prace o ryzyku kredytowym

Operacjom bankowym, jak w każdej działalności gospodarczej, towarzyszy ryzyko. Ryzyka tego nie można uniknąć, ponieważ w chwili podejmowania decyzji:

• podmiot ją podejmujący nie może przewidzieć, jak dalej będzie się rozwijać sytuacja;
• podmiot podejmujący decyzję nie posiada pełnej informacji;
• istnieje prawdopodobieństwo występowania błędów w informacjach.[1]

Ryzyko jest nierozerwalnie związane z działalnością każdego banku.[2] Ryzyko kredytowe zaliczane jest do podstawowych rodzajów ryzyka bankowego. Wynika ono z nieprzewidzianego opóźnienia zwrotu kredytu i należnych odsetek, a nawet utraty wierzytelności. Jest to tzw. ryzyko aktywne. Pasywne ryzyko kredytowe wiąże się z pozyskiwaniem środków na działalność kredytową i może ono polegać na przykład na wyższym i wcześniejszym niż zakładano wycofaniu przez klientów wkładów i lokat. Powstaje wówczas ryzyko utraty płynności, polegające na pogorszeniu zdolności banku do terminowego spłacania zobowiązań i wykonywania zleceń płatniczych.[3] Ryzyko dotyczące transakcji kredytowej można ująć generalnie w trzy podstawowe grupy zagadnień:

• ryzyko wynikające z kondycji ekonomiczno-finansowej firmy;
• ryzyko związane z transakcją;
• ryzyko związane z transakcją w trakcie jej trwania.

Ryzyko wynikające z kondycji ekonomiczno-finansowej kredytobiorcy jest jednym z najważniejszych elementów branych pod uwagę przez bank przy podejmowaniu decyzji kredytowej. Zdolność przedsiębiorstwa do terminowego regulowania zobowiązań zależy bowiem od jego aktualnej sytuacji majątkowej i finansowej, a także od możliwości osiągania dochodów w przyszłości. Bank, udzielając kredytu, musi zatem ocenić nie tylko stan przedsiębiorstwa w chwili składania wniosku, lecz również prawdopodobieństwo utrzymania przez nie odpowiedniej kondycji finansowej w całym okresie kredytowania. Im dłuższy okres spłaty zobowiązania, tym większa niepewność związana z przyszłą sytuacją kredytobiorcy.

Podstawowe znaczenie ma w tym przypadku analiza danych finansowych przedsiębiorstwa. Bank bierze pod uwagę między innymi wielkość i strukturę majątku, poziom zadłużenia, płynność finansową, rentowność, przepływy pieniężne oraz zdolność do generowania nadwyżek finansowych. Szczególne znaczenie ma ustalenie, czy przychody uzyskiwane przez przedsiębiorstwo pozwalają nie tylko na pokrywanie bieżących kosztów działalności, ale także na terminową obsługę zadłużenia. Firma może bowiem posiadać znaczny majątek, a jednocześnie mieć problemy z regulowaniem zobowiązań wynikające z braku wystarczających środków pieniężnych.

Ocena ryzyka kredytowego nie może jednak ograniczać się wyłącznie do danych historycznych zawartych w sprawozdaniach finansowych. Wyniki osiągnięte przez przedsiębiorstwo w poprzednich latach nie gwarantują utrzymania podobnej sytuacji w przyszłości. Z tego względu bank analizuje również perspektywy działalności kredytobiorcy, sytuację branży, pozycję przedsiębiorstwa na rynku, poziom konkurencji, strukturę odbiorców i dostawców, a także możliwość wystąpienia zmian mogących negatywnie wpłynąć na osiągane przychody. Istotna może być również zależność przedsiębiorstwa od jednego dużego kontrahenta. Utrata takiego odbiorcy może doprowadzić do gwałtownego spadku sprzedaży, a w konsekwencji do problemów z obsługą kredytu.

Znaczenie ma również jakość zarządzania przedsiębiorstwem. Nawet podmiot posiadający korzystną sytuację finansową może znaleźć się w trudnej sytuacji, jeżeli osoby nim zarządzające podejmują nadmiernie ryzykowne decyzje, nie kontrolują kosztów albo prowadzą zbyt agresywną politykę inwestycyjną. Bank ocenia więc między innymi doświadczenie kadry kierowniczej, dotychczasową historię działalności firmy oraz sposób wywiązywania się z wcześniejszych zobowiązań. Historia współpracy z bankami może stanowić cenne źródło informacji na temat wiarygodności kredytobiorcy.

Drugim obszarem jest ryzyko bezpośrednio związane z samą transakcją kredytową. Jego poziom zależy między innymi od wysokości kredytu, okresu kredytowania, celu finansowania, harmonogramu spłat oraz rodzaju zastosowanego oprocentowania. Inny poziom ryzyka będzie występował w przypadku krótkoterminowego kredytu obrotowego przeznaczonego na sfinansowanie bieżącej działalności przedsiębiorstwa, a inny w przypadku wieloletniego kredytu inwestycyjnego, którego spłata uzależniona jest od powodzenia realizowanego przedsięwzięcia.

Przy kredytach inwestycyjnych szczególnego znaczenia nabiera ocena ekonomicznej zasadności planowanej inwestycji. Bank musi ustalić, czy przedsięwzięcie ma realne szanse na wygenerowanie przychodów pozwalających na późniejszą spłatę zadłużenia. Jeżeli inwestycja oparta jest na zbyt optymistycznych prognozach sprzedaży albo jej koszty zostały niedoszacowane, prawdopodobieństwo wystąpienia trudności w spłacie kredytu znacząco wzrasta. Ryzyko może być również związane z opóźnieniami w realizacji inwestycji, wzrostem cen materiałów, zmianą sytuacji rynkowej lub pojawieniem się nowych konkurentów.

Ważnym elementem ograniczającym ryzyko banku są zabezpieczenia spłaty kredytu. Ich podstawowym zadaniem jest umożliwienie bankowi odzyskania przynajmniej części należności w sytuacji, w której kredytobiorca przestanie wykonywać swoje zobowiązania zgodnie z umową. Zabezpieczenia nie powinny jednak zastępować prawidłowej oceny zdolności kredytowej. Podstawowym źródłem spłaty kredytu powinny być dochody osiągane przez kredytobiorcę, natomiast zabezpieczenie pełni przede wszystkim funkcję dodatkową.

Do zabezpieczeń mogą należeć między innymi hipoteki ustanowione na nieruchomościach, zastawy na składnikach majątkowych, poręczenia, gwarancje, cesje wierzytelności czy blokady środków na rachunkach. Wybór odpowiedniej formy zabezpieczenia zależy od charakteru transakcji, sytuacji kredytobiorcy oraz rodzaju majątku znajdującego się w jego posiadaniu. Bank powinien jednocześnie brać pod uwagę możliwość zmiany wartości zabezpieczenia. Przykładowo nieruchomość posiadająca wysoką wartość w chwili udzielenia kredytu może w okresie późniejszym stracić na wartości, szczególnie w sytuacji pogorszenia koniunktury na rynku nieruchomości.

Istotnym problemem jest również czas potrzebny do realizacji zabezpieczenia. Nawet wartościowy składnik majątku nie zawsze może zostać szybko sprzedany. Jeżeli jego zbycie wymaga przeprowadzenia długotrwałego postępowania prawnego albo na rynku występuje niewielki popyt na tego rodzaju aktywa, rzeczywista wartość zabezpieczenia z punktu widzenia banku jest niższa od jego wartości nominalnej. Z tego względu banki stosują odpowiednie współczynniki ostrożności i zazwyczaj nie przyjmują całej wartości rynkowej zabezpieczenia jako podstawy zabezpieczenia kredytu.

Monitorowanie ryzyka podczas trwania umowy kredytowej

Trzecia grupa ryzyka pojawia się już po udzieleniu kredytu. Pozytywna decyzja kredytowa nie oznacza zakończenia procesu oceny ryzyka. W okresie obowiązywania umowy bank powinien stale obserwować sytuację kredytobiorcy i sprawdzać, czy nie występują symptomy świadczące o pogorszeniu jego zdolności do obsługi zadłużenia. Monitorowanie jest szczególnie ważne w przypadku kredytów długoterminowych, ponieważ w ciągu kilku lub kilkunastu lat sytuacja przedsiębiorstwa może ulec zasadniczym zmianom.

Pierwszym sygnałem pogorszenia sytuacji mogą być opóźnienia w spłacie rat kapitałowych lub odsetek. Nie zawsze oznaczają one trwałą niewypłacalność kredytobiorcy, mogą jednak wskazywać na powstające problemy z płynnością finansową. Bank powinien zatem ustalić przyczynę opóźnienia i ocenić, czy ma ono charakter przejściowy, czy też jest wynikiem głębszych problemów ekonomicznych przedsiębiorstwa.

Do innych sygnałów ostrzegawczych można zaliczyć pogorszenie wyników finansowych, wzrost zadłużenia, zmniejszenie sprzedaży, zwiększenie poziomu należności przeterminowanych, utratę ważnych kontrahentów, powstawanie zaległości wobec dostawców albo organów publicznych czy gwałtowne ograniczenie środków znajdujących się na rachunkach bankowych. Znaczenie mogą mieć również informacje niefinansowe, na przykład częste zmiany w zarządzie, konflikty pomiędzy wspólnikami, postępowania sądowe, utrata ważnych zezwoleń lub problemy związane z realizacją podstawowych kontraktów.

Wczesne wykrycie pogorszenia sytuacji zwiększa możliwości podjęcia działań naprawczych. Bank może na przykład przeprowadzić rozmowy z kredytobiorcą, dokonać zmiany harmonogramu spłat, ustanowić dodatkowe zabezpieczenia albo ograniczyć możliwość dalszego wykorzystywania przyznanego limitu kredytowego. W poważniejszych przypadkach może dojść do restrukturyzacji zadłużenia, której celem jest dostosowanie warunków spłaty do rzeczywistych możliwości finansowych przedsiębiorstwa. Restrukturyzacja może być korzystniejsza dla obu stron niż natychmiastowe wypowiedzenie umowy, szczególnie jeżeli istnieje realna możliwość poprawy sytuacji kredytobiorcy.

Ocena zdolności i wiarygodności kredytowej

Jedną z podstawowych metod ograniczania ryzyka kredytowego pozostaje dokładne badanie zdolności kredytowej przed zawarciem umowy. Zdolność kredytowa oznacza możliwość spłaty zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami w terminach określonych w umowie. Oceniając ją, bank analizuje zarówno elementy ilościowe, jak i jakościowe.

Analiza ilościowa opiera się przede wszystkim na danych finansowych. W odniesieniu do przedsiębiorstw mogą być wykorzystywane wskaźniki płynności, rentowności, zadłużenia, sprawności działania oraz obsługi zadłużenia. Samo obliczenie wartości wskaźników nie jest jednak wystarczające. Należy je porównywać z wynikami z wcześniejszych okresów, wartościami osiąganymi przez podobne przedsiębiorstwa oraz sytuacją występującą w danej branży. Spadek rentowności w jednym przedsiębiorstwie może być sygnałem problemów wewnętrznych, ale może także wynikać z pogorszenia sytuacji w całym sektorze gospodarki.

Analiza jakościowa obejmuje z kolei takie elementy, jak doświadczenie kierownictwa, jakość zarządzania, pozycja rynkowa firmy, perspektywy rozwojowe, reputacja przedsiębiorstwa oraz jego dotychczasowa współpraca z instytucjami finansowymi. W przypadku osób fizycznych znaczenie mają między innymi stabilność zatrudnienia, poziom i regularność uzyskiwanych dochodów, liczba osób pozostających na utrzymaniu, wysokość istniejącego zadłużenia oraz wcześniejsza historia regulowania zobowiązań.

Banki wykorzystują również metody punktowej oceny klientów. W ramach systemów scoringowych poszczególnym cechom kredytobiorcy przypisywana jest określona liczba punktów, a ich suma pozwala zakwalifikować klienta do odpowiedniej kategorii ryzyka. Rozwiązanie takie umożliwia częściową standaryzację procesu kredytowego i jest szczególnie często stosowane w przypadku kredytów udzielanych klientom indywidualnym oraz małym przedsiębiorstwom.

W przypadku większych podmiotów gospodarczych częściej stosowany jest rating kredytowy. Kredytobiorca zostaje przypisany do określonej klasy ryzyka uwzględniającej między innymi jego sytuację ekonomiczno-finansową oraz prawdopodobieństwo niewykonania zobowiązań. Ocena ta wpływa nie tylko na samą decyzję o udzieleniu kredytu, lecz również na jego warunki. Klient oceniany jako bardziej ryzykowny może otrzymać niższą kwotę finansowania, zostać zobowiązany do przedstawienia dodatkowych zabezpieczeń albo ponosić wyższy koszt kredytu.

Ryzyko portfela kredytowego

Ryzyka kredytowego nie należy rozpatrywać wyłącznie w odniesieniu do pojedynczego kredytobiorcy. Z punktu widzenia banku równie istotne jest ryzyko całego portfela kredytowego. Nawet prawidłowo ocenione indywidualne transakcje mogą tworzyć nadmierne zagrożenie, jeżeli bank zbyt silnie koncentruje swoją działalność kredytową na jednej branży, grupie klientów albo określonym regionie.

Przykładem może być bank, którego znaczna część należności dotyczy przedsiębiorstw budowlanych. W okresie dobrej koniunktury podmioty te mogą regularnie spłacać zobowiązania. Gwałtowne pogorszenie sytuacji na rynku budowlanym może jednak spowodować jednoczesne problemy wielu klientów, a tym samym znaczący wzrost liczby kredytów zagrożonych. Podobne niebezpieczeństwo występuje wtedy, gdy duża część portfela związana jest z jednym dużym przedsiębiorstwem albo grupą podmiotów powiązanych ze sobą kapitałowo.

Jednym ze sposobów ograniczania tego zagrożenia jest dywersyfikacja portfela kredytowego. Polega ona na odpowiednim rozłożeniu zaangażowania banku pomiędzy różnych klientów, branże, rodzaje finansowania oraz regiony geograficzne. Dywersyfikacja nie eliminuje ryzyka, ale pozwala ograniczyć skutki problemów występujących w jednym obszarze działalności gospodarczej.

Na poziom ryzyka kredytowego wpływają również czynniki makroekonomiczne, na które pojedynczy kredytobiorca nie ma bezpośredniego wpływu. Należą do nich przede wszystkim tempo wzrostu gospodarczego, wysokość stóp procentowych, poziom inflacji, sytuacja na rynku pracy oraz zmiany kursów walutowych. Pogorszenie koniunktury gospodarczej może zmniejszać przychody przedsiębiorstw i dochody gospodarstw domowych, prowadząc do wzrostu problemów ze spłatą kredytów.

Szczególne znaczenie mogą mieć zmiany stóp procentowych. W przypadku kredytów oprocentowanych według zmiennej stopy ich wzrost powoduje zwiększenie wysokości odsetek i rat kredytowych. Kredytobiorca, który przy niższym oprocentowaniu posiadał wystarczającą zdolność do obsługi zobowiązania, po wzroście kosztów finansowania może mieć problemy z terminową spłatą rat. Zależność ta pokazuje, że ryzyko kredytowe często pozostaje w ścisłym związku z innymi rodzajami ryzyka bankowego.

Zarządzanie ryzykiem kredytowym

Zarządzanie ryzykiem kredytowym jest procesem obejmującym cały okres współpracy banku z kredytobiorcą. Rozpoczyna się ono jeszcze przed udzieleniem kredytu, kiedy dokonywana jest analiza klienta oraz planowanej transakcji. Następnie bank określa warunki finansowania, wysokość marży, rodzaj zabezpieczeń, sposób wypłaty środków oraz harmonogram spłaty. Po uruchomieniu kredytu rozpoczyna się natomiast okres monitorowania sytuacji klienta.

Skuteczne zarządzanie ryzykiem wymaga zachowania równowagi pomiędzy bezpieczeństwem banku a jego działalnością komercyjną. Całkowite unikanie ryzyka oznaczałoby w praktyce rezygnację z udzielania kredytów, a więc z jednego z podstawowych źródeł dochodów banku. Z kolei nadmierna skłonność do ryzyka może doprowadzić do powstania dużej liczby kredytów niespłacanych i w konsekwencji zagrozić stabilności instytucji.

Z tego względu bank powinien określać poziom ryzyka, jaki jest gotowy zaakceptować, a następnie dostosowywać do niego politykę kredytową. Polityka ta obejmuje między innymi kryteria udzielania finansowania, limity zaangażowania, zasady oceny klientów, wymagane zabezpieczenia oraz procedury dotyczące monitorowania i postępowania z należnościami zagrożonymi. Istotne znaczenie ma również zapewnienie odpowiedniej niezależności osób odpowiedzialnych za ocenę ryzyka od pracowników zajmujących się sprzedażą produktów kredytowych.

Ryzyko kredytowe pozostaje więc jednym z kluczowych zagadnień działalności bankowej. Nie można go całkowicie wyeliminować, ponieważ każda decyzja kredytowa dotyczy przyszłości, której przebiegu nie da się dokładnie przewidzieć. Możliwe jest jednak jego rozpoznawanie, pomiar, ograniczanie oraz systematyczne monitorowanie. Prawidłowa analiza sytuacji kredytobiorcy, odpowiednia konstrukcja transakcji, właściwe zabezpieczenia i bieżąca obserwacja spłaty zobowiązań pozwalają zmniejszyć prawdopodobieństwo poniesienia strat. Właściwe zarządzanie ryzykiem kredytowym ma przy tym znaczenie nie tylko dla wyników pojedynczego banku, ale także dla bezpieczeństwa całego systemu finansowego.