Zgodnie z polskim prawem bankowym, w celu przechowywania środków pieniężnych i przeprowadzania rozliczeń banki prowadzą:
- rachunki bieżące,
- rachunki pomocnicze,
- rachunki lokat terminowych,
- rachunki oszczędnościowe.
Rachunki bieżące mają podstawowe znaczenie dla jednostek gospodarczych. Wpływają na nie należności od odbiorców za sprzedawane towary i świadczone usługi, podejmowane są z nich środki na wypłatę wynagrodzeń, pokrywane zobowiązania wobec dostawców, podatki, opłaty itp. Umowa rachunku bankowego może przewidywać wyodrębnianie na rachunku bieżącym środków pieniężnych przeznaczonych na określone cele, (np. fundusz socjalny), a także przeprowadzanie rozliczeń w tym zakresie.[1]
Rachunki pomocnicze służą przeprowadzaniu rozliczeń w innych bankach niż bank prowadzący rachunek bieżący. Operacje te zazwyczaj ograniczają się do ściśle określonych celów, np. inkaso wpływów, wypłaty wynagrodzeń w placówkach terenowych, wypłaty w skupie produktów rolnych, wypłaty zaliczek na wydatki administracyjno – gospodarcze itp. Chociaż otwarcie rachunku pomocniczego nie wymaga zgody banku prowadzącego rachunek bieżący, to może on zastrzec w umowie obowiązek zawiadamiania go przez klienta o otwarciu rachunku pomocniczego lub rachunku dla rozliczeń zagranicznych w innych bankach.[2]
Rachunki lokat terminowych służą do przechowywania środków pieniężnych przez okres wynikający z umowy zawartej z bankiem (np. kilkumiesięczny, kilkuletni). Korzystają z nich zazwyczaj osoby obywające się bez pomocy kredytowej, lokując na nich wolne środki pieniężne. Zachęca je do tego wyższe oprocentowanie tych rachunków niż rachunków bieżących.[3]
Rachunki oszczędnościowe są prowadzone dla osób fizycznych. Mogą być one również prowadzone dla szkolnych kas oszczędnościowych i pracowniczych kas zapomogowo – pożyczkowych. Rachunki oszczędnościowe nie mogą być wykorzystywane przez ich posiadaczy do przeprowadzania wyliczeń pieniężnych związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Rachunek oszczędnościowy może być prowadzony dla kilku osób (rachunek wspólny), z których każda korzysta z uprawnień posiadacza rachunku w granicach określonych w umowie. W razie śmierci posiadacza rachunków oszczędnościowych bank jest obowiązany wypłacić z tych rachunków:
- Kwotę wydatkowaną na koszty pogrzebu posiadacza rachunku – osobie, która przedstawi rachunki stwierdzające wysokość poniesionych przez nią wydatków, w wysokości nie przekraczającej kosztów urządzenia pogrzebu zgodnie ze zwyczajami przyjętymi w danym środowisku.
- Kwotę nie wyższą niż przypadające na ostatni miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku dwudziestokrotne przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, nie przekraczającą jednej wysokości środków na rachunku, osobie, którą posiadacz rachunku wskazał w umowie.
Osoba małoletnia może posiadać rachunek oszczędnościowy, a po ukończeniu 13 lat dysponować środkami pieniężnymi znajdującymi się na tym rachunku, o ile nie sprzeciwi się temu na piśmie jej przedstawiciel ustawowy.[4]
Osoby fizyczne mogą posiadać w bankach krajowych rachunki oszczędnościowe w obcych walutach, tzw. Rachunki walutowe, na które wpływają przekazy zagraniczne i wpłaty krajowe, powiększając wkłady dewizowe. Banki prowadzą rachunki w walutach wymienialnych dla krajowych i zagranicznych osób fizycznych (rachunki „A” i „C”). Najpopularniejsze są rachunki „A” dla krajowych osób fizycznych, tj. osób mających stałe miejsce zamieszkania w kraju. Mogą one być prowadzone jako płatne na żądanie lub terminowo. Otwarcie rachunku następuje w wyniku zawarcia między klientem a bankiem umowy, po złożeniu wypełnionego formularza wniosku o otwarcie rachunku i wniesieniu wpłaty. Wniosek powinien zawierać dane identyfikacyjne posiadacza rachunku oraz wzór podpisu złożony w obecności przedstawiciela banku. Wniosek o otwarcie rachunku może być przysłany z zagranicy i wówczas własnoręczność podpisu musi być potwierdzona przez polską placówkę dyplomatyczną, konsularną lub bankową, bank zagraniczny będący korespondentem lub notariuszem.
Umowa rachunku „A” płatnego na żądanie jest zawierana na czas nie określony, natomiast rachunku terminowego – na czas określony przez posiadacza rachunku. Na rachunki „A” mogą być zaliczane wpłaty w walutach wymienialnych oraz dokonywane z nich wypłaty w walucie rachunku lub w innej walucie wymienialnej, a także w złotych. Wymaga to przeliczenia po obowiązującym kursie. Wpłaty dokonywane na rachunki terminowe w czasie trwania okresu obrachunkowego są traktowane jako wpłaty uzupełniające (dopłaty). Odsetki są obliczane od wszystkich wpłaconych kwot w danym okresie, z uwzględnieniem rzeczywistego czasu ich pozostawiania na rachunku. Posiadacz rachunku może ustanowić pełnomocnika uprawnionego do dysponowania rachunkiem jednorazowo lub stale, stałych pełnomocników nie może być więcej niż dwóch. Pełnomocnictwo stałe może być udzielone jako pełnomocnictwo:
- bez ograniczeń, wówczas pełnomocnik ma prawo do działania na takim samym zakresie jak mocodawca;
- szczególne, gdy pełnomocnik może dysponować rachunkiem wyłącznie w zakresie określonym pełnomocnictwem.
Posiadacz rachunku jest informowany o dokonanych operacjach pisemnie – wyciągiem z rachunku bankowego. Na rachunku musi być deponowany co najmniej minimalny wkład. Jeśli saldo rachunku spadnie poniżej wymaganego poziomu, bank nalicza odsetki na dzień wykonania operacji i od następnego dnia zamyka rachunek, a saldo przechowuje pod dotychczasowym numerem umowy jako depozyt nieoprocentowany.
Banki prowadzą także rachunki wkładów oszczędnościowych „C” dla zagranicznych osób prawnych i fizycznych. Zasady ich otwierania i funkcjonowania są podobne jak w rachunku „A”. Na rachunku „C” są przyjmowane waluty wymienialne, dozwolone do wywozu za granicę. Zachętą do prowadzenia przez fizyczne osoby zagraniczne wkładów na rachunkach „C” jest, obok tajemnicy bankowej, możliwość zawarcia umowy na warunkach indywidualnych. Decydujące znaczenie w negocjacjach ma wysokość i termin lokaty, a bank może przyjąć na życzenie klienta także inne warunki prowadzenia tego rachunku.
Rachunki walutowe prowadzone są w określonych walutach. Najczęściej są to dolary amerykańskie, marki niemieckie, funty angielskie, franki szwajcarskie i francuskie. Wpłaty wnoszone w innych walutach przelicza się na jedną z nich. Oprocentowanie rachunków walutowych jest zróżnicowane w zależności od terminowości wkładu i rodzaju lokowanej waluty.
[1] Z. Krzyżkiewicz, Operacje bankowe – rozliczenia i ewidencja, Poltext, Warszawa 1996, s. 44.
[2] W. L. Jaworski ( red.), Bankowość. Podręcznik akademicki, Poltext, Warszawa 2001, s. 309.
[3] W.L. Jaworski, Z. Krzyżkiewicz, B. Kosiński, Banki, rynek, operacje, polityka, op. cit., s. 153.
[4] Ustawa z dn. 29.08.1997r. Prawo bankowe. Dz.U. nr 140 poz. 939.