System bankowy, z racji pełnionych przez siebie funkcji, jest centralnym ogniwem systemu finansowego. Wraz z rozpoczęciem w naszym kraju przemian rynkowych w gospodarce jego rola wydatnie wzrosła. Obejmuje on wszystkie instytucje bankowe o różnych formach własności oraz normy prawne ustalające organizację, zakres i zasady ich działania (Por. A. Majchrzycka – Guzowska, Finanse i prawo finansowe, Warszawa 1998, s. 270.). Do podstawowych funkcji systemu bankowego według W. Jaworskiego należy:
- kreowanie przez bank emisyjny pieniądza jako środka zapłaty,
- kreowanie przez banki operacyjne pieniądza jako środka płatniczego,
- zaspokajanie zapotrzebowania na pieniądz za pomocą kredytu,
- pośredniczenie między posiadaczami środków pieniężnych a ich użytkownikami.
(Por. W. L. Jaworski, Banki, Warszawa 1984, s. 13.)
Z kolei Z. Krzyżkiewicz uważa, że w każdym systemie bankowym krajów o gospodarce rynkowej banki pełnią trzy podstawowe funkcje:
- kreują pieniądz centralny będący ostatecznym środkiem zapłaty,
- kreują zdecentralizowany pieniądz wkładowy jako instrument kredytowy i środek płatniczy,
- pośredniczą między posiadaczami środków pieniężnych.(Por. Z. Krzyżkiewicz, Podręcznik do nauki bankowości, cyt. wyd., s. 32.)
System bankowy danego kraju określa prawo bankowe, które m.in. ustala rodzaje banków, ich czynności, rolę banku centralnego oraz zadania nadzoru bankowego. W literaturze przedmiotu przyjmuje się, że „współcześnie pod pojęciem prawa bankowego rozumie się ogół norm prawnych regulujących strukturę, organizację oraz działalność banków. Przedmiotem regulacji pozostają tu zatem zarówno stosunki zobowiązaniowe, powstające w toku realizacji czynności bankowych, jak i zagadnienia tworzenia i likwidacji banków, niektóre zasady ich gospodarki finansowej oraz funkcjonowanie publicznoprawnego nadzoru nad ich działalnością. Odrębną problematykę, objętą zakresem regulacji publicznego prawa bankowego, stanowi nadto kwestia pozycji prawnej i kompetencji banku centralnego w systemie bankowym.” ( K. Koperkiewicz – Mordel, L. Góral, Prawo bankowe. Zarys wykładu, Warszawa 1996, s. 23.)
Systemy bankowe ukształtowały się w poszczególnych krajach zależnie od tradycji i przyjętych rozwiązań prawnych. Różnorodność banków i instytucji finansowych, ich struktura oraz zakres i sposób funkcjonowania nadają specyficzny charakter systemom bankowym poszczególnych państw. Struktura systemu bankowego jest uzależniona od przyjęcia jednej z dwóch zasad działania: uniwersalizmu w pracy banków czy też specjalizacji w zakresie kredytu bankowego lub inwestycyjnego oraz od powiązania lub rozdzielenia funkcji emisyjnej od bezpośredniego kredytowania przez bank centralny.
Ogromna różnorodność i liczba banków w państwach o gospodarce rynkowej wynika między innymi z liberalizmu ekonomicznego oraz z tego, że jedynym kryterium funkcjonowania banku jest zysk. Uniwersalizm i duże zróżnicowanie banków operacyjnych wynika także z różnych form własności oraz z podziału banków według dokonywanych czynności. Ten ostatni podział w chwili obecnej ulega jednak ograniczeniu, bowiem coraz więcej krajowych systemów bankowych przyjmuje w swej działalności zasadę uniwersalizmu. Polega ona na tym, że nie ma żadnych ograniczeń w funkcjonowaniu banku o takim charakterze. Stąd też bank uniwersalny można określić jako instytucję łączącą transakcje depozytowe i kredytowe z transakcjami w zakresie papierów wartościowych i czynnościami emisyjnymi.
(Por. H. Gronkiewicz – Waltz, Bank centralny. Od gospodarki planowej do rynkowej. Zagadnienia administracyjnoprawne, Warszawa 1992, s. 5.)