pierwszy podrozdział pracy dyplomowej
Nazwa bank pochodzi od włoskiego słowa BANCO oznaczającego kontuar, przy którym pracowali handlarze pieniędzmi. Zajmowali się oni przede wszystkim przekazywaniem pieniędzy od jednego klienta do drugiego. W tym celu klienci deponowali pieniądz kruszcowy u bankierów, a ci w zamian wystawiali zaświadczenie (weksel) na bankiera w innym mieście[1].
Najstarsze banki powstały u schyłku feudalizmu i zaraniu kapitalizmu w Genui (1407), Wenecji (1587), Mediolanie (1609), Hamburgu (1619), Rotterdamie (1635).
Banki jako instytucje mające na celu zawodowe pośredniczenie w obrocie pieniężnym i kredytowym zaczęły powstawać wraz z ewolucją pieniądza. Operacje bankowe polegały początkowo na udzielaniu pożyczek na określony procent oraz przyjmowaniu depozytów. Oba rodzaje operacji są do dziś podstawą działania większości banków[2].
Pojęcie banku, mimo swojego fundamentalnego znaczenia w całym systemie bankowym, nie należy do jednoznacznych i powoduje zarówno w piśmiennictwie prawno – finansowym, jak i w praktyce bankowej wiele sporów i różnych interpretacji.
Literatura bankowa uwzględnia różne definicje banku np.: Słowo „bank” oznacza przedsiębiorstwo przeprowadzające operacje pieniężne, głównie kredytowe, np.: przyjmowanie wkładów od klientów, zaciąganie pożyczek w innych bankach, udzielanie kredytów, emitowanie banknotów, obligacji i inne[3].
Bank to instytucja zaufania publicznego, w której dokonuje się transformacja ryzyka oraz terminu związana z przyjmowanymi przez klientów środkami oraz udzielanymi kredytami. Skoro bankom powierza się środki pieniężne do wykorzystywania, muszą one cieszyć się zaufaniem szerokiego kręgu społeczeństwa. To zaufanie publiczne, publiczna wiara w fachowość i sumienność banków jest dla nich nie tylko przywilejem, ale przede wszystkim rodzi obowiązki starannego, w znacznie wyższym stopniu niż inne podmioty, wykonywania swych czynności i wywiązania się ze swych obowiązków wynikających z zawartych umów[4].
Bank definiowany może być na podstawie cech konstytutywnych dla banku jako przedsiębiorstwa i dla samej istoty banku w rozmaity sposób, zależny od punktu widzenia makro- bądź mikroekonomicznego oraz celu definicji – prawnego lub ekonomicznego[5].
Bank to instytucja, której główną funkcją jest zaspokajanie za pomocą kredytu zapotrzebowania na pieniądz, obsługiwanie obiegu pieniężnego oraz skupianie wolnych funduszów i przeistaczanie ich w fundusze funkcjonujące[6].
Bank to przedsiębiorstwo usługowe, którego działalność polega wyłącznie na udzielaniu kredytów i zdobywaniu środków potrzebnych do sfinansowania kredytów.
Bank – definicja z punktu widzenia klientów jest to przedsiębiorstwo, które zaciąga i udziela kredytu, świadczy usługi. Przy silniejszym akcentowaniu rynkowego charakteru usług bankowych, co bardziej odpowiada faktycznym stosunkom między bankiem i jego klientami bank to przedsiębiorstwo, które oferuje i realizuje usługi w zakresie obrotu płatniczego, finansowania, dokonywania wkładów pieniężnych oraz czynności związanych z tymi usługami.
Definicja banku z punktu widzenia ogólnogospodarczego – banki są podmiotami dokonującymi akumulacji i dystrybucji kapitału pieniężnego, a także pośrednikami, którzy dzięki transformacji wielkości terminu, ryzyka doprowadza do ją wzajemnego uzgodnienia struktur podaży i popytu.
W szerszym ujęciu definicja banku obejmuje wewnętrzne i zewnętrzne warunki działalności. Do warunków wewnętrznych działalności banków należy zaliczyć współpracowników, operatywne zarządzanie, wewnętrzne informacje oraz zasoby pieniądza w dyspozycji przedsiębiorstwa. Do warunków zewnętrznych należą z kolei te, które są składnikami otoczenia:
a) klienci banku (usługobiorcy)
b) właściciele banków
c) pozostałe przedsiębiorstwa bankowe
d) polityka przedsiębiorstwa
e) interes społeczny [7].
Powojenne polskie regulacje prawa bankowego począwszy od ustawy z roku 1960 nie definiowały tego pojęcia. Dopiero ustawa Prawo bankowe z 1989 roku zawarła w swej treści definicję banku, określając go jako samodzielną i samofinansującą się jednostkę organizacyjną, posiadającą osobowość prawną i działającą na podstawie ustawy Prawo bankowe oraz własnego statutu. Główną wadą tej definicji była jej nadmierna ogólnikowość, jako że nie zawierała ona w swej treści elementów wystarczająco odróżniających banki od pozostałych rodzajów jednostek organizacyjnych. Trudno za takowe wyróżniki uznać było atrybut podmiotowości prawnej, czy też zawiązane z nimi takie cechy, jak: samodzielność, samofinansowanie, czy też nakaz działania zgodnie z ustawą i własnym statutem. W definicji pominięte zostały takie elementy wyróżniające banki, jak: specyficzny rodzaj wykonywanych przez nie czynności, czy też szczególny tryb ich tworzenia, obwarowany niespotykanymi przy innych podmiotach wymaganiami[8].
Zgodnie z obowiązującym obecnie Prawem bankowym bank – jest osobą prawną utworzoną zgodnie z przepisami ustaw, działającą na podstawie zezwoleń uprawniających do wykonywania czynności bankowych obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym[9].
Polskie prawo bankowe nie zna pojęcia instytucji kredytowej, powszechnie występującego w regulacjach prawnobankowych państw członkowskich Unii Europejskiej, jak i też w samych przepisach wspólnotowych, a zwłaszcza w treści Pierwszej Dyrektywy Rady EWG.
Art. 1 Pierwszej Dyrektywy definiuje instytucję kredytową jako instytucję, która przyjmuje depozyty publiczne i inne fundusze na zasadzie zwrotności oraz udziela kredytów na własny rachunek. Główną zatem cechą instytucji kredytowej jest jej uprawnienie do wykonywania dwóch podstawowych i tradycyjnych rodzajów działalności, to jest depozytowej i kredytowej. Instytucjami takimi mogą być zarówno banki, jak i inne instytucje nie posiadające statutu banków, a określane mianem instytucji parabankowych[10].
Głównymi zasadami działania banków są:
a) uniwersalizm
b) samodzielność
c) konkurencyjność
d) samofinansowanie
e) komercjalizm[11].
Należy wspomnieć jakie funkcje spełniają banki. Są nimi:
a) tworzenie pieniądza przez bank emisyjny jako ostatecznego środka zapłaty
b) tworzenie pieniądza przez banki operacyjne jako środka płatniczego
c) zaspokajanie za pomocą kredytu zapotrzebowania na pieniądz
d) pośredniczenie pomiędzy posiadaczami środków pieniężnych, a ich użytkownikami[12].
[1] „Leksykon finansowo – bankowy” Praca zbiorowa pod redakcją Jaworskiego W. Warszawa 1991 rok, str.23
[2] Kukulski J. „Usługi bankowe”, Warszawa, 1996 rok, str. 8
[3] „Słownik języka polskiego” tom pierwszy A-K, Praca zbiorowa pod redakcją Szymczaka M. Warszawa 1978 str. 121
[4] Kukulski J. „Usługi bankowe”, Warszawa, 1996 rok, str. 9
[5] Buschgen H., „Przedsiębiorstwo bankowe”, Warszawa, 1997 rok, str. 17
[6] „Leksykon finansowo – bankowy” Praca zbiorowa pod redakcją Jaworskiego W. Warszawa 1991 rok, str.23
[7] Jaworski W., Krzyżkiewicz Z., Kosiński B., ” Banki, rynek, operacje, polityka”, Warszawa 1992 rok, str. 10
[8] Głuchowski J., Szabelańczyk J., „Bankowość podręcznik dla studentów”, Poznań 1999 rok, str. 144
[9] Art. 2 Ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku, Prawo Bankowe (Dz.U. z 1997 r, nr 140 poz. 939)
[10] Głuchowski J., Szabelańczyk J., „Bankowość podręcznik dla studentów”, Poznań 1999 rok, str. 145
[11] Vademecum Bankowca”, Praca zbiorowa pod redakcją Krystyny Cholewickiej – Goździk, Warszawa 1992, str.14
[12]„Leksykon finansowo-bankowy” Praca zbiorowa pod redakcją Jaworskiego W., Warszawa 1991 rok str.23