prace

Po II wojnie światowej w Polsce, podobnie jak w innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej rozpoczęły się zasadnicze przemiany ustrojowe. Deklarowanym celem sił politycznych, które doszły do władzy stało się budowanie socjalizmu. Musiało to oczywiście doprowadzić do zasadniczej zmiany sytuacji polskiego systemu bankowego. Główną zasadą systemu bankowego w krajach tego regionu stała się zasada monopolu bankowego państwa. Pierwowzorem były tu rozwiązania radzieckie, opierające się na tezie Lenina o konieczności upaństwowienia banków. Według jego założeń był to podstawowy warunek stworzenia gospodarki socjalistycznej. Doświadczenia radzieckie w zakresie zasad i form monopolistycznego systemu bankowego stały się wzorem dla pierwszych reform bankowych realizowanych w państwach socjalistycznych po II wojnie światowej.

Pierwszą zewnętrzną zmianą było nadanie większości banków innych nazw, niekiedy nazwy zmieniano kilkakrotnie. Ważniejsze jednak znaczenie miała nacjonalizacja banków w całym regionie. I tak nacjonalizacji banków w Czechosłowacji dokonano w 1945 r. Znacjonalizowano wówczas banki akcyjne i ustanowiono kontrolę rządową nad działalnością instytucji bankowych. Także w 1945 r. na terenie przyszłej NRD zlikwidowano dawne instytucje bankowe i stworzono nowe banki państwowe. W Albanii w 1945 r. znacjonalizowano Bank Narodowy, jak również zlikwidowano banki zagraniczne. W Polsce Narodowy Bank Polski powołano w 1945 r., a od 1948 r. zaczęto wdrażać reformę systemu bankowego. W Rumunii Bank Narodowy znacjonalizowano w 1946 r. Natomiast na Węgrzech nacjonalizacja głównych banków została zrealizowana trochę później, bo w roku 1947. Także w 1947 r. wprowadzono ustawowy monopol bankowy państwa w Bułgarii.

Wprowadzenie monopolu bankowego państwa, nawet o modelu silnie scentralizowanym, nie oznaczało jednak, że w jego systemie bankowym istniały jedynie instytucje państwowe. Wiele przyczyn natury ekonomicznej i politycznej, jak również istniejące tradycje sprawiły, że formy prawne banków państw krajów Europy

Środkowej i Wschodniej były różne. Obok banków państwowych funkcjonowały także banki spółdzielcze, spółki akcyjne i banki prywatne. Na przykład w niektórych krajach socjalistycznych formę spółki akcyjnej posiadały banki handlu zagranicznego oraz banki obsługujące sprawy dewizowe ludności. Przy różnorodności form prawnoorganizacyjnych monopol bankowy państwa był realizowany głównie poprzez stosowanie dwóch zasad. Pierwsza, to popieranie w systemie bankowym dominującej roli centralnego banku państwowego. Druga zaś, to usytuowanie wszystkich banków w systemie administracji gospodarczej państwa, z podporządkowaniem systemu bankowego naczelnym organom administracji państwowej. W tej sytuacji pierwszoplanową rolę w systemie bankowym odgrywał bank centralny, zazwyczaj emisyjny, zajmujący nadrzędną pozycję wobec innych instytucji bankowych.

Nic więc dziwnego, że system bankowy w państwach socjalistycznych w Europie Środkowej i Wschodniej, pomimo szeregu różnorodnych rozwiązań, wykazywał pewne cechy wspólne. Po pierwsze, następowała koncentracja większości funkcji pieniężno -kredytowych w banku centralnym. Po drugie, poza emisją w modelach silniej scentralizowanych, bank centralny w wielu przypadkach kredytował i finansował także działalność zarówno eksploatacyjną jak i inwestycyjną przedsiębiorstw państwowych. Po trzecie, występował monopol banków państwowych w obrotach z zagranicą. Po czwarte wreszcie, w modelach bardziej zdecentralizowanych częściowo występowała działalność banków specjalizacyjnych.[1]