastaw akcji banku dominującego, z wyjątkiem nabycia akcji w trybie postępowania egzekucyjnego na zaspokojenie roszczeń banku zależnego. Bank zależny obowiązany jest zbyć nabyte akcje banku dominującego w terminie 6 miesięcy od dnia ich nabycia.
  • Bank dominujący nie może być podmiotem powiązanym kapitałowo i organizacyjnie z innym bankiem krajowym jako podmiot zależny.
  • Bank może należeć do jednej bankowej grupy kapitałowej; nie wyłącza to prawa banków należących do tej grupy do nabywania akcji innych banków.

[1] Por. W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1968, s. 402; Słownik wyrazów obcych PWN, Warszawa 1980, s. 382.

[2] J. K. Solarz, Rozwój systemów bankowych, cyt. wyd., s.122.

[3] Por. J. Monkiewicz, Kluczowe problemy prywatyzacji polskiego sektora bankowego w latach 1996 – 2000, „Bank” 1995, nr 11, s. 11 – 13.

[4] Por. Ustawa z dnia 14 czerwca 1996 r. o łączeniu i grupowaniu banków w formie spółki akcyjnej, Dz. U. nr 90, poz. 406 z późn. zm.

Badanie ryzyka kredytowego przed udzieleniem kredytu

5/5 - (1 vote)

Sytuację finansową jednostki gospodarczej ocenia się na podstawie danych liczbo­wych dotyczących: majątku trwałego i obrotowego oraz finansującego go kapitału wła­snego i obcego, rentowności sprzedaży oraz podziału wygospodarowanego zysku. Anali­zując te dane banki wyliczają wskaźniki syntetyczne oraz pomocnicze, pozwalając na za­kwalifikowanie według jednakowych kryteriów oceny zdolności kredytowej ocenianego podmiotu gospodarczego do właściwej grupy ryzyka[1].

Do oceny ryzyka kredytowego niezbędne jest również szczegółowe rozpoznanie struktury zasobów podmiotu gospodarczego, płynności finansowej, efektywności wyko­rzystywania majątku, poziomu wyniku finansowego. W tym celu można posługiwać się pewnym zestawem wskaźników analitycznych, które umożliwiają określenie tzw. indeksu ryzyka kredytowego, który wyraża sumę punktów, jaką uzyskuje kredytobiorca w wyniku oceny poszczególnych wskaźników szczegółowych charakteryzujących jego działalność[2].

Badanie ryzyka kredytowego przed udzieleniem kredytu jest fundamentalnym procesem w działalności banków i instytucji finansowych. Celem tego procesu jest ocena zdolności kredytobiorcy do terminowego spłacania zobowiązań oraz minimalizacja ryzyka niespłacenia kredytu. Skuteczne badanie ryzyka kredytowego pozwala bankom na podejmowanie świadomych decyzji kredytowych, zabezpieczenie się przed stratami finansowymi i utrzymanie stabilności finansowej. Proces ten obejmuje analizę wielu aspektów, takich jak historia kredytowa, sytuacja finansowa, cel kredytu oraz zabezpieczenia.

Pierwszym krokiem w badaniu ryzyka kredytowego jest analiza historii kredytowej wnioskodawcy. Banki korzystają z informacji zgromadzonych w biurach informacji kredytowej, takich jak BIK (Biuro Informacji Kredytowej) w Polsce. Historia kredytowa zawiera informacje o wcześniejszych zobowiązaniach kredytowych, terminowości spłat, ewentualnych opóźnieniach oraz bieżących zobowiązaniach. Pozytywna historia kredytowa, charakteryzująca się terminowymi spłatami i brakiem zaległości, zwiększa szanse na otrzymanie kredytu. Natomiast negatywna historia, zawierająca informacje o opóźnieniach w spłatach lub windykacjach, może skłonić bank do odrzucenia wniosku lub zażądania dodatkowych zabezpieczeń.

Kolejnym kluczowym elementem jest analiza sytuacji finansowej wnioskodawcy. Banki dokładnie badają dochody, wydatki, aktywa i zobowiązania wnioskodawcy, aby ocenić jego zdolność do spłaty kredytu. Dochody mogą pochodzić z różnych źródeł, takich jak wynagrodzenie z pracy, działalność gospodarcza, wynajem nieruchomości czy inne źródła przychodów. Banki często wymagają przedstawienia dokumentów potwierdzających dochody, takich jak zaświadczenia o zarobkach, wyciągi bankowe czy zeznania podatkowe. Wydatki wnioskodawcy są analizowane pod kątem ich struktury i regularności, aby określić, ile środków pozostaje do dyspozycji po pokryciu podstawowych kosztów życia.

Istotnym elementem analizy ryzyka kredytowego jest cel kredytu. Banki różnicują swoje podejście w zależności od przeznaczenia kredytu, np. kredyty hipoteczne, konsumpcyjne, inwestycyjne czy obrotowe. Każdy rodzaj kredytu wiąże się z innym poziomem ryzyka i wymaga innej analizy. Kredyty hipoteczne, zabezpieczone nieruchomością, są zazwyczaj postrzegane jako mniej ryzykowne, ponieważ w przypadku niespłacenia kredytu bank może przejąć nieruchomość. Kredyty konsumpcyjne, które są często niezabezpieczone, niosą ze sobą wyższe ryzyko, dlatego banki przykładają większą wagę do oceny zdolności kredytowej wnioskodawcy.

Zabezpieczenia kredytu stanowią kolejny ważny aspekt badania ryzyka kredytowego. Zabezpieczenia mogą przyjmować różne formy, takie jak hipoteki, poręczenia, zastawy czy ubezpieczenia. Banki wymagają zabezpieczeń, aby zminimalizować ryzyko strat w przypadku niespłacenia kredytu. Wartość zabezpieczenia jest dokładnie oceniana, aby upewnić się, że w przypadku konieczności egzekucji pokryje ona wartość niespłaconego kredytu. W przypadku kredytów hipotecznych, wartość nieruchomości jest oceniana przez niezależnych rzeczoznawców, a banki stosują zazwyczaj konserwatywne podejście, przyjmując wartość zabezpieczenia niższą od rynkowej.

Analiza zdolności kredytowej jest centralnym elementem badania ryzyka kredytowego. Zdolność kredytowa to zdolność wnioskodawcy do terminowego regulowania zobowiązań finansowych. Banki stosują różne metody oceny zdolności kredytowej, w tym analizę wskaźników finansowych, takich jak wskaźnik DTI (debt-to-income), czyli stosunek długu do dochodu, czy wskaźnik LTV (loan-to-value), czyli stosunek wartości kredytu do wartości zabezpieczenia. Wskaźniki te pomagają bankom ocenić, czy wnioskodawca ma wystarczającą zdolność finansową do spłaty kredytu.

Ważnym narzędziem w procesie oceny ryzyka kredytowego są modele scoringowe. Modele scoringowe wykorzystują algorytmy i dane statystyczne do oceny ryzyka niespłacenia kredytu. Banki opracowują własne modele scoringowe, uwzględniając specyfikę swojej bazy klientów oraz doświadczenia z przeszłości. Wynik scoringowy jest liczbową oceną ryzyka kredytowego i pomaga bankom podejmować decyzje kredytowe. Wysoki wynik scoringowy oznacza niskie ryzyko, natomiast niski wynik wskazuje na wysokie ryzyko niespłacenia kredytu.

Analiza ryzyka branżowego jest szczególnie ważna w przypadku kredytów dla firm. Banki badają sytuację ekonomiczną i finansową branży, w której działa firma wnioskodawcy. Analiza obejmuje ocenę konkurencji, trendów rynkowych, regulacji prawnych oraz innych czynników wpływających na działalność firmy. Banki starają się zrozumieć, jakie ryzyka są związane z działalnością firmy i jak mogą one wpłynąć na zdolność do spłaty kredytu.

W procesie badania ryzyka kredytowego banki często korzystają z usług zewnętrznych agencji ratingowych oraz raportów kredytowych. Agencje ratingowe oceniają wiarygodność kredytową podmiotów gospodarczych, emitentów obligacji oraz innych instytucji finansowych. Raporty kredytowe dostarczają informacji o historii kredytowej, strukturze zadłużenia oraz innych aspektach finansowych wnioskodawców. Wykorzystanie takich raportów i ocen ratingowych pozwala bankom na bardziej kompleksową i obiektywną ocenę ryzyka kredytowego.

Proces badania ryzyka kredytowego nie kończy się wraz z udzieleniem kredytu. Banki prowadzą ciągły monitoring kredytów, aby na bieżąco oceniać ryzyko i reagować na zmieniające się okoliczności. Monitoring obejmuje regularne przeglądy sytuacji finansowej kredytobiorców, analizę bieżących spłat, ocenę wartości zabezpieczeń oraz inne działania mające na celu wczesne wykrywanie potencjalnych problemów. Banki stosują różne narzędzia do monitoringu, takie jak systemy wczesnego ostrzegania, które sygnalizują możliwe problemy z terminową spłatą kredytu.

Badanie ryzyka kredytowego przed udzieleniem kredytu jest złożonym i wieloetapowym procesem, który wymaga analizy wielu czynników. Historia kredytowa, sytuacja finansowa, cel kredytu, zabezpieczenia, zdolność kredytowa, modele scoringowe, analiza ryzyka branżowego oraz wykorzystanie zewnętrznych raportów i ocen ratingowych to kluczowe elementy tego procesu. Skuteczne badanie ryzyka kredytowego pozwala bankom na podejmowanie świadomych decyzji kredytowych, minimalizację ryzyka strat oraz utrzymanie stabilności finansowej. W dobie rosnącej konkurencji i zmieniających się warunków rynkowych, banki muszą stale doskonalić swoje metody oceny ryzyka, aby sprostać wyzwaniom i oczekiwaniom rynku.

Zdolność kredytową można ocenić na podstawie wskaźników:

  • płynności;
  • zyskowności;
  • zadłużenia;
  • sprawności działania.

Wskaźniki płynności pozwalają określić, w jakim stopniu w działalności podmiotu istnieć będą warunki do wywiązywania się z podejmowanych zobowiązań finansowych. Miarą tych możliwości są wzajemne proporcje pomiędzy aktywami bieżącymi i zobowią­zaniami krótkoterminowymi. Ich wzajemny stosunek, albo inaczej nadwyżka bieżących aktywów nad zobowiązaniami krótkookresowymi, zapewnia bieżącą płynność finansową podmiotu. Ponieważ aktywa łatwo zamienić na gotówkę, a ich wartość przekracza istnie­jące zadłużenie, nie powinny wystąpić trudności w spłacie długów[3].

Najbardziej znanym miernikiem zdolności firmy do wywiązywania się z krótko­terminowych zobowiązań jest wskaźnik bieżący:

Wskaźnik 1

Poziom wskaźnika może być znacznie zróżnicowany. Przede wszystkim ze względu na sytuację przedsiębiorstwa. W pewnym, choć ograniczonym zakresie, wystę­puje zróżnicowanie branżowe. Wskaźnik płynności bieżącej informuje ile razy bieżące aktywa pokrywają bieżące zobowiązania. Zadowalający poziom wskaźnika mieści się
w granicach 1,2 do 2,0, co oznacza, że zachowanie równowagi finansowej wymaga, aby wielkość aktywów bieżących była około dwa razy większa, niż kwota bieżących pasywów, przy czym minimum bezpieczeństwa finansowego określa poziom wskaźnika równy 1,2. Nadmiernie wysoka lub nadmiernie niska wartość wskaźnika bieżącego wskazuje na nie­prawidłowości w gospodarce finansowej podmiotu[4].

Wskaźnik 2

Wskaźnik szybki mierzy natychmiastową zdolność firmy do spłaty długów. Od wskaźnika płynności bieżącej różni się licznikiem, w którym aktywa bieżące pomniejszone są o stosunkowo mało płynną pozycję, jaką są zapasy. Przyjmuje się, że optymalne wielko­ści tego wskaźnika powinny wynosić od 1,2 do 1,5. Wielkości wskaźnika nieco niższe od poziomu dolnego (w tym przypadku w przedziale od 1,0 do 1,2) można uznać jako zado­walające, natomiast wyraźnie mniejsze od 1,0 jako nie satysfakcjonujące. Podkreślić na­leży, że występujące zróżnicowanie branżowe tego wskaźnika jest bardziej wyraźne od poprzedniego[5].

Wskaźnik 3

Wskaźnik 4

Płynne aktywa I stopnia obejmują środki pieniężne w kasie, na rachunkach bankowych, weksle obce nieoprotestowane.

Płynne aktywa II stopnia obejmują należności i papiery wartościowe przeznaczone do ob­rotu.

Płynne aktywa III stopnia to: oprotestowane weksle, zapasy niepełnowartościowe nie ma­jące zbytu oraz rozliczenia międzyokresowe czynne, należności przeterminowane i sporne.

Płynne aktywa IV stopnia obejmują: majątek trwały, inwestycje nieprzydatne i nie mające realnych szans zbytu[6].

 

Wskaźnik 5

Wskaźnik ten obrazuje stopień wypłacalności firmy, gdyż określa wielkość kapitału własnego przypadającego na 1 zł kapitału obcego[7].

Ostateczna punktacja płynności finansowej podmiotu gospodarczego powinna być dodatkowo zweryfikowana oceną:

  • udziału aktywów I i II stopnia płynności w łącznej wartości tych aktywów;
  • rotacji środków obrotowych w dniach, liczonej odrębnie dla zapasów oraz należności
    z tytułu dostaw, robót i usług;
  • zobowiązań z tytułu dostaw, robót i usług[8].

Wskaźniki zyskowności wiążą się z osiąganiem przez podmiot gospodarczy dodat­niego wyniku finansowego. Dodatni wynik finansowy, czyli zysk, występuje gdy przy­chody z działalności gospodarczej podmiotu przewyższają koszty ich uzyskania. Rentow­ność określa w sposób zasadniczy możliwości finansowe podmiotu. W dłuższym okresie jest ona warunkiem niezbędnym w prowadzeniu pomyślnej działalności, gdyż stanowi jeden z dwu wewnętrznych źródeł powstawania środków finansowych firmy (w krótkim okresie ratować sytuację może amortyzacja). Wskaźniki zyskowności określają efektyw­ność zużycia kapitałów własnych i posiadanego majątku. Do podstawowych wskaźników rentowności zaliczane są[9]:

Wskaźniki zadłużenia określają możliwość spłaty podejmowanych zobowiązań, zarówno z tytułu stosunków z partnerami handlowymi i innymi, dla których działalność gospodarcza wywołuje powstanie zobowiązań (wobec urzędów skarbowych, ubezpieczeń pracowników), jak i instytucji kredytowych, jakimi są banki. Za pomocą tych wskaźników ocenia się strukturę finansowania majątku potencjalnego kredytobiorcy ze szczególnym uwzględnieniem rodzaju i poziomu zadłużenia oraz stopnia samofinansowania działalno­ści[10].

Do wskaźników zadłużenia zalicza się:

Wskaźnik 12

Im wyższy jest ten współczynnik, tym większe ryzyko działalności firmy ponoszą kredy­todawcy.

Wskaźnik 13

Udzielanie kredytu jest tym bezpieczniejsze, im wyższy jest udział kapitału w finansowa­niu działalności firmy.

 

Wskaźnik 14

Wskaźnik ten określa stopień zapewnienia spłaty kredytu wraz z odsetkami w przypadku zaistnienia niekorzystnych okoliczności. Jest wykorzystywany do przeprowadzenia analizy ryzyka udzielonego kredytu. Uważa się go za najważniejszy wykładnik wiarygodności kredytowej przedsiębiorstwa[11].

Dla banku kredytującego bardzo ważne jest stwierdzenie, czy majątek trwały pod­miotu starającego się o kredyt ma pełne pokrycie kapitałem własnym, uzupełnionym ewentualnie długoterminowym kapitałem obcym (kredyty bankowe, pożyczki, własne ob­ligacje). W związku z tym ocenę tej dziedziny działalności kredytobiorcy należy uzależnić przede wszystkim od kształtowania się wskaźnika mówiącego o stopniu pokrycia majątku obrotowego pozostałością kapitału własnego. Wskaźnik ten liczony jest według wzoru[12]:

Wskaźnik 15

Ostatnia grupa wskaźników to wskaźniki sprawności działania nazywane często wskaźnikami aktywności. Podczas pomiaru ryzyka kredytowego warto wiedzieć, jak szybko podmiot gospodarczy zmienia swoje zapasy i należności na rachunkach w go­tówkę, jak szybko reguluje swoje zobowiązania i jak efektywnie wykorzystuje swoje ak­tywa w celu pozyskiwania przychodów ze sprzedaży. Informują o tym następujące wskaź­niki aktywności[13]:

Miernik ten pokazuje efektywność wykorzystania środków trwałych.

Wskaźnik 18

W praktyce spotyka się zestawienia przepływu środków pieniężnych w różnych ujęciach. Wariant uproszczony stosowany jest na ogół w analizach obejmujących krótkie okresy. Konwencja bardziej rozbudowana może być uzasadniona zarówno dłuższym hory­zontem czasowym, jak i koniecznością bardziej szczegółowego rozpoznania oddziaływa­nia poszczególnych wpływów i wydatków na kształtowanie się strumieni środków pie­niężnych. Zestawienia przepływów pieniężnych mogą być opracowane dla okresów mi­nionych. Sporządza się je również dla okresów prognozowanych, pokrywających się np. z czasokresem udzielania określonego kredytu. Zestawienia przepływów pieniężnych kon­struowane są na podstawie danych zawartych w bilansach i sprawozdaniach z przychodów i kosztów. Przepływy pieniężne informują również bardziej szczegółowo, aniżeli bilans i sprawozdanie z przychodów i kosztów, o zmianie sytuacji firmy i przepływie środków finansowych, których wynikiem są zmiany aktywów i pasywów w ciągu badanego okresu[14].

Jeżeli w ramach podziału strumieni pieniężnych ustali się ich salda (dodatni lub ujemny strumień) to można uzyskać materiał również do oceny przewidywanej zdolności kredytowej. Na podstawie przeglądu sald strumieni (operacyjnych, inwestycyjnych, finan­sowych) można ocenić, który z nich generuje najwięcej środków pieniężnych, jakie są kie­runki angażowania wypracowanych środków, która kategoria strumieni wykazuje tenden­cje dynamiczne, a którą cechuje zastój itp. Zestawienia te posiadają zasadnicze znaczenie dla potrzeb analizy zdolności kredytowej, gdyż pozwalają utwierdzić się, że kredytobiorca będzie posiadać realne możliwości zdobycia wystarczającej ilości gotówki na uregulowa­nie zobowiązań (w tym również na spłaty kredytu i zapłacenia należnych bankowi odse­tek). Powstanie na koniec badanych okresów nadwyżki wpływów nad wydatkami świad­czy o wystarczalności środków i utrzymaniu przez kredytobiorcę płynności finansowej[15].

Analiza sytuacji finansowej kredytobiorcy stanowi ważny element zarządzania ryzy­kiem kredytowym. Analiza ta umożliwia w szczególności stwierdzenie zdolności po­tencjalnego kredytobiorcy do generowania zysku na wystarczającym poziomie i regulowa­nej obsługi bieżących zobowiązań, jak również stanowi podstawę dla oceny wypłacalności i wiarygodności kredytowej klienta oraz jego zdolności do efektywnego wykorzystywania posiadanego majątku[16].

Przy dokonywaniu analizy najważniejsza jest umiejętność oceny badanych zagad­nień, a nie tylko wyliczanie wskaźników. Trzeba mieć świadomość, że uniwersalne wskaźniki nie istnieją. Istotny jest też dobór określonych wskaźników do badanego przed­siębiorstwa. Zły dobór wskaźników może spowodować błędne wnioskowanie, a zatem
i złą decyzję kredytową. O jakości analizy decydują nie tylko zastosowane techniki (me­tody) analizy, chociaż mają one istotne znaczenie, ale i dodatkowy zmysł analityka[17].

Do oceny efektywności przedsięwzięcia inwestycyjnego, kredytowanego przez bank, służą także wskaźniki wykorzystujące technikę dyskonta, jak np.: NPV, IRR, stopa przychody/koszty oraz metoda analizy progu rentowności czy wrażliwości efektywności projektu na zmianę warunków zewnętrznych. Wszystkie wyżej wymienione wskaźniki lub metody analizy zostają na ogół przedstawione w biznes planie, a zadaniem banku, w celu zminimalizowania ryzyka niespłacenia kredytu, jest ich właściwa interpretacja, weryfika­cja oraz ocena realności ich spełnienia się. Wymaga to niejednokrotnie od pracowników banku dużej znajomości realiów gospodarczych, głównie z zakresu rynku, tzn. jego nasy­cenia, chłonności, warunków konkurencji. Nadmienić jednak trzeba, iż wszystkie te me­tody oceny zdolności kredytowej przedsięwzięcia są ważne i można mieć do nich spore zaufanie, jeżeli gospodarka rozwija się w miarę stabilnie. Tracą one jednak na swej wiary­godności, jeżeli w gospodarce jest znaczna inflacja, chociaż są metody, które pozwalają na jej uwzględnienie w ocenie zdolności kredytowej. W warunkach narastającej, bądź dużej inflacji większą uwagę przywiązuje się do sposobów formalno-prawnego zabezpieczenia kredytu[18].

Wykorzystując wszystkie lub niektóre z prezentowanych wskaźników indeksu ry­zyka, bank otrzymuje odpowiedni dla danego podmiotu gospodarczego stopień ryzyka zwrotności kredytu. Banki będą w pierwszej kolejności kredytować te podmioty, co do których wyliczony stopień ryzyka jest niski i wynosi np. 0 – 30%. Mogą jednak wystąpić takie sytuacje, w których oddział posiada zasoby na akcję kredytową przekraczające po­trzeby podmiotów ocenianych w granicach 0 – 30% ryzyka i wtedy może podwyższyć według uznania granicę do 40 lub 50%[19].

Błędy i zaniedbania natury organizacyjnej oraz nadmiernie rozbudowane zespoły pracownicze znalazły odzwierciedlenie w wadliwym zarządzaniu ryzykiem kredytowym, zwłaszcza na początku lat dziewięćdziesiątych. Dopiero od 1994 r. obserwuje się efekty olbrzymich zmian kadrowych i zdecydowaną poprawę przygotowania fachowego bankow­ców. Wówczas też zaostrzono kryteria stawiane potencjalnym kredytobiorcom i przystą­piono do dokładniejszej i bardziej wielostronnej oceny wniosków kredytowych. Pojawiły się departamenty trudnych kredytów, większą uwagę zaczęto przywiązywać do struktury portfela kredytowego. Mimo to, porównując procedury banków zagranicznych, należy stwierdzić, że systemy oceny stosowane w bankach polskich są nadal niedoskonałe. Zbyt dużą wagę przypisuje się czynnikom ilościowym zaniedbując ocenę jakościową, uwzględ­niającą indywidualne cechy i specyfikę badanych podmiotów. Ponadto nadal obserwuje się w Polsce niedostateczną troskę o wypłacalność kredytobiorców i terminowość spłaty długu wraz z odsetkami[20].

[1] G. Szustak, B. Puszer, Pomiar … op. cit., s. 15

[2] op. cit., s. 15-16

[3] M. Wysocki, Poradnik … op. cit., s. 107-108

[4] M. Sierpińska, T. Jachna, Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993 r., s. 79

[5] M. Wysocki, Poradnik … op. cit., s. 109

[6] T. Waśniewski, W. Skoczylas, Analiza finansowa w przedsiębiorstwie, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu, Poznań 1997 r., s. 66

[7] G. Szustak, B. Puszer, Pomiar … op. cit., s. 19

[8] op. cit, s. 20

[9] M. Wysocki, Poradnik … op. cit., s. 114

[10] A. Gospodarowicz, H. Możaryn, Identyfikacja i szacowanie ryzyka kredytowego, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu, Wrocław 1998 r., s. 35

[11] G. Szustak, B. Puszer, Pomiar … op. cit., s. 23

[12] op. cit., s. 23

[13] jak wyżej

[14] W. Otta, Działalność … op. cit., s. 47

[15] op. cit., s. 48

[16] W. Grabczan, Zarządzanie ryzykiem bankowym, Fundacja Rozwoju Rachunkowości w Polsce, Warszawa 1996 r., s. 231-232

[17] S. Ryżewska, Bankowa analiza przedsiębiorstwa dla potrzeb oceny ryzyka kredytowego, Biblioteka Bankowca, Warszawa 1999 r., s. 288

[18] W. Dębski, Ryzyko … op. cit., s. 38

[19] op. cit., s. 39

[20] A. Wrzos, Czynniki kształtujące ryzyko kredytowe w bankach komercyjnych, Bank i Kredyt, wrzesień 1999, s. 47-48