Najstarsza polska kasa oszczędności

z pracy magisterskiej z początku wieku

Wyróżnić można trzy podstawowe kasy oszczędności:

• komunalne (miejskie, regionalne),
• spółdzielcze,
• państwowe (pocztowe).

Za najstarszą w Polsce uznaje się Pocztową Kasę Oszczędności, która została powołana do życia dekretem Naczelnika Państwa z 7 lutego 1919 roku, jako państwowa instytucja obrotu pieniężnego. Zgodnie z tym dekretem Pocztowa Kasa Oszczędnościowa była:

• instytucją państwową, a jej pracownicy urzędnikami państwowymi;
• instytucją obrotu pieniężnego (tj. obrót czekowy, oszczędnościowy, a także inkaso wekslowe i czynności związane z obrotem, rynkiem papierów wartościowych);
• ściśle związana z ówczesnym Ministrem Poczt i Telegrafów.[1]

Dekret z 1919 roku

Dekret z 1919 roku nadawał Pocztowej Kasie Oszczędności i jej klientom następujące przywileje:

• wpłaty PKO były wolne od podatku,
• dokumenty i wszelkie oświadczenia wystawione przez uczestników obrotu przekazowego zostały zwolnione od opłat stemplowych; oszczędności złożone w Kasie i wydawane przez nią książeczki włączone były spod zajęć;
• wszelkie wpłaty i wypłaty z PKO mogły być dokonywane na wszystkich urzędach pocztowych na terenie Państwa Polskiego.

Powstanie Pocztowej Kasy Oszczędności należy rozpatrywać na tle sytuacji politycznej i gospodarczej Polski po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Odrodzone państwo musiało stworzyć praktycznie od podstaw jednolity system administracyjny, pieniężny i finansowy. Ziemie wchodzące w skład Rzeczypospolitej przez ponad sto lat należały do trzech różnych państw zaborczych, dlatego funkcjonowały na nich odmienne rozwiązania prawne, waluty, systemy bankowe oraz instytucje oszczędnościowe. Jednym z najważniejszych zadań władz stało się więc stworzenie instytucji działających na terenie całego kraju i podporządkowanych polskiemu państwu.

Pocztowa Kasa Oszczędności miała w tym procesie szczególne znaczenie. Jej zadaniem nie było jedynie przechowywanie pieniędzy obywateli. Instytucja miała przyczynić się do stworzenia powszechnego systemu oszczędzania i rozliczeń pieniężnych oraz zwiększyć dostępność usług finansowych dla ludności. W początkowym okresie II Rzeczypospolitej znaczna część społeczeństwa nie korzystała z usług bankowych, a sieć tradycyjnych banków była skoncentrowana przede wszystkim w większych ośrodkach miejskich.

Zaletą Pocztowej Kasy Oszczędności było wykorzystanie istniejącej sieci urzędów pocztowych. Dzięki niej mieszkańcy mniejszych miast i miejscowości mogli dokonywać wpłat oraz wypłat bez konieczności udawania się do odległego oddziału bankowego. Z punktu widzenia rozwoju oszczędności miało to bardzo duże znaczenie. Dostępność placówek stanowiła bowiem jeden z podstawowych warunków upowszechnienia usług finansowych.

Państwowy charakter PKO dodatkowo zwiększał wiarygodność nowej instytucji. W pierwszych latach niepodległości zaufanie do systemu finansowego było szczególnie istotnym problemem. Społeczeństwo miało za sobą doświadczenia wojenne, zmiany granic, problemy walutowe oraz niepewność ekonomiczną. Powierzenie własnych oszczędności instytucji finansowej wymagało przekonania, że środki będą bezpieczne i możliwe do odzyskania.

Powiązanie PKO z państwem miało więc nie tylko znaczenie organizacyjne, lecz również psychologiczne i społeczne. Dla przeciętnego oszczędzającego państwowy charakter Kasy mógł stanowić dodatkowy argument przemawiający za powierzeniem jej pieniędzy. Z czasem właśnie bezpieczeństwo, dostępność i rozpoznawalność stały się jednymi z najważniejszych cech kojarzonych z PKO.

Znaczenie dekretu z 1919 roku

Dekret z 7 lutego 1919 roku stworzył podstawy funkcjonowania Pocztowej Kasy Oszczędności. Określał jej charakter jako instytucji państwowej oraz wskazywał podstawowe obszary działalności. PKO nie miała ograniczać się wyłącznie do przyjmowania drobnych oszczędności ludności. Od początku przewidywano dla niej znacznie szerszą rolę w organizowaniu obrotu pieniężnego.

Jednym z podstawowych obszarów działalności był obrót oszczędnościowy. Jego istota polegała na umożliwianiu ludności lokowania wolnych środków w instytucji finansowej. Z punktu widzenia gospodarstwa domowego oznaczało to możliwość bezpieczniejszego przechowywania pieniędzy oraz stopniowego gromadzenia kapitału.

Oszczędności miały jednak również znaczenie ogólnogospodarcze. Pieniądze przechowywane przez ludzi w domu pozostawały w dużej części poza zorganizowanym systemem finansowym. Gdy trafiały do instytucji oszczędnościowej, mogły zostać wykorzystane w obrocie gospodarczym. W ten sposób nawet niewielkie kwoty odkładane przez dużą liczbę osób tworzyły znaczące zasoby kapitału.

Kolejnym ważnym obszarem był obrót czekowy. Rozwijanie tego rodzaju rozliczeń przyczyniało się do ograniczania konieczności posługiwania się gotówką. Płatności mogły być realizowane za pośrednictwem rachunków, co poprawiało bezpieczeństwo i sprawność obrotu pieniężnego.

W okresie, w którym transportowanie większych sum pieniędzy było znacznie bardziej uciążliwe i ryzykowne niż obecnie, możliwość dokonywania rozliczeń bezgotówkowych miała istotne znaczenie praktyczne. Rozwój rachunków i rozliczeń czekowych był jednocześnie jednym z przejawów modernizacji polskiego systemu finansowego.

Do działalności PKO należały również czynności związane z przekazami pieniężnymi. Umożliwiały one przesyłanie środków pomiędzy osobami znajdującymi się w różnych miejscach kraju. Ponownie szczególnego znaczenia nabierała tutaj współpraca z pocztą i jej rozbudowaną siecią.

PKO mogła także wykonywać określone czynności związane z papierami wartościowymi. Rozszerzało to jej znaczenie poza typową działalność oszczędnościową. Instytucja stopniowo stawała się ważnym uczestnikiem systemu finansowego, łącząc funkcje związane z gromadzeniem oszczędności, prowadzeniem rozliczeń oraz obsługą innych operacji pieniężnych.

Przywileje PKO i jej klientów

Wprowadzone w pierwszym okresie działalności przywileje miały ułatwiać rozwój Kasy oraz zachęcać społeczeństwo do korzystania z jej usług. Szczególne znaczenie miały rozwiązania zmniejszające koszty dokonywania operacji. Zwolnienia podatkowe i opłatowe powodowały, że korzystanie z PKO stawało się bardziej atrakcyjne.

Istotne było również zabezpieczenie środków gromadzonych przez oszczędzających. Oszczędności przeznaczone na tworzenie indywidualnej rezerwy finansowej miały szczególną wartość społeczną. Państwo było zainteresowane tym, aby obywatele nie tylko wydawali bieżące dochody, lecz także tworzyli własne zasoby finansowe.

Możliwość dokonywania wpłat i wypłat w urzędach pocztowych była jednym z najważniejszych praktycznych ułatwień. Dzięki temu PKO mogła rzeczywiście uzyskać charakter instytucji powszechnej. Nie była ograniczona do zamożnych klientów dużych miast, lecz mogła docierać również do mieszkańców mniejszych miejscowości.

Była to istotna różnica w stosunku do części tradycyjnych instytucji finansowych. Bankowość przez długi czas kojarzyła się przede wszystkim z obsługą przedsiębiorców, właścicieli większych majątków i ludzi zamożnych. Kasy oszczędności miały natomiast pozyskiwać również drobne oszczędności szerokich grup społeczeństwa.

Społeczne znaczenie oszczędzania

Rozwój PKO miał ważny wymiar edukacyjny. Upowszechnianie oszczędzania wymagało zmiany zachowań i przyzwyczajeń części społeczeństwa. Nie wystarczało stworzenie instytucji przyjmującej pieniądze. Ludzie musieli zostać przekonani, że odkładanie nawet niewielkich kwot jest korzystne i może zwiększać ich bezpieczeństwo ekonomiczne.

Oszczędzanie pozwala tworzyć rezerwę na nieprzewidziane wydatki, utratę części dochodów lub przyszłe większe potrzeby. W okresie, gdy zakres publicznych zabezpieczeń społecznych był znacznie bardziej ograniczony niż współcześnie, własne oszczędności miały szczególne znaczenie dla bezpieczeństwa gospodarstwa domowego.

Propagowanie oszczędności miało również szerszy wymiar gospodarczy. Z punktu widzenia państwa istotne było gromadzenie rozproszonych środków finansowych i wprowadzanie ich do zorganizowanego obiegu. Wielka liczba niewielkich wkładów mogła łącznie tworzyć kapitał o bardzo dużej wartości.

Stopniowo oszczędzanie zaczęto więc przedstawiać nie tylko jako zachowanie korzystne dla pojedynczego człowieka, lecz także jako postawę wspierającą rozwój kraju. Oszczędny obywatel tworzył własne zabezpieczenie, a jednocześnie powierzając pieniądze instytucji finansowej, zwiększał zasoby kapitałowe dostępne w gospodarce.

Z takim podejściem wiązał się późniejszy rozwój edukacji oszczędnościowej wśród dzieci i młodzieży. Kształtowanie nawyku systematycznego odkładania drobnych kwot miało wychowywać przyszłych świadomych uczestników życia gospodarczego. Szkolne formy oszczędzania stały się z czasem jednym z najbardziej charakterystycznych elementów działalności związanej z PKO.

PKO a integracja gospodarcza państwa

Powstanie Pocztowej Kasy Oszczędności miało również znaczenie dla integracji ziem należących wcześniej do różnych państw zaborczych. W 1918 roku Polska odzyskała niepodległość polityczną, ale stworzenie jednolitego organizmu gospodarczego wymagało znacznie więcej czasu.

Poszczególne regiony różniły się między innymi systemem prawnym, poziomem rozwoju gospodarczego, infrastrukturą oraz przyzwyczajeniami związanymi z korzystaniem z usług finansowych. Stworzenie instytucji działającej według jednolitych reguł na terenie całego kraju pomagało stopniowo usuwać te różnice.

Sieć pocztowa była w tym procesie szczególnie przydatna. Poczta należała do podstawowych instytucji umożliwiających komunikację pomiędzy poszczególnymi częściami kraju. Powiązanie jej z działalnością finansową pozwalało wykorzystać istniejącą infrastrukturę również do organizowania obrotu pieniężnego.

PKO stawała się w ten sposób jednym z elementów obecności polskiego państwa w codziennym życiu obywatela. Dla mieszkańca niewielkiej miejscowości kontakt z państwową instytucją finansową następował właśnie za pośrednictwem lokalnego urzędu pocztowego.

Trudności pierwszych lat

Rozwój oszczędności w pierwszych latach niepodległości napotykał jednak poważne przeszkody. Polska znajdowała się w trudnej sytuacji gospodarczej. Zniszczenia wojenne, problemy budżetowe, niestabilność walutowa i wysoka inflacja ograniczały możliwości gromadzenia trwałych oszczędności pieniężnych.

Szczególnie niekorzystne znaczenie miała inflacja. Jeżeli wartość pieniądza szybko spada, ludność ma niewielką motywację do długoterminowego przechowywania oszczędności w formie pieniężnej. Pieniądze tracą siłę nabywczą, dlatego ludzie mogą dążyć do ich szybkiego wydawania albo lokowania w dobrach materialnych.

Z tego względu rozwój PKO zależał nie tylko od sprawności samej instytucji, lecz również od ogólnych warunków gospodarczych. Dopiero stabilizacja systemu pieniężnego mogła stworzyć podstawy do bardziej dynamicznego wzrostu oszczędności.

Innym problemem były stosunkowo niskie dochody dużej części społeczeństwa. Możliwość oszczędzania zależy bowiem od tego, czy po zaspokojeniu podstawowych potrzeb pozostaje część dochodu możliwa do odłożenia. W gospodarstwach domowych znajdujących się w trudnej sytuacji ekonomicznej nawet najlepsza oferta oszczędnościowa nie wystarcza do stworzenia znaczących depozytów.

Rozwój PKO

Mimo trudnych warunków Pocztowa Kasa Oszczędności stopniowo umacniała swoją pozycję. Rozwój sieci obsługi, zwiększanie liczby klientów oraz poszerzanie zakresu oferowanych usług powodowały, że instytucja odgrywała coraz większą rolę w polskim systemie finansowym.

Znaczenie miała również jej rozpoznawalność. Wraz z upływem czasu skrót PKO zaczął być powszechnie kojarzony z oszczędzaniem. Budowanie marki instytucji finansowej jest szczególnie istotne, ponieważ klient powierzający jej swoje środki kieruje się w dużym stopniu zaufaniem.

W przypadku instytucji państwowej zaufanie to było dodatkowo wzmacniane przez jej szczególny status. PKO mogła być postrzegana jako trwały element systemu państwowego, a nie jako prywatne przedsiębiorstwo, którego przyszłość zależała wyłącznie od powodzenia prowadzonej działalności.

Z czasem zakres czynności Kasy był rozszerzany. Sama działalność oszczędnościowa nie wyczerpywała potrzeb rozwijającej się gospodarki. Coraz większe znaczenie miały operacje rozliczeniowe, działalność związana z papierami wartościowymi oraz później także czynności kredytowe.

Rozwój usług oznaczał stopniowe zbliżanie charakteru PKO do działalności prowadzonej przez banki. Instytucja zaczynała pełnić coraz więcej funkcji typowych dla pośrednika finansowego – gromadziła środki, prowadziła rozliczenia, uczestniczyła w obrocie finansowym i przekazywała zgromadzony kapitał do dalszego wykorzystania w gospodarce.

Znaczenie Pocztowej Kasy Oszczędności dla II Rzeczypospolitej

Rola PKO nie ograniczała się ostatecznie do obsługi rachunków indywidualnych klientów. Instytucja uczestniczyła w mobilizowaniu krajowych zasobów kapitału i wspierała procesy rozwojowe odrodzonego państwa.

Dla kraju, który po okresie zaborów i wojny potrzebował znacznych nakładów na infrastrukturę, przemysł oraz modernizację gospodarki, możliwość wykorzystania krajowych oszczędności miała szczególne znaczenie. Im więcej środków trafiało do zorganizowanego systemu finansowego, tym większe były możliwości kierowania kapitału na cele gospodarcze.

W tym ujęciu pojedyncza niewielka wpłata miała podwójne znaczenie. Dla właściciela była jego prywatną oszczędnością, natomiast razem z tysiącami innych wkładów tworzyła większą pulę kapitału znajdującego się w systemie finansowym.

Pocztowa Kasa Oszczędności uczestniczyła więc w procesie przekształcania indywidualnych oszczędności w kapitał o znaczeniu gospodarczym. Jest to jedna z podstawowych funkcji pośrednictwa finansowego również we współczesnej bankowości.

Istotne znaczenie miał także rozwój obrotu bezgotówkowego. Upowszechnianie rachunków i rozliczeń zmniejszało zależność gospodarki od fizycznego obrotu gotówką oraz usprawniało dokonywanie płatności. Wraz z rozwojem gospodarki rosła liczba transakcji, dlatego sprawny system rozliczeń stawał się coraz ważniejszy.

Powstanie PKO było zatem jednym z elementów modernizacji finansowej odrodzonej Polski. Instytucja łączyła cele gospodarcze ze społecznymi. Z jednej strony organizowała obrót pieniężny i mobilizowała oszczędności, z drugiej natomiast umożliwiała szerokim grupom ludności korzystanie z usług finansowych.

Szczególnym atutem była jej powszechna dostępność. Wykorzystanie urzędów pocztowych pozwalało dotrzeć z usługami finansowymi znacznie szerzej, niż byłoby to możliwe wyłącznie przy pomocy tradycyjnej sieci bankowej. Dzięki temu proces upowszechniania oszczędzania mógł objąć zarówno mieszkańców dużych miast, jak i mniejszych miejscowości.

Dekret z 7 lutego 1919 roku należy więc traktować jako początek procesu, który doprowadził do powstania jednej z najważniejszych instytucji finansowych II Rzeczypospolitej. Utworzona wówczas Pocztowa Kasa Oszczędności odpowiadała na konkretne potrzeby odradzającego się państwa: konieczność stworzenia jednolitego systemu oszczędnościowego, rozwijania obrotu bezgotówkowego, mobilizowania kapitału oraz zwiększania zaufania ludności do polskich instytucji finansowych.

Chociaż nie była pierwszą kasą oszczędności działającą w historii na ziemiach polskich, jej znaczenie było wyjątkowe. Stała się ogólnopolską państwową instytucją oszczędnościową funkcjonującą w warunkach niepodległej Rzeczypospolitej. Jej rozwój w okresie międzywojennym stworzył podstawy tradycji PKO, która przetrwała kolejne zmiany ustrojowe i gospodarcze. Z tego względu powstanie Pocztowej Kasy Oszczędności można uznać za jedno z ważnych wydarzeń w historii polskiego systemu bankowego i rozwoju powszechnego oszczędzania.