Bank udzielając kredytu musi liczyć się z tym, że kredyt ten, wraz z przypadającymi od niego odsetkami, nie zostanie przez kredytobiorcę spłacony. Żeby zminimalizować ryzyko powstania takiej sytuacji, banki dokonują selekcji wśród podmiotów ubiegających się o kredyt, starając się wybrać tylko te, w odniesieniu do których ryzyko jest najmniejsze. Selekcja taka wymaga przeprowadzenia przez bank analizy sytuacji finansowej potencjalnego kredytobiorcy oraz zbadania realności i efektywności przedsięwzięcia proponowanego przez niego do kredytowania. Bank stara się w ten sposób upewnić, czy kredytowany projekt jest na tyle rentowny, że jego realizacja umożliwi spłatę kredytu wraz z odsetkami, a ponadto przyniesie określony zysk kredytobiorcy[1].
We współczesnych systemach bankowych powszechnie praktykowane jest także – w celu ograniczenia ryzyka banku – przyjmowanie różnych dodatkowych zabezpieczeń kredytów. W Polsce, zgodnie z ustawą Prawo bankowe, banki mogą żądać od kredytobiorców zabezpieczenia przewidzianego prawem cywilnym i wekslowym oraz zwyczajami przyjętymi we współpracy z bankami zagranicznym. Ustanowienie zabezpieczenia kredytu jest w zasadzie traktowane przez banki jako warunek jego udzielenia. Banki uznają za dopuszczalne odstąpienie od tego wymogu tylko w przypadkach wyjątkowych, kiedy bank ma pełne zaufanie do kredytobiorcy. Zabezpieczenie powinno obejmować nie tylko sam kredyt, ale także odsetki. Całkowity koszt ustanowionego zabezpieczenia spłaty kredytu ponosi kredytobiorca. Zabezpieczenie może być udzielone zarówno przez niego, jak i przez inny podmiot (np. członka rodziny, inną firmę), który, ze względu na stosunki łączące go z kredytobiorcą, może być tym zainteresowany. Udzielenie zabezpieczenia przez inne podmioty jest konieczne zwłaszcza wtedy, gdy sytuacja finansowa i majątkowa kredytobiorcy jest słaba.
Rodzaje zabezpieczeń. Występujące w praktyce zabezpieczenia kredytów bankowych można podzielić na dwie grupy:
- zabezpieczenia rzeczowe, w przypadku których odpowiedzialność osoby udzielającej zabezpieczenia jest ograniczona do określonych przedmiotów majątkowych,
- zabezpieczenia osobiste, z których wynika odpowiedzialność zabezpieczyciela całym jego majątkiem z tytułu udzielonego zabezpieczenia[2].
Samo ustanowienie zabezpieczenia nie oznacza jeszcze, że ryzyko banku zostało wyeliminowane. Z punktu widzenia kredytodawcy znaczenie ma przede wszystkim rzeczywista wartość zabezpieczenia oraz możliwość jego skutecznego wykorzystania w sytuacji, gdy kredytobiorca przestanie wykonywać zobowiązania wynikające z umowy. Bank ocenia więc nie tylko rodzaj zabezpieczenia, ale także jego stan prawny, wartość ekonomiczną, płynność oraz przewidywany czas potrzebny do uzyskania z niego środków. Zabezpieczenie, którego realizacja jest bardzo trudna lub długotrwała, może mieć dla banku znacznie mniejsze znaczenie niż sugerowałaby jego wartość nominalna.
Wybór zabezpieczenia zależy od wielu czynników. Pod uwagę bierze się wysokość kredytu, czas trwania umowy, przeznaczenie środków, kondycję finansową kredytobiorcy oraz charakter posiadanego przez niego majątku. Innego zabezpieczenia można oczekiwać przy niewielkim kredycie krótkoterminowym, a innego przy wieloletnim finansowaniu inwestycji o znacznej wartości. W praktyce jeden kredyt może być zabezpieczony jednocześnie na kilka sposobów, jeżeli bank uzna, że jedna forma nie daje wystarczającej ochrony.
Do najważniejszych zabezpieczeń rzeczowych należy hipoteka. Jest ona związana z nieruchomością lub określonym prawem do nieruchomości i umożliwia wierzycielowi dochodzenie zaspokojenia z przedmiotu zabezpieczenia. Jej znaczenie wynika przede wszystkim z tego, że nieruchomości mają zazwyczaj stosunkowo dużą wartość i nie mogą zostać łatwo ukryte czy przeniesione. Hipoteka jest dlatego powszechnie stosowana przy kredytach mieszkaniowych, inwestycyjnych oraz innych zobowiązaniach o dużej wartości i długim terminie spłaty.
Dla banku istotna jest nie tylko rynkowa wartość nieruchomości, ale także jej stan prawny. Konieczne jest sprawdzenie, czy nieruchomość nie jest już obciążona innymi prawami oraz jakie miejsce zajmuje zabezpieczenie banku w kolejności zaspokojenia wierzycieli. Duże znaczenie ma także możliwość sprzedaży danego obiektu. Nieruchomość o wysokiej wartości, ale bardzo specjalistycznym przeznaczeniu może być trudniejsza do zbycia niż lokal mieszkalny znajdujący się w miejscu, gdzie występuje aktywny rynek.
Wartość nieruchomości również może zmieniać się w czasie. Jeżeli kredyt został udzielony na wiele lat, nie można przyjmować, że cena przedmiotu zabezpieczenia pozostanie niezmienna przez cały okres trwania umowy. Z tego względu bank może przyjmować wartość zabezpieczenia z odpowiednim marginesem bezpieczeństwa. Szczególnie istotne jest to wtedy, gdy sytuacja na rynku nieruchomości charakteryzuje się dużą zmiennością.
Kolejną formą zabezpieczenia rzeczowego jest zastaw. Może on dotyczyć rzeczy ruchomych, a w określonych przypadkach również praw. W działalności gospodarczej przedmiotem zabezpieczenia mogą być przykładowo maszyny, urządzenia, pojazdy lub inne wartościowe składniki majątku przedsiębiorstwa. Klasyczny zastaw wiąże się jednak z ograniczeniami praktycznymi, dlatego w finansowaniu działalności gospodarczej duże znaczenie ma zastaw rejestrowy.
Zastaw rejestrowy umożliwia pozostawienie przedmiotu zabezpieczenia w posiadaniu kredytobiorcy, co jest szczególnie ważne w przypadku maszyn i urządzeń potrzebnych do prowadzenia przedsiębiorstwa. Firma może więc nadal korzystać z majątku stanowiącego zabezpieczenie i generować dzięki niemu przychody potrzebne do spłaty zobowiązania. Informacja o ustanowieniu zastawu jest ujawniana w odpowiednim rejestrze. Pozwala to chronić interes wierzyciela i ograniczać możliwość swobodnego rozporządzania przedmiotem z pominięciem jego praw.
Przy przyjmowaniu ruchomości jako zabezpieczenia bank musi szczególnie dokładnie ocenić tempo utraty ich wartości. Samochód, maszyna czy urządzenie produkcyjne mogą szybko się zużywać technicznie albo tracić wartość w związku z pojawianiem się nowszych technologii. Jeżeli problemy ze spłatą pojawią się dopiero po kilku latach, wartość przedmiotu może być dużo niższa niż w dniu zawierania umowy kredytowej. Zabezpieczenie powinno więc być analizowane w całym przewidywanym okresie kredytowania.
W praktyce bankowej stosowane jest również przewłaszczenie na zabezpieczenie. Polega ono na przeniesieniu na bank własności określonego przedmiotu w celu zabezpieczenia wierzytelności, przy czym zasady korzystania z tego przedmiotu oraz późniejszego powrotnego przeniesienia własności wynikają z zawartej umowy. Rozwiązanie takie może dotyczyć przede wszystkim rzeczy ruchomych. Jego konstrukcja ma zapewnić bankowi silniejszą pozycję w sytuacji niewykonania zobowiązania przez kredytobiorcę.
Zabezpieczeniem może być także przelew wierzytelności, określany jako cesja. Kredytobiorca może przenieść na bank wierzytelność, która przysługuje mu wobec innego podmiotu. Przykładem mogą być należności przedsiębiorstwa z tytułu sprzedaży towarów lub świadczonych usług. Jeżeli dłużnik kredytobiorcy posiada dobrą sytuację finansową i regularnie płaci swoje zobowiązania, taka wierzytelność może stanowić wartościowy element zabezpieczenia.
Cesja może również dotyczyć praw wynikających z określonej umowy ubezpieczenia. Jeżeli przedmiot zabezpieczający kredyt zostanie zniszczony lub uszkodzony, bank może mieć prawo do otrzymania odpowiedniej części świadczenia ubezpieczeniowego zgodnie z warunkami zawartych umów. Rozwiązanie to jest szczególnie istotne w przypadku kredytów zabezpieczonych nieruchomościami, pojazdami lub innym majątkiem narażonym na zniszczenie.
Do zabezpieczeń wykorzystywanych przez banki należy także blokada środków pieniężnych znajdujących się na rachunku. Z punktu widzenia wierzyciela jest to zabezpieczenie stosunkowo łatwe do wyceny, ponieważ jego przedmiot ma postać środków pieniężnych. Jeżeli blokada obejmuje odpowiednio wysoką kwotę, ryzyko związane ze zmianą wartości zabezpieczenia jest mniejsze niż w przypadku nieruchomości lub rzeczy ruchomych. Oczywiście rozwiązanie takie wymaga posiadania przez kredytobiorcę lub inną osobę odpowiedniej ilości wolnych środków.
Drugą podstawową kategorię stanowią zabezpieczenia osobiste. Do najbardziej znanych należy poręczenie. Poręczyciel zobowiązuje się wobec wierzyciela do wykonania zobowiązania, gdyby nie uczynił tego kredytobiorca. W takim przypadku bezpieczeństwo banku zależy więc nie tylko od sytuacji majątkowej głównego dłużnika, ale również od kondycji finansowej poręczyciela.
Przed przyjęciem poręczenia bank powinien ocenić wiarygodność osoby lub podmiotu, który ma go udzielić. Poręczenie osoby niewypłacalnej nie stanowi bowiem realnego zabezpieczenia. Analizowana może być wysokość osiąganych dochodów, majątek, istniejące zobowiązania oraz inne okoliczności wpływające na możliwość wykonania poręczenia. Szczególnego znaczenia nabiera to wówczas, gdy poręczenie jest podstawowym zabezpieczeniem kredytu.
W działalności gospodarczej stosowane mogą być również gwarancje. Podmiot udzielający gwarancji zobowiązuje się na określonych warunkach do spełnienia świadczenia w przypadku niewykonania zobowiązania przez kredytobiorcę. Wartość takiego zabezpieczenia jest ściśle związana z wiarygodnością gwaranta. Gwarancja udzielona przez silną finansowo instytucję może w znacznym stopniu zmniejszać ryzyko kredytodawcy.
W finansowaniu przedsiębiorstw znaczenie mają także gwarancje udzielane w ramach programów wspierających dostęp do kapitału. Dzięki nim część ryzyka może zostać przejęta przez instytucję gwarantującą, co ułatwia uzyskanie finansowania przedsiębiorstwom, które posiadają zdolność do rozwoju, ale nie dysponują majątkiem wystarczającym do ustanowienia tradycyjnego zabezpieczenia rzeczowego. Gwarancja nie zwalnia jednak kredytobiorcy z obowiązku spłaty kredytu.
W praktyce wykorzystywane są również zabezpieczenia oparte na prawie wekslowym. Weksel może wzmacniać pozycję wierzyciela i ułatwiać dochodzenie roszczenia w sytuacji niewykonania zobowiązania. W określonych przypadkach pojawia się także poręczenie wekslowe, zwane awalem. Osoba udzielająca awalu przyjmuje odpowiedzialność za zapłatę weksla na zasadach wynikających z prawa wekslowego.
Przy wyborze zabezpieczenia bank analizuje także koszty jego ustanowienia. Niektóre formy wymagają dokonania wpisu do odpowiedniego rejestru, sporządzenia dodatkowych dokumentów, dokonania wyceny lub podjęcia innych czynności formalnych. Koszt ten może mieć niewielkie znaczenie przy dużym kredycie inwestycyjnym, ale przy małym zobowiązaniu mógłby być nieproporcjonalnie wysoki. Zasada adekwatności zabezpieczenia oznacza więc również dostosowanie jego formy do wartości i charakteru transakcji.
Istotne znaczenie ma ponadto możliwość szybkiej realizacji zabezpieczenia. Z punktu widzenia banku korzystniejsze jest zabezpieczenie, które pozwala odzyskać środki bez długiego i kosztownego postępowania. Jeżeli realizacja prawa trwa wiele lat, w tym czasie wartość przedmiotu może się zmniejszyć, a wierzyciel ponosi dodatkowe koszty. Właśnie dlatego bank ocenia nie tylko wartość nominalną zabezpieczenia, lecz również jego płynność i prawdopodobną wartość możliwą do odzyskania.
Zabezpieczenie powinno podlegać monitorowaniu również po udzieleniu kredytu. W przypadku nieruchomości, maszyn czy innych składników majątku sytuacja może się zmieniać wraz z upływem czasu. Bank może więc interesować się stanem przedmiotu, ważnością ubezpieczenia oraz innymi okolicznościami mającymi wpływ na realną wartość zabezpieczenia. Jeżeli jego wartość ulegnie istotnemu pogorszeniu, może zaistnieć potrzeba ustanowienia dodatkowego zabezpieczenia zgodnie z warunkami łączącej strony umowy.
Trzeba jednak podkreślić, że żadne zabezpieczenie nie powinno zastępować prawidłowej analizy zdolności kredytowej. Bank udziela kredytu przede wszystkim dlatego, że zakłada jego terminową spłatę z dochodów kredytobiorcy lub przepływów generowanych przez finansowane przedsięwzięcie. Sprzedaż nieruchomości, realizacja zastawu czy dochodzenie należności od poręczyciela są sytuacjami awaryjnymi. Mogą wiązać się z kosztami, opóźnieniem i ryzykiem nieodzyskania całej należności.
Najlepsze zabezpieczenie powinno więc być traktowane jako uzupełnienie, a nie podstawa decyzji kredytowej. Prawidłowo skonstruowana transakcja łączy odpowiednią zdolność kredytową klienta, właściwie dobrany okres i harmonogram spłaty oraz zabezpieczenie odpowiadające poziomowi ryzyka. Dopiero współdziałanie tych elementów daje bankowi rzeczywistą możliwość ograniczenia strat w przypadku pogorszenia się sytuacji kredytobiorcy.
Z punktu widzenia banku właściwe zabezpieczenie spełnia zatem kilka funkcji. Zwiększa prawdopodobieństwo odzyskania należności, wzmacnia pozycję wierzyciela, może dyscyplinować kredytobiorcę do terminowego wykonywania zobowiązań oraz zmniejsza skalę potencjalnej straty. Nie usuwa jednak ryzyka kredytowego całkowicie. Jego skuteczność zawsze zależy od jakości ustanowionego prawa, wartości majątku, sytuacji ekonomicznej podmiotów udzielających zabezpieczenia oraz możliwości jego wykorzystania w praktyce.
[1] Wojciech Pomykało „Encyklopedia Biznesu ” Tom 1 Warszawa 1995 str.454
[2] Wojciech Pomykało „Encyklopedia Biznesu” Tom 1 Warszawa 1995 str.454
