W początkowych rozważaniach nad tematem wyodrębnione zostały cztery sfery e-bankingu (we wstępie oraz rozdziale 1 – wprowadzającym), które następnie szeroko scharakteryzowano (każdą z osobna) w następnych rozdziałach. Poniżej zamieszczone są podsumowania tych rozdziałów (i wypływające z nich wnioski), będące zwięzłą odpowiedzią na pytanie: jaki jest obecny stan bankowości elektronicznej i jak będzie się ona rozwijała w przyszłości.
U technologicznych podstaw e-bankingu stoi Elektroniczna wymiana danych EDI, która jest procesem polegającym na przesyłaniu komunikatów w formie elektronicznej za pomocą teletransmisji. Najważniejszą kwestią do rozwiązania w systemach bankowości elektronicznej jest zapewnienie wystarczającego poziomu bezpieczeństwa. Dlatego banki elektroniczne bardzo dużą rolę przykładają do zabezpieczeń swoich systemów. Najczęściej stosowanymi rozwiązaniami są uwierzytelnianie użytkownika i szyfrowana transmisja danych. Wyróżniamy uwierzytelnianie proste (nazwa użytkownika i hasło) oraz silne (tokeny). Pierwsze rozwiązanie uważa się obecnie za niewystarczające dlatego coraz częściej mamy do czynienia z różnymi urządzeniami szyfrującymi. Transmisja danych na drodze bank klient dość często odbywa się z wykorzystaniem protokołu SSL.
W najbliższym czasie prawdopodobnie wzrośnie znaczenie podpisu elektronicznego. Coraz więcej osób będzie się nim posługiwać. Do użytku codziennego wejdzie także wykorzystywanie protokołów typu SET. Transakcje internetowe będą coraz bardziej bezpieczne. Coraz częściej będziemy wykorzystywać telefonię komórkową. Dzięki temu operacje finansowe będziemy mogli przeprowadzać nie tylko w domu czy w bankomacie, a praktycznie w każdym miejscu na Ziemi (np. w trakcie podróży w samolocie czy w pociągu). Do użytku codziennego wejdzie e-cash, dzięki czemu transakcji będziemy mogli dokonywać przy pomocy pieniądza elektronicznego.
Obecnie istnieje wiele sposobów komunikacji klienta z bankiem drogą elektroniczną. Najczęściej stosowanymi i zapewniającymi dostęp do najszerszego wachlarza usług są Internet Banking (dostęp do konta z wyszukiwarki WWW), Home Banking (dostęp przy wykorzystaniu specjalnego oprogramowania) oraz Phone Banking (dostęp przy wykorzystaniu telefonu z wybieraniem tonowym).
W najbliższych latach prawdopodobnie pojawią się jeszcze nowe kanały komunikacji z bankiem, np. zarządzanie rachunkiem przy wykorzystaniu UMTS – telefonii komórkowej trzeciej generacji. Jednak przede wszystkim będziemy obserwować transformacje obecnych sposobów komunikacji tj. ich przystosowania do nowych, przyszłościowych usług. Na przykład bankomaty będą obsługiwać o wiele więcej funkcji niż obecnie – przelewy, zasilanie innych kart, przekształcą się w kioski multimedialne.
Liczba użytkowników kanałów internetowych, będzie rosła wraz z postępującą informatyzacją społeczeństwa. Wraz ze wzrostem dostępności usług internetowych i obniżaniem kosztów korzystania z nich będzie dodatkowo wzrastało zainteresowanie internetowymi kanałami dostępu do rachunku bankowego. Prawdopodobnie wzrośnie znaczenie SMS Banking oraz Email Banking, obecnie prawie w ogóle nie wykorzystywanych. Natomiast zdecydowanie największy wzrost obserwować będzie się w telefonii komórkowej, jednak z czasem telefonię GSM będzie wypierać telefonia komórkowa trzeciej generacji (UMTS), co może powstrzymać rozwój WAP Bankingu (stopniowo wypierany będzie przez bardziej zaawansowane technologicznie kanały UMTS).
Oferta Polskich banków różni się. Żaden z banków nie oferuje nam dostępu do rachunku wszystkimi możliwymi drogami. Ponadto tym samym kanałem w różnych bankach możemy wykonywać różne operacje. Do tej pory na polskim rynku pojawiły się tylko dwa w pełni wirtualne banki, które jak na razie nie stanowią większego zagrożenia dla banków tradycyjnych.
Z czasem banki elektroniczne będą nam oferować co raz to nowsze, innowacyjne “produkty”. Należeć do nich będą między innymi doradztwo on-line i pieniądz elektroniczny (e-cash). Rozwiną się także transakcje internetowe z wykorzystaniem protokołu SET.
Obecnie, korzystając z udogodnień systemów e-banking możemy przede wszystkim dysponować swoim rachunkiem rozliczeniowym oraz zakładać i likwidować lokaty. Niedługo wzrośnie udział ofert kredytowych, obecnie rzadko spotykanych. Oferta banków będzie się poszerzała, a usługi będą coraz bardziej zindywidualizowane.
W niedługim okresie czasu każdy bank będzie oferował usługi bankowości elektronicznej. Jednak nie wszystkie banki w najbliższym czasie staną się w pełni wirtualne (być może nigdy do tego nie dojdzie). Społeczeństwo musi się wcześniej w pełni zinformatyzować, rozwinąć się musi m. in. doradztwo on-line. Z konta prawdopodobnie będzie można korzystać każdą możliwą drogą. Każdym kanałem będzie można zrealizować wszystkie możliwe operacje.
Wiedza społeczeństwa o usługach bankowości nie jest wystarczająca. Wiele grup społecznych nie ma pojęcia na czym one polegają. Zaufanie do usług bankowości elektronicznej jak na razie jest stosunkowo niskie. Duże zainteresowanie usługami bankowości elektronicznej można zaobserwować wśród ludzi młodych, wykształconych lub studiujących oraz ludzi biznesu. Jednak większość aktualnych klientów banków elektronicznych jest zadowolona z oferowanych usług. Uważają je za lepsze od usług tradycyjnych.
W najbliższym czasie będziemy obserwować wzrost zainteresowania usługami bankowości elektronicznej. Wraz z postępującą informatyzacją ludzkości, będzie po nie sięgać coraz więcej grup społecznych. Usługi te będą obdarzone znacznie większym zaufaniem. Oferta banków będzie coraz bardziej różnorodna, zindywidualizowana, skierowana jednocześnie do każdego użytkownika z osobna.
I w ten oto sposób zakończona została analiza stanu obecnego bankowości elektronicznej oraz perspektyw jej rozwoju. Temat został zrealizowany w całości. Cele postawione na początku pracy także zostały osiągnięte, choć w rzeczywistości przekonać się o tym będzie można dopiero w najbliższym czasie. Dlatego praca ta zostanie opublikowana w Internecie (www.e-banking.silesianet.pl). Jeżeli sięgnie po nią i praktycznie z niej skorzysta co najmniej kilka osób to z pewnością będzie można przyjąć realizację celów praktycznych. Z postawionych tez tylko ta ostatnia została uznana za nierealną (za kilka lat wszystkie banki będą w pełni wirtualne). Pozostałe z pewnością są prawdziwe.
Założenie konta w banku wirtualny jest obecnie najlepszą alternatywą, czego dowodzi niniejsza praca. Dlatego autor tego opracowania nie zastanawia się już nad dokonaniem wyboru. Od kilku miesięcy korzysta z usług bankowości internetowej.
Głównym źródłem finansowania działalności Banku w latach 1997 – 2001 były depozyty. Bank gromadził depozyty a’vista i terminowe, złotowe i w walutach obcych. Deponentami tych środków były osoby prywatne, podmioty gospodarcze oraz banki krajowe i zagraniczne.
Poziom depozytów klientów i sektora budżetowego w 1997 roku wynosił 8 678,4 mln zł, co oznacza ich przyrost o 20,1% w porównaniu do roku poprzedniego, w 1998 wynosiły 10 092,8 mln zł i w porównaniu do roku poprzedniego wzrosły o 16,3%, w 1999 wynosiły 10 751,9 mln zł i wzrosły w porównaniu do poprzedniego roku o 6,5%, w roku 2000 wynosiły 12 588,9 mln zł i wzrosły w porównaniu do roku poprzedniego o 17,1%, w 2001 wyniosły 13 518,2 mln zł i wzrosły w porównaniu do roku poprzedniego o 7,4%[1].
Największy udział w źródłach pozyskiwania środków w BGŻ S.A. zajmowały osoby prywatne. Zgromadzone środki a’vista i terminowe osób prywatnych stanowiły w 1997 roku ponad 60% ogółu środków zdeponowanych w Banku i wzrosły w porównaniu do roku 1996 o 30%. Także w roku 1998 środki i lokaty osób prywatnych stanowiły 60% ogółu środków zdeponowanych w Banku, a ich stan zwiększył się w stosunku do roku poprzedniego o 26,3%. W roku 2000 depozyty osób prywatnych stanowiły 76,9% ogółu zdeponowanych w Banku środków, natomiast w 2001 roku 75,4%[2].
Drugim, co do ważności źródłem pozyskiwania środków na działalność Banku były środki podmiotów gospodarczych gromadzone na rachunkach bieżących i rachunkach lokat terminowych. W roku 1997 ich udział w depozytach ogółem wynosił 25%, w roku 1998 – 18%, w roku 1999 16%, w roku 2000 18%, natomiast w 2001 roku 21,1%.[3]
Strukturę pasywów BGŻ S.A. w latach 1997 – 2001 obrazuje wykres 5.
Wykres 5. Struktura pasywów BGŻ S.A. w latach 1997- 2001
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Raportów rocznych BGŻ S.A. 1997 – 2001
W pasywach Banku w latach 1997 – 2001 największy udział stanowią zobowiązania wobec klientów, w tym zobowiązania wobec osób prywatnych kształtują się na poziomie od 45,62% pasywów w roku 1997 do 56,80% w roku 2001. Następną pod względem udziału pozycją są zobowiązania wobec pozostałych klientów i sektora budżetowego, które w roku 1997 stanowiły 16,44%. Do roku 1999 nieznacznie malał ich udział, do poziomu 14,25%, w latach 2000 – 2001 wzrastał, w 2000 do 16,90%, w 2001 do 18,54%. Podobnie w przypadku zobowiązań wobec instytucji finansowych, które z 12,28% udziału w roku 1997 wzrosły do 20,50% w roku 2000, a następnie zmalały – w roku 2000 do 13,80%, a w 2001 do 8,30%.
Jak już wcześniej wspomniano, podstawowym źródłem finansowania działalności Banku były depozyty. W latach 1997 – 2001 Bank znajdował się w czołówce banków działających w Polsce pod względem zgromadzonych depozytów, co przedstawiają tabele 9. i 10.
Tabela 9. Depozyty największych banków w Polsce w latach 1997 – 1999
Nazwa banku
1997
1998
1999
PKO BP
41 107 329
51 092 116
54 797 428
Bank Pekao
22 570 855
26 039 843
44 580 752
BGŻ
8 678 400
10 092 800
10 751 900
PBK
7 241 929
9 358 901
12 767 831
Pozycja BGŻ
3
3
4
Źródło: Opracowanie własne na podstawie: 50 największych banków w Polsce, w: BANK Prawo i Gospodarka, edycje specjalne z lat 1998 – 2000. Dane liczbowe podano w tys. zł.
Tabela 10. Depozyty największych banków w Polsce w latach 2000 – 2001
Nazwa banku
2000
2001
PKO BP
62 080 280
68 876 879
Bank Pekao
49 735 289
51 899 395
PBK
15 444 912
–
ING Bank Śląski
13 620 481
17 776 438
BGŻ
12 588 886
13 518 162
BPH
11 903 765
–
Bank Handlowy
10 166 268
17 210 185
Kredyt Bank
9 007 250
14 079 279
BPH PBK
–
28 666 662
Bank Zachodni WBK
–
18 714 207
Pozycja BGŻ
5
8
Źródło: Opracowanie własne na podstawie: 50 największych banków w Polsce, w: BANK Prawo i Gospodarka, edycje specjalne z lat 2001 – 2002. Dane liczbowe podano w tys. zł.
Z danych zawartych w tabeli wynika, że w latach 1997 – 1998 BGŻ S.A. zajmował trzecie miejsce pod względem zgromadzonych depozytów, po Powszechnej Kasie Oszczędności BP i Banku Pekao S.A. Natomiast w roku 1999 czwarte miejsce, po wymienionych już Bankach i Powszechnym Banku Kredytowym S.A. W roku 2000 miejsce piąte, po wymienionych bankach i ING Banku Śląskim S.A. Natomiast w roku 2001 było to już miejsce ósme – należałoby tutaj przypomnieć proces konsolidacji, o czym wspomniano szerzej w przypadku opisywania portfela kredytowego Banku. Tabela 11. obrazuje udział depozytów BGŻ S.A. w depozytach pozostałych banków komercyjnych.
Tabela 11. Udział depozytów BGŻ S.A. w depozytach banków komercyjnych w latach 1997 – 2001
Lata
Banki komercyjne
BGŻ S.A.
Udział % BGŻ S.A.
1997
136 821,0
8 678,4
6,34
1998
177 744,4
10 092,8
5,68
1999
209 875,0
10 751,9
5,12
2000
240 953,6
12 588,9
5,22
2001
271 019,3
13 518,2
4,99
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zawartych w raporcie NBP Sytuacja finansowa banków w 2001r. Dane liczbowe podano w mln zł.
Z danych zawartych w tabeli wynika, że w latach 1997 – 2001 zwiększały się depozyty i banków komercyjnych i BGŻ S.A., jednakże udział Banku w depozytach banków komercyjnych z roku na rok malał, od 6,34% w roku 1997 do 4,99% w roku 2001. Jedynie w roku 2000 zwiększył się, o 0,1%, ale już w 2001 zmniejszył się o 0,23%. W 1998 roku depozyty banków komercyjnych zwiększyły się o 29,9% (realnie o 19,6%), BGŻ S.A. o 16,3% (realnie o 7,1%), w 1999 odpowiednio o 18,1% (realnie o 6,5%) i 7,5% (realnie zmniejszyły się o 3,0%), w 2000 o 14,8% (realnie o 5,8%) i 17,1% (realnie o 7,9%), w 2001 zwiększyły się o 12,5% (realnie o 8,6%) i 7,4% (realnie o 3,7%[4]). Do przyrostu depozytów od sektora niefinansowego o 12,5% w roku 2001 przyczynił się przede wszystkim przyrost (o 16,6%) środków na rachunkach podmiotów gospodarczych. Zapowiedź opodatkowania dochodów odsetkowych z lokat bankowych spowodowała bowiem odpływ w IV kwartale (spadek o 0,9% w stosunku do poziomu z września) oszczędności osób prywatnych do funduszy inwestycyjnych oraz na zakup obligacji skarbowych. Towarzyszyła temu zmiana struktury terminowej depozytów, polegająca na wzroście udziału środków zdeponowanych na okres od 1 roku do 2 lat (z 0,7% do 3,8%) oraz powyżej 2 lat (z 2,4% do 8,6%)[5]. Udział depozytów BGŻ S.A. w depozytach pozostałych banków komercyjnych przedstawiono także na wykresie.
Wykres 6. Udział depozytów BGŻ S.A. w depozytach banków komercyjnych w latach 1997 – 2001
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Raportów rocznych BGŻ S.A. 1997 – 2001
Na koniec roku 1997 BGŻ S.A. prowadził ogółem 1 521,71 rachunków depozytowych, z czego 233,97 tys. to rachunki bieżące, a 1 287,74 tys. to rachunki terminowe. Na koniec 1998 roku liczba rachunków depozytowych wynosiła 1640,8 tys., z czego na rachunki bieżące przypada 307,3 tys., natomiast na rachunki terminowe 1 333,5 tys. Na koniec roku 1999 liczba rachunków depozytowych ukształtowała się na poziomie 1 647,6 tys.. W roku 2000 liczba rachunków depozytowych wynosiła 1 883,5 tys., w roku 2001 natomiast 1 883,5 tys. [6]. Strukturę terminową depozytów BGŻ S.A. obrazuje wykres 7.
Wykres 7. Struktura terminowa depozytów BGŻ S.A. w latach 1997 – 2001
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Raportów rocznych BGŻ S.A. 1997 – 2001
Z danych przedstawionych na wykresie wynika, że w latach 1997 – 2001 w strukturze środków zgromadzonych przez BGŻ S.A. dominowały depozyty terminowe. Ich udział w strukturze wzrastał z roku na rok, malał natomiast udział depozytów a’vista.
Dominującą pozycję w depozytach zgromadzonych przez Bank w latach 1997 – 2001 stanowiły środki osób prywatnych, które na koniec 2001 roku ukształtowały się na poziomie 10 096,7 mln zł i były o 587,8 mln zł wyższe niż w roku poprzednim. Podstawową grupę depozytów osób prywatnych stanowiły depozyty terminowe, których stan w roku 1999 wynosił 7 451,0 mln zł. Na koniec roku 2001 stan depozytów terminowych osób prywatnych wynosił 9 200,3 mln zł i wzrósł w porównaniu do roku poprzedniego depozytów 526,4 mln zł.[7].
Strukturę podmiotową depozytów BGŻ S.A. w latach 1997 – 2001 przedstawiono na wykresie 8.
Wykres 8. Struktura podmiotowa depozytów BGŻ S.A. w latach 1997 – 2001
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Raportów rocznych BGŻ S.A. 1997 – 2001
Jak wynika z przedstawionych na wykresie 8. danych, największy udział w depozytach ogółem BGŻ S.A. w latach 1997 – 2001 stanowiły depozyty osób prywatnych, od 59,9% w roku 1997 do 68,4% ogółu środków zdeponowanych w Banku w roku 2001. Podstawową grupę tych środków stanowiły oszczędnościowe wkłady terminowe, jednocześnie stan rachunków a’vista osób prywatnych stanowił niewielką pozycję w portfelu depozytów. Udział depozytów klientów instytucjonalnych w depozytach ogółem BGŻ S.A. był najwyższy w roku 1997 i stanowił 25,0%, najniższy natomiast w roku 1999. Depozyty sektora budżetowego kształtowały się na podobnym poziomie w latach 1997 – 2000, od 1,5% w roku 1997 do 1,6% w roku 2000. W roku 2001 stanowiły 2,0% ogółu depozytów Banku. Udział depozytów podmiotów finansowych w latach 1997 – 1999 wzrastał, do 20,5% w roku 1998 i 25,3% w roku 1999, potem systematycznie malał – do 9,8% w roku 2001. Główną przyczyną zmniejszenia tych depozytów był spadek poziomu środków lokowanych przez banki regionalne.
Sytuacja ekonomiczno – finansowa Banku w momencie przekształcenia w spółkę akcyjną była trudna i wynikała ze znacznego pogorszenia jakości portfela kredytowego. Dzięki znacznemu dokapitalizowaniu przez Państwo i realizacji programu naprawczego, BGŻ S.A. osiąga zyski, systematycznie zwiększając poziom bezpieczeństwa funkcjonowania. Wykres 9. przedstawia dynamikę wyniku finansowego Banku w latach 1994 – 2001.
Wykres 9. Wyniki finansowe BGŻ S.A. w latach 1994 – 2001
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Raportów rocznych BGŻ S.A. 1997 – 2001.
Dane liczbowe podano w mln zł.
Z danych przedstawionych na wykresie 9. wynika, że najwyższy wynik finansowy BGŻ S.A. osiągnął w roku 1997. Rozmiary działalności i wyniki uzyskane przez Bank w 1997 roku świadczą o jego wysokiej pozycji w całym sektorze bankowym. Pomimo spadku poziomu wyniku finansowego netto, wypracowanego przez cały system bankowy, w BGŻ S.A. wystąpił wzrost tego wyniku o ponad 26%. Wyższy wynik finansowy osiągnęły jedynie dwa banki: Bank Handlowy S.A. – 864,73 mln zł i PKO BP – 787,00 mln zł[8]. Łącznie, od 9 września 1994 roku wynik finansowy brutto osiągnął poziom 1 314,mln zł, zaś wynik finansowy netto 904,33 mln zł. Uzyskanie tak korzystnych wyników finansowych w latach 1995 – 1997 było w znacznym stopniu konsekwencją realizacji Programu Dostosowań Strukturalnych i Uzdrowienia Sytuacji Finansowej. Nie bez znaczenia dla poziomu osiąganych wyników była pomoc budżetu Państwa w formie obligacji restrukturyzacyjnych.
Wynik finansowy brutto BGŻ S.A. za 1998 rok wyniósł 316,6 mln zł, a zysk netto osiągnął poziom 250,6 mln zł. Wypracowanie w 1998 roku niższego o 46,7% niż przed rokiem zysku netto wynika ze spadku marży odsetkowej oraz szybszego od zakładanego wzrostu zgromadzonych depozytów. W 1998 roku zdecydowanie zmniejszyła się rentowność kredytów preferencyjnych, w wyniku obniżenia ich oprocentowania przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Jednocześnie w IV kwartale tego roku Bank utworzył dodatkowe rezerwy celowe z uwagi na pogorszenie się sytuacji ekonomiczno – finansowej klientów strategicznych z sektora gospodarki żywnościowej.
Zysk brutto w roku 1999 wyniósł 412,3 mln zł i był o 30,2% wyższy niż przed rokiem. O jego poziomie zadecydował wynik na działalności bankowej, a zwłaszcza dochody z tytułu odsetek, wymiany i operacji finansowych. Wypracowany zysk netto 382,3 mln zł po podziale, wraz z częścią funduszy własnych, pozwolił na pełne pokrycie w 2000 roku straty z lat ubiegłych oraz osiągnięcie wymaganego prawem współczynnika adekwatności kapitałowej, a tym samym na zakończenie programu naprawczego.
W 2000 roku wynik finansowy brutto BGŻ S.A. wynosił 20,1 mln zł, a wynik finansowy netto ukształtował się na poziomie 100,0 mln zł. Podstawową przyczyną osiągnięcia zysku znacznie niższego niż w roku poprzednim i niż planowano była pogarszająca się jakość portfela kredytowego, wpływająca na wysoki poziom odpisów na rezerwy celowe (727,8 mln zł wobec 403,7 mln zł w roku 1999), było to skutkiem przede wszystkim pogarszającej się sytuacji sektora rolno – spożywczego, dominującego w portfelu kredytowym Banku. Nie bez znaczenia było także obciążenie wyniku finansowego kosztami upadłości Banku Staropolskiego S.A. (22,1 mln zł). Należy przy tym podkreślić, że Bank osiągnął planowany poziom wyniku na działalności bankowej – wynosił on 1 043 mln zł i był wyższy o 48,5 mln zł niż rok wcześniej.. Poprawę jakości portfela kredytowego, tj. zmniejszenie udziału kredytów zagrożonych w kredytach ogółem przyjęto jako priorytetowe zadanie Banku w roku 2001. Wynik finansowy brutto Banku w roku 2001 wynosił 148,7 mln zł, natomiast wynik finansowy netto 78,6 mln zł. Poprawa wyniku nastąpiła przede wszystkim w wyniku zmniejszenia odpisów na rezerwy celowe – o 147,0 mln zł, co oznacza, że jakość portfela kredytowego Banku poprawiła się. Wynik finansowy netto był jednak niższy od zakładanego w planie finansowym (111,4 mln zł). Podstawową przyczyną było niezrealizowanie zadań handlowych, zarówno w zakresie kredytów jak i depozytów, co spowodowało osiągnięcie niższych niż planowano przychodów z tytułu odsetek oraz przychodów z tytułu prowizji i opłat, obniżenie podstawowych stóp procentowych Banku Centralnego łącznie o 7,5 pp. (w planie założono dwukrotną redukcję stóp łącznie o 3,0 pp.), znaczne obniżenie wskaźnika inflacji, stanowiącego podstawę naliczenia odsetek od obligacji NBP.
Cechą współczesnego systemu bankowego jest innowacyjność działań finansowych polegających na poszukiwaniu i wyborze różnych metod oraz form płatności, odpowiadających potrzebom klientów. Wzrost konkurencji między bankami oraz zastosowanie elektroniki w usługach finansowych spowodował rozszerzenie oferty produktów bankowych, w tym kart płatniczych. W ten sposób powstały korzystne warunki do dynamicznego rozwoju rynku kart płatniczych.
Uważam, że podjęty przeze mnie temat jest interesujący ze względu na ewolucję jaką przeszedł pieniądz, a którego najnowszą formę stanowi karta płatnicza. Ponadto rynek kart płatniczych wciąż rozwija się w Polsce, a użytkownicy kart wciąż posiadają mało wiedzy zarówno na temat rozwoju jak i nowych możliwościach tego instrumentu rozliczeń bezgotówkowych.
Celem pracy jest przybliżenie zagadnień związanych z usługą finansową jaką są karty płatnicze. Ponieważ informacje podawane przez banki są dość ogólne i dla wielu niejasne, chciałabym aby ta praca służyła jako przewodnik po świecie plastikowego pieniądza jako jednej z form rozliczeń bezgotówkowych i jako informator w tej dziedzinie.
Praca opiera się na literaturze ukazującej temat teoretycznie oraz na materiałach zawartych w Internecie. Całość ujęłam w trzech rozdziałach.
Rozdział pierwszy obejmuje pojęcie karty płatniczej, jej cechy, początki i rozwój na świecie i w Polsce. Zawiera krótki wstęp ewolucji form płatności. Przedstawia największe na świecie systemy zajmujące się emisją kart płatniczych, ich rozwój i udział w działalności bankowej. Rozdział omawia budowę kart płatniczych, wygląd i wymiary, które są ściśle określone według międzynarodowych norm. Ukazuje zalety kart oraz najważniejsze elementy zabezpieczeń, które częściowo objaśniają nam jak prawidłowo używać tej formy płatności. Przedmiotem rozważań tego rozdziału będą również przestępstwa i oszustwa dokonane przy użyciu kart płatniczych oraz zagrożenia z którymi mogą się zetknąć użytkownicy.
Rozdział drugi jest przewodnikiem po rodzajach kart płatniczych. Przedstawia podział kart według poszczególnych kryteriów. W rozdziale scharakteryzowano funkcje wybranych kart, sposoby ich wydawania oraz możliwości jakie dają. Przedstawione są rozważania na temat zalet wymienionych kart płatniczych. W pracy ujęłam również porównanie kart płatniczych z innymi instytucjami prawnymi jakimi są znak legitymacyjny, dokument i środek dowodowy.
W trzecim rozdziale na przykładzie Powszechnej Kasy Oszczędności Banku Państwowego przedstawiłam konkretne karty płatnicze tego banku. Początkowo rozdział zawiera opis banku, jego historię, formy przekształcenia oraz misję jaką się kieruje. W dalszej części rozdziału scharakteryzowane są karty z podziałem na klientów indywidualnych oraz studentów i młodzież. Przedstawiono informacje dotyczące przeznaczenia, korzyści oraz procesy wydawania i korzystania z poszczególnych kart płatniczych. W rozdziale skorzystano z materiałów uzyskanych z Banku PKO BP oraz informacji zawartych na stronie internetowej banku.
Banki naliczają i pobierają prowizje i opłaty przy każdej operacji lub okresowo, z reguły poprzez obciążenie rachunku klienta, ale mogą one być także płacone w gotówce[1]. W BGŻ S.A. Oddział w Głogowie prowizje i opłaty naliczane są następująco:
od każdej operacji:
prowizja od wpłat gotówkowych na rachunki bankowe,
prowizja od wypłat gotówkowych z rachunków bankowych,
prowizja za realizację przelewów,
prowizja za realizację czeków potwierdzonych,
prowizja za realizację tytułu wykonawczego z rachunku bankowego,
opłata za potwierdzenie czeku,
opłata za wydanie na wniosek klienta potwierdzenia wykonania operacji bankowej,
opłata za sporządzenie, na wniosek klienta, oceny jego sytuacji ekonomiczno – finansowej (zdolności kredytowej),
miesięcznie:
prowizja za gotowość – od nie wykorzystanej kwoty kredytu,
opłata za udzielanie na hasło telefonicznych informacji o stanie rachunku bankowego,
kwartalnie:
prowizja od udzielonych gwarancji, poręczeń, regwarancji i awali,
jednorazowo:
prowizja wstępna – za rozpatrzenie wniosku o kredyt oraz o zmianę, na wniosek klienta, warunków umowy,
prowizja przygotowawcza – od kwoty przyznanego kredytu lub od kwoty zwiększającej przyznany kredyt,
prowizja rekompensacyjna – od przedterminowo spłaconej kwoty kredytu,
prowizja za zmianę, na wniosek klienta, warunków spłaty należności z tytułu udzielonego kredytu,
opłata za otwarcie rachunku bankowego,
inne:
prowizja za realizację pilnych płatności z wpływów bieżących.
System naliczania prowizji i opłat nie zmienił się w okresie objętym tą pracą, poza nielicznymi wyjątkami. Prowizja za realizację pilnych płatności z wpływów bieżących do dnia 11 kwietnia 1999 roku naliczana była w formie opłaty – kwotowo, od każdej operacji. W następnym okresie jako prowizja od kwoty płatności pokrytych wpływami bieżącymi. Prowizja za gotowość – od nie wykorzystanej kwoty kredytu – naliczana była do dnia 11 kwietnia 1999 roku w wysokości 0,5% w stosunku miesięcznym, następnie w wysokości 0,6 oprocentowania kredytu w stosunku rocznym.
Pobieranie prowizji dokonywane jest od każdej operacji lub zbiorczo – w przypadku operacji tego samego rodzaju z jednego rachunku klienta – w dniu ich realizacji. Zbiorczo pobierana jest prowizja za realizację przelewów oraz od wpłat na rachunek.
Podstawowe kryteria zwolnień z pobierania prowizji i opłat zawarte są w Zasadach pobierania prowizji i opłat i zostały już przedstawione. Natomiast w przypadkach indywidualnych na podstawie Uchwały nr 13/B/94 z dnia 28 grudnia 1994 roku w sprawie prowizji i opłat za czynności bankowe, obowiązującej w dniu 1 stycznia 1997 roku dyrektor oddziału, po przeprowadzeniu rachunku ekonomicznego mógł w indywidualnych przypadkach podjąć decyzję o:
nie pobieraniu prowizji od wpłat na rachunki bieżące i wypłat, pod warunkiem nie oprocentowania środków na tych rachunkach,
nie pobieraniu opłat za prowadzenie rachunków bankowych, zachowując jednak prowizję od wpłat i wypłat z tych rachunków,
pobieraniu prowizji i opłat w wysokościach niższych niż określone w zarządzeniach wewnętrznych i załącznikach do uchwały,
odstąpieniu od pobierania prowizji i opłat.
Decyzję o nie pobieraniu prowizji od wpłat gotówkowych na rachunek bankowy, pod warunkiem nie oprocentowania środków na tym rachunku, Dyrektor Oddziału podjął w stosunku do klienta strategicznego, dokonującego codziennie wpłat utargów z prowadzonych stacji paliw. Ponadto kilku klientów zwolnionych zostało z pobierania opłaty za prowadzenie rachunku. Zwolnienia odnotowane zostały w umowach rachunku bankowego, koniec terminu ich obowiązywania nie został określony.
Uchwała nr 15/B/99 z dnia 18 marca 1999 roku w sprawie prowizji i opłat za czynności bankowe w obrocie krajowym i w obrocie wartościami dewizowymi obowiązujących w BGŻ S.A. zmieniła uprawnienia dyrektorów oddziałów. Zostały one ograniczone do:
nie pobierania prowizji i opłat lub stosowania, w wysokościach niższych niż określone w Taryfie – w okresie nie dłuższym niż 6 miesięcy – w celu pozyskania nowych klientów lub promowania nowych produktów,
ustalania prowizji i opłat za czynności nie przewidziane w Taryfie oraz Zasadach pobierania prowizji i opłat.
W związku z powyższym zaszła konieczność wypowiedzenia dotychczasowych warunków klientom korzystającym ze zwolnień i wprowadzenia nowych. Sporządzono aneksy do umów, określono w nich nowe warunki korzystania ze zwolnień lub ulg oraz termin ich obowiązywania.
Następny rozdział zawiera analizę wyniku finansowego BGŻ S.A. Oddział w Głogowie w latach 1997 – 2001.
[1] Wł. L. Jaworski Z. Krzyżkiewicz B. Kosiński, Banki – rynek, operacje, polityka, Poltext, Warszawa 1998, s. 160
Usługi powinny zaspokajać potrzeby klientów oraz przynosić zyski instytucji, która je oferuje. Każda usługa ma swoją cenę. Przy jej wyznaczaniu należy brać pod uwagę koszty, popyt, konkurencję.
Ponoszone koszty wyznaczają minimalny poziom cen, poniżej którego usługa przynosi straty. Suma kosztów i marży zysku określa poziom ceny. Jest to typowa metoda wyznaczania cen z punktu widzenia organizacji, a nie klienta czy rynku. Ustalane w ten sposób ceny określa się jako transakcyjne, czyli pokrywające koszty[1].
Wielkość popytu na usługi natomiast wyznacza maksymalny poziom cen. Usługa jest warta tyle, ile klient jest w stanie za nią zapłacić. Zachodzi tu prawidłowość, że wraz ze wzrostem ceny popyt maleje i odwrotnie, gdy cena maleje popyt rośnie. Wybór odpowiedniej strategii cenowej pomaga zrozumieć koncepcja elastyczności popytu. Koncepcja ta pomaga także zrozumieć relacje zachodzące na rynku w wyniku zmian ceny.
W procesie ustalania cen na własne usługi bank musi uwzględniać również działania konkurencji w celu zapobieżenia odpływowi klientów do innych banków. Wysokość pobieranych i płaconych odsetek oraz struktura aktywów i pasywów decydują o wysokości dochodów i kosztów operacyjnych banku. Dokonując tych ustaleń bank musi uwzględniać poziom stopy procentowej stosowanej przez inne banki, aby uniknąć sytuacji, gdy proponuje swym klientom warunki gorsze niż instytucje konkurencyjne lub odwrotnie, ustala warunki znacznie korzystniejsze, rezygnując w ten sposób z dochodów możliwych do uzyskania.
Przy ustalaniu cen należy także wziąć pod uwagę ich aspekt psychologiczny, zwany inaczej paradoksem cenowym[2]. Ceny są akceptowane przez konsumentów przy określonym ich poziomie, ustalenie ich na poziomie znacznie niższym lub wyższym niż poziom akceptowany może spowodować negatywne reakcje konsumentów. Cena znacznie niższa niż poziom akceptowany może być kojarzona z niską jakością usługi, a za wysoka z kolei może spowodować istotny spadek popytu. Znacznie wyższe niż w innych bankach oprocentowanie terminowych wkładów pieniężnych może spowodować w początkowym okresie duży napływ środków, ale także może wzbudzić wątpliwości co do możliwości wypłaty przez bank zdeponowanych środków pieniężnych wraz z odsetkami w terminie. W przypadku, gdy oferowana jest duża liczba usług, może się okazać, że niektóre z nich są wobec siebie konkurencyjne. Ustalenie prawidłowych relacji cen wymaga analizy zależności między cenami poszczególnych usług, określenia stopnia ich substytucyjności lub komplementarności oraz analizy kosztów każdej z usług.
Największy wpływ na wynik finansowy banku mają[3]:
w operacjach biernych – odsetki zapłacone deponentom,
w operacjach czynnych – odsetki pobrane od udzielonych kredytów,
w operacjach pośredniczących – prowizje.
Istotną sferą działalności każdego banku jest pozyskanie środków pieniężnych z różnych źródeł i od różnych podmiotów – finansowych i niefinansowych. W praktyce bankowej występuje kilka źródeł pozyskania środków, które następnie wykorzystywane są w aktywnej działalności banku:
wzrost funduszy własnych banku,
pozyskanie środków w formie depozytów klientów,
pozyskanie środków na rynku pieniężnym,
pozyskanie środków z banku centralnego,
pozyskanie środków w drodze emisji obligacji,
pożyczki podporządkowane.
Wymienione źródła różnią się od siebie wieloma cechami, niektóre z nich to:
stabilność pozyskiwanych środków,
dostęp banku do poszczególnych źródeł środków pieniężnych,
koszt pozyskania środków pieniężnych,
zakres uczestnictwa danego banku w rynku pieniężnym i kapitałowym,
warunki konkurencyjne na lokalnym rynku bankowym.
Do najbardziej stabilnych źródeł środków znajdujących się w dyspozycji banku należą fundusze własne. Pozostałe źródła charakteryzuje niestabilność, a więc mogą być wykorzystywane w działalności banku w ściśle określonym czasie. Dotyczy to między innymi depozytów od różnych podmiotów, środków pozyskanych na rynku pieniężnym czy też kredytów banku centralnego.
Wyszczególniając źródła pozyskiwania środków pieniężnych można stwierdzić, że nie wszystkie banki mają do nich jednakowy dostęp, np. banki w formie spółki akcyjnej mogą zwiększyć własne fundusze poprzez emisje nowych akcji i uplasowanie ich na rynku. Wielu ekonomistów uważa, że dokapitalizowanie banku charakteryzuje się najniższym kosztem pozyskania środków, jednakże w ich pozyskaniu należy uwzględniać oczekiwania finansowe samych inwestorów – w postaci dywidendy, a także koszty związane z emisją i uplasowaniem papierów wartościowych na rynku.
Istotną cechą wyróżniającą poszczególne źródła pozyskiwania środków pieniężnych jest wpływ samego banku na koszt pozyskania jednego złotego. Wszystkie wymienione źródła można przyporządkować do dwóch grup. W jednej z nich bank ma małe lub żadne możliwości wpływu na koszt pozyskania środków – występuje jako podmiot akceptujący cenę ich pozyskania. W drugiej ma możliwość indywidualnych negocjacji. Do pierwszej grupy należą środki pozyskane z kredytów banku centralnego oraz z kredytów z rynku międzybankowego. Banki mogą te środki wykorzystać, jeśli w określonym terminie zaakceptują stopy procentowe, które występują na rynku, a które ustalane są obecnie przez Radę Polityki Pieniężnej. Należy do nich zaliczyć:
Stopę kredytu refinansowego, która posiadała w przeszłości dominujące znaczenie i była związana z kredytem refinansowym udzielanym w celu zaopatrywania banków w środki finansowe w określonej sytuacji – najczęściej w przypadku nagłego niedoboru środków. Obecnie ma znaczenie dla banków, które finansują inwestycje centralne.
Stopę kredytu redyskontowego, związaną z przyjęciem od klientów banku weksli do dyskonta. W pierwszym etapie bank angażuje własne środki, w drugim natomiast pozyskuje środki z banku centralnego w drodze redyskonta przyjętych weksli.
Stopę kredytu lombardowego, która wiąże się z zastawem w banku centralnym papierów wartościowych będących w dyspozycji banku.
Znaczenie wymienionych stóp, oprócz stopy lombardowej, spada wraz z rozwojem rynku pieniężnego, a w jego ramach rynku międzybankowego, gdzie dokonywane są transakcje kupna i sprzedaży środków pieniężnych między instytucjami bankowymi. W Polsce od 1991 roku ogłaszana jest codziennie stopa WIBOR i WIBID. Poziom stopy WIBOR jest średnią arytmetyczną stóp procentowych, po jakich najważniejsze banki warszawskiego rynku międzybankowego skłonne są sprzedać swoje nadwyżki środków pieniężnych. Obecnie stopy te stały się w wielu bankach komercyjnych stopami bazowymi dla udzielanych kredytów.
Wyszczególnione rodzaje stóp procentowych stanowią często podstawę wyboru pozyskiwanych źródeł środków pieniężnych. W celu zminimalizowania ryzyka związanego z ich niekorzystnym poziomem w przyszłości wykorzystuje się je w umowach kredytowych dla określenia przyszłego poziomu oprocentowania swych wierzytelności powiększonego o marżę odsetkową. Reasumując, koszt pozyskania zasobów pieniężnych równy jest wysokości odsetek zapłaconych przez bank bankowi centralnemu lub instytucjom funkcjonującym na rynku międzybankowym.
Jednym z najważniejszych zadań banku jest pozyskiwanie środków pieniężnych w postaci depozytów przede wszystkim na rynkach lokalnych. Koszt pozyskania tych depozytów uzależniony jest od[4]:
wysokości odsetek zapłaconych deponentom, w tym metod ich naliczania,
wysokości rezerw obowiązkowych odprowadzanych od wkładów bankowych,
wysokości składki ubezpieczenia depozytów – opłaty na fundusz pomocowy Bankowego Funduszu Gwarancyjnego i wykorzystany fundusz ochrony środków gwarantowanych,
wysokości kosztów operacyjnych związanych z obsługą depozytu.
Dwa z wymienionych czynników – wysokość rezerwy obowiązkowej i wysokość składki ubezpieczenia depozytów – są niezależne od banku.
Poziom rezerw obowiązkowych ustalany jest przez Radę Polityki Pieniężnej i ma pośredni wpływ na koszt pozyskania depozytów bankowych. Banki zobowiązane są do odprowadzenia części pozyskanych środków pieniężnych w postaci lokat na nie oprocentowany rachunek w NBP, co ogranicza możliwości zaangażowania wszystkich zgromadzonych depozytów w działalność aktywną banku. Bank natomiast zobowiązany jest do naliczania odsetek od całości środków przyjętych od deponentów. W związku z tym faktyczny koszt odsetek wypłaconych deponentom jest znacznie wyższy, co wynika ze wzoru:
K = 100sd : (100 – sr)
gdzie:
K – koszt oprocentowania po uwzględnieniu rezerwy obowiązkowej
sd – stopa procentowa depozytu
sr – stopa rezerwy obowiązkowej.
Wpływ stopy rezerwy obowiązkowej na koszt oprocentowania depozytów ilustruje tabela poniżej:
Tabela 12. Koszt oprocentowania depozytów przy różnych stopach rezerwy obowiązkowej
Stopa rezerwy
obowiązkowej
Oprocentowanie depozytów
30
20
10
5
30
20
10
5
42,9
37,5
33,3
31,6
28,6
25,0
22,2
21,1
14,3
12,5
11,1
10,5
7,1
6,3
5,6
5,3
Źródło: R. Mikołajczak, Metodyka …, op. cit., s. 120
Z danych zawartych w tabeli wynika, że realny koszt oprocentowania depozytów jest tym wyższy, im wyższa jest stopa rezerwy obowiązkowej[5]. Rezerwa obowiązkowa jest więc instrumentem, który bezpośrednio oddziałuje na koszt pieniądza w sektorze bankowym. Zmiany stopy rezerwy wpływają na wysokość oprocentowania kredytów udzielanych przez banki, ponieważ pośrednio zmieniają koszt pozyskania środków.
[1] B. Żurawik W. Żurawik, Marketing …, op. cit., s. 221
[2] W. Grzegorczyk, Podstawy marketingu bankowego, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1997, s. 28
[4] M. Rajczyk, Podstawy bankowości komercyjnej, część 3 Finanse banku komercyjnego, Fundacja Banku Śląskiego, Bielsko-Biała 1997, s. 122 i następne
[5] Stopa rezerwy obowiązkowej może być zróżnicowana ze względu na umowny okres przechowywania środków pieniężnych oraz rodzaj waluty. Suma rezerw obowiązkowych nie może przekroczyć 30% od wkładów na żądanie i 20% od wkładów terminowych. Stopa ta jest ustalana od stanów średniomiesięcznych. Art. 39 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim, Dz. U. nr 140, poz. 938.
W dniu 21 lipca 1999 r. Rada Polityki Pieniężnej podjęła decyzję o obniżeniu stóp rezerwy obowiązkowej banków. Dotychczasowe stawki wynoszące: 20% od środków złotowych płatnych na każde żądanie, 11% od środków złotowych terminowych i 5% od wkładów walutowych zostały obniżone do 5% (jednolita stawka) od wszystkich rodzajów wyżej wymienionych środków. Nowa stawka obowiązuje od dnia 30 września 1999r. Dotychczasowy poziom stóp rezerwy obowiązkowej, w świetle doświadczeń krajów wysoko rozwiniętych, należy uznać za wysoki, w związku z czym obciążenie banków z tego tytułu mogło być traktowane jako mające charakter parafiskalny. Zmniejszało to konkurencyjność polskich banków w stosunku do bankowych usług zagranicznych. Zob. Komunikat po posiedzeniu Rady Polityki Pieniężnej w dniu 21 lipca 1999 r. oraz M. Zaleska, Uciążliwe rezerwy, w: Wycinki prasowe z dnia 9 marca 1999r., Zespół Rzecznika Prasowego BGŻ S.A. i M. Zaleska, Rezerwy obowiązkowe barierą rozwoju polskich banków, w: Bank i Kredyt, nr 5/1999
