Charakterystyka systemu bankowego – jego funkcje i elementy

5/5 - (1 vote)

System bankowy, z racji pełnionych przez siebie funkcji, jest centralnym ogniwem systemu finansowego. Wraz z rozpoczęciem w naszym kraju przemian rynkowych w gospodarce jego rola wydatnie wzrosła. Obejmuje on wszystkie instytucje bankowe o różnych formach własności oraz normy prawne ustalające organizację, zakres i zasady ich działania (Por. A. Majchrzycka – Guzowska, Finanse   i prawo finansowe, Warszawa 1998, s. 270.). Do podstawowych funkcji systemu bankowego według W. Jaworskiego należy:

  • kreowanie przez bank emisyjny pieniądza jako środka zapłaty,
  • kreowanie przez banki operacyjne pieniądza jako środka płatniczego,
  • zaspokajanie zapotrzebowania na pieniądz za pomocą kredytu,
  • pośredniczenie między posiadaczami środków pieniężnych a ich użytkownikami.

(Por. W. L. Jaworski, Banki,   Warszawa 1984, s. 13.)

Z kolei Z. Krzyżkiewicz uważa, że w każdym systemie bankowym krajów o gospodarce rynkowej banki pełnią trzy podstawowe funkcje:

  • kreują pieniądz centralny będący ostatecznym środkiem zapłaty,
  • kreują zdecentralizowany pieniądz wkładowy jako instrument kredytowy i środek płatniczy,
  • pośredniczą między posiadaczami środków pieniężnych.(Por. Z. Krzyżkiewicz, Podręcznik   do nauki bankowości, cyt. wyd., s. 32.)

System bankowy danego kraju określa prawo bankowe, które m.in. ustala rodzaje banków, ich czynności, rolę banku centralnego oraz zadania nadzoru bankowego. W literaturze przedmiotu przyjmuje się, że „współcześnie pod pojęciem prawa bankowego rozumie się ogół norm prawnych regulujących strukturę, organizację oraz działalność banków. Przedmiotem regulacji pozostają tu zatem zarówno stosunki zobowiązaniowe, powstające w toku realizacji czynności bankowych, jak i zagadnienia tworzenia i likwidacji banków, niektóre zasady ich gospodarki finansowej oraz funkcjonowanie publicznoprawnego nadzoru nad ich działalnością. Odrębną problematykę, objętą zakresem regulacji publicznego prawa bankowego, stanowi nadto kwestia pozycji prawnej i kompetencji banku centralnego w systemie bankowym.” ( K. Koperkiewicz – Mordel, L.   Góral, Prawo bankowe. Zarys wykładu, Warszawa 1996, s. 23.)

W skład prawa bankowego wchodzą zróżnicowane normy prawne. Najstarsza część prawa bankowego wywodzi się bezpośrednio z prawa cywilnego. Chodzi tu głównie o przepisy normujące stosunki umowne, powstające w toku realizacji czynności bankowych. Zachowany tu został cywilnoprawny typ regulacji. Stąd też tę część normodawstwa określa się mianem prywatnego prawa bankowego. Jednakże gwałtowny rozwój bankowości w XX wieku doprowadził do stworzenia szczególnych uregulowań interwencyjno – ochronnych. Dotyczą one głównie sfery organizacyjnej systemu bankowego, państwowego nadzoru nad działalnością banków oraz szczególnych kompetencji banku centralnego i form jego oddziaływania na pozostałe banki. Ponieważ ta część regulacji ma charakter publicznoprawny, zbliżający zawarte w niej normy do przepisów prawa administracyjnego i finansowego przyjęto nazywać ją publicznym prawem bankowym. Podział norm prawa bankowego na część publiczną i część prywatną w Polsce stał się aktualny wraz z odejściem od modelu monobanku i przejściem do zasad gospodarki rynkowej ze wszelkimi wynikającymi stąd konsekwencjami. Wraz z odejściem od jednostopniowego systemu bankowego w naszym kraju w roku 1989 zmieniła się również struktura źródeł prawa bankowego. Do tego bowiem czasu w systemie źródeł prawa tak zagadnienia ustroju bankowości, jak i podstawowe zasady realizacji czynności bankowych podporządkowane faktycznie były publicznoprawnym normom należącym do prawa administracyjnego i finansowego. Obecnie sytuacja uległa zmianie i źródła współczesnego polskiego prawa bankowego klasyfikować można wedle różnorodnych kryteriów. Przyjmując za punkt wyjścia hierarchię źródeł prawa, akty stanowiące obecne źródła polskiego prawa bankowego podzielić można na trzy grupy: konstytucję, pozostałe ustawy oraz przepisy wykonawcze, wydawane przede wszystkim przez Prezesa Narodowego Banku Polskiego. (Tamże, s. 26 – 27.)

Systemy bankowe ukształtowały się w poszczególnych krajach zależnie od tradycji i przyjętych rozwiązań prawnych. Różnorodność banków i instytucji finansowych, ich struktura oraz zakres i sposób funkcjonowania nadają specyficzny charakter systemom bankowym poszczególnych państw. Struktura systemu bankowego jest uzależniona od przyjęcia jednej z dwóch zasad działania: uniwersalizmu w pracy banków czy też specjalizacji w zakresie kredytu bankowego lub inwestycyjnego oraz od powiązania lub rozdzielenia funkcji emisyjnej od bezpośredniego kredytowania przez bank centralny.

Ogromna różnorodność i liczba banków w państwach o gospodarce rynkowej wynika między innymi z liberalizmu ekonomicznego oraz z tego, że jedynym kryterium funkcjonowania banku jest zysk. Uniwersalizm i duże zróżnicowanie banków operacyjnych wynika także z różnych form własności oraz z podziału banków według dokonywanych czynności. Ten ostatni podział w chwili obecnej ulega jednak ograniczeniu, bowiem coraz więcej krajowych systemów bankowych przyjmuje w swej działalności zasadę uniwersalizmu. Polega ona na tym, że nie ma żadnych ograniczeń w funkcjonowaniu banku o takim charakterze. Stąd też bank uniwersalny można określić jako instytucję łączącą transakcje depozytowe i kredytowe z transakcjami w zakresie papierów wartościowych i czynnościami emisyjnymi.

(Por. H. Gronkiewicz – Waltz,   Bank centralny. Od gospodarki planowej do rynkowej. Zagadnienia   administracyjnoprawne, Warszawa 1992, s. 5.)

Dodaj komentarz