Poprzednio stwierdzono, że cele polityki pieniężnej powinny reagować na jej instrumenty. Z definicji polityki pieniężnej wynika, że dotyczy ona kwestii kształtowania podaży pieniądza. Wiedząc, że podmiotem prowadzącym politykę pieniężną jest bank centralny instrumenty polityki pieniężnej można określić jako środki będące w dyspozycji banku centralnego pozwalające kontrolować podaż pieniądza.
Banki centralne dysponują całym zestawem instrumentów polityki pieniężnej. Najbardziej rozpowszechnioną klasyfikację instrumentów tworzy się poprzez dokonanie ich podziału ze względu na sposób oddziaływania banku centralnego. W ten sposób otrzymuje się trzy grupy instrumentów:
- instrumenty rynkowe (pośrednie),
- instrumenty administracyjne (bezpośrednie),
- instrumenty perswazyjne .
Stosując instrumenty rynkowe (tzw. sterowania pośredniego) bank centralny oddziałuje na pozostałe banki poprzez swój udział na rynku międzybankowym jako kontrahent. Do tego rodzaju instrumentów należą: polityka otwartego rynku, polityka kredytu refinansowego oraz polityka kursowa . Ich skuteczność zależy od efektywności rynku finansowego, a więc aby stosować instrumenty sterowania pośredniego rynek finansowy musi być w pełni rozwinięty. Instrumenty rynkowe polityki pieniężnej są dziś głównymi narzędziami wykorzystywanymi przez banki centralne.
W przypadku stosowania instrumentów administracyjnych (tzw. sterowania bezpośredniego) bank centralny wstępuje jako instytucja nadrzędna w stosunku do banków komercyjnych, stosuj ąc wobec nich nakazy i zakazy. Wyraża się to głównie w ustalaniu stopy rezerw obowiązkowych, stosowaniu limitów kredytowych, kontroli stóp procentowych, terytorialnym lub sektorowym ograniczeniu działalności, wytycznymi co do jakości produktów bankowych[1]. Istotną zaletą tego rodzaju instrumentów jest ich wysoka precyzyjność w osiąganiu określonego poziomu agregatu pieniężnego bądź wysokości stóp procentowych. Z drugiej jednak strony ta skuteczność odnosi się tylko do okresu krótkiego, a niepożądane efekty ich użycia m.in. ograniczenie konkurencji na rynku [2] [3] a co za tym idzie i jego efektywności, czy patologie w postaci handlu limitami kredytowymi ograniczają wykorzystanie tych instrumentów. Głównie stosuje się je w przypadkach przejściowych zakłóceń w funkcjonowaniu rynku, nieskuteczności instrumentów pośrednich, bądź gdy rynek finansowy jest słabo rozwinięty .
Bank centralny może także oddziaływać na rynek finansowy poprzez perswazję. Publiczne wypowiedzi prezesa banku centralnego czy określanie nastawienia w polityce pieniężnej sugeruj ą pożądane przez bank centralny kierunki działań banków komercyjnych. W tym przypadku banki komercyjne nie są zobligowane do realizacji wytycznych banku centralnego, lecz z uwagi na chęć zachowania dobrych stosunków z bankiem centralnym stosują się one do nich. Skuteczność tego rodzaju podejścia zależy od ilości banków jaka działa na rynku, im większa ilość banków tym skuteczność perswazji mniejsza.
Najważniejszymi dziś narzędziami, które wykorzystywane są przez władze monetarne do kontroli podaży pieniądza to: polityka rezerw obowiązkowych, polityka kredytu refinansowego i polityka otwartego rynku[4] [5].
[1] I. Czechowska, dz. cyt., s. 55-56.
[2] Tamże, s. 55
[3] Tamże, s. 55.
[4] P. Szpunar, Polityka pieniężna. Cele i warunki skuteczności, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2000, s. 60.
[5] A. Krajewska, R. Milewski, dz. cyt., s. 474.