Występowanie czynników ryzyka stanowi naturalną konsekwencję podejmowanej przez bank komercyjny specyficznej działalności gospodarczej, w tym zwłaszcza działalności kredytowej. Ryzyko w obrębie tej działalności oznacza zagrożenie osiągnięcia zaplanowanych zysków. Inaczej określając, ryzyko kredytowe oznacza niebezpieczeństwo, iż kredytobiorca nie wypełni zobowiązań i warunków umowy, narażając kredytodawcę na powstanie strefy finansowej.[1]
W literaturze przedmiotu funkcjonuje wiele definicji ryzyka kredytowego różniących się zawartością pojęciową tego zjawiska, rozpatrywaną w aspekcie[2]:
- przedmiotowym,
- podmiotowym,
- czasowym,
- przyczynowo-skutkowym.
Pod względem aspektu przedmiotowego, można zauważyć, że samo pojęcie kredytu jest różnie interpretowane w sensie ekonomicznym. Uogólniając, kredyt jest stosunkiem ekonomicznym, którego treścią jest odstąpienie przez jedną stronę (kredytodawcę) drugiej stronie (kredytobiorcy) określonej wartości na warunkach zwrotu równowartości wraz z odsetkami w ustalonym z góry terminie.
Udostępniana wartość może wystąpić w postaci pieniądza, także towaru, lub zdolności kredytowej, a proces udostępniania tej wartości może odbywać się na różnych rynkach finansowych. Przyjmując za kryterium charakter udostępniania środków wyodrębnia się:
- kredyt pieniężny, którego podmiotem jest określona kwota pieniężna;
- kredyt awalizowany, bank stawia do dyspozycji klienta własną zdolność kredytową;
- leasing, polega na udostępnieniu przez bank ustalonego w umowie wyposażenia (maszyn, urządzeń itd.) do odpłatnego korzystania;
- factoring, to krótkoterminowe finansowanie dostaw towarów i usług przez bank pośredniczący między dostawcą a odbiorcą;
- forfaiting, jest ogólnie biorąc zakupem należności terminowych, jaki powstają w eksporcie towarów i usług z wyłączeniem prawa regresu wobec odstępującego wierzytelności.
W kontekście podmiotowego zakresu ryzyka kredytowego Z. Zawadzka odróżnia ryzyko pojedynczego kredytu od łączonego ryzyka z tytułu działalności kredytowej.[3]
Pojedyncze ryzyko zależy od wysokości możliwej straty (równej maksymalnej wartości kredytu wraz z odsetkami, pomniejszonej ewentualnie o posiadane zabezpieczenia) oraz od prawdopodobieństwa wystąpienia straty.
Łączne ryzyko kredytowe jest uzależnione od wysokości pojedynczych kredytów, prawdopodobieństwa ich nie spłacenia i współzależności między pojedynczymi kredytami.
Im mniejsza jest wzajemna zależność między poszczególnymi, pojedynczymi kredytami, tym mniejsze jest ryzyko wystąpienia sytuacji, w której czynniki powodujące niespłacenie jednego kredytu będą również wpływały na niespłacenie innych, zwiększając w ten sposób łączne ryzyko.
Przy uwzględnieniu czasowego aspektu zawartości pojęciowej terminu ryzyko kredytowe należałoby uściślić, czy ryzyko to odnosi się do zjawiska nie wywiązywania się ze spłaty zobowiązań, czy także do zjawiska opóźnień w spłacie tych zobowiązań. Stanowisko pierwsze zajmują m. in. M. Schulte i M. Rajczyk[4]. M. Schulte zjawisko opóźnień w spłacie zobowiązań wiąże z ryzykiem płynności (terminowym). M. Rajczyk zaś definiuje ryzyko kredytowe następująco: „Ryzyko kredytowe jest zagrożeniem, że kredyt udzielony klientowi oraz należne bankowi odsetki nie zostaną spłacone”. W innym miejscu uściśla: „Ryzyko kredytowe jest rozumiane jako brak pewności, że kredyt zostanie rzeczywiście spłacony w ustalonym terminie, wraz z należnymi bankowi odsetkami”.[5]
Uwzględniając aspekt przyczynowo-skutkowy, U. Pfeifer wyodrębnia:
– ryzyko działań obejmujące odchylenia od świadomie wyznaczonych działań banku celów działalności kredytowej
– ryzyko warunków wynikające z niewypełnienia warunków marginalnych, zakładanych w zasadzie w sposób nieświadomy.
- Wakuliński dokonuje podziału ryzyka kredytowego, uwzględniając przyczyny jego powstania, na ryzyko będące skutkiem własnej decyzji banku i ryzyko będące skutkiem działania czynników zewnętrznych.[6]
Ze względu na specyfikę działalności banku, który „handluje pieniądzem”, kupując go i sprzedając, wyróżnia się aktywne ryzyko kredytowe i pasywne ryzyko kredytowe.
Aktywne ryzyko kredytowe związane jest z tym, że kredytobiorca nie spłaci w terminie rat kapitałowych lub odsetek w następstwie utraty lub zachwiania zdolności kredytowej. W dużej części ryzyko to jest kontrolowane przez bank. Natomiast kredytowe ryzyko pasywne związane jest z wycofaniem przez deponentów środków oddanych do dyspozycji kredytobiorcom na określony termin, co pociąga za sobą (przy braku możliwości refinansowania z innych źródeł) ograniczenie bądź zaprzestanie udzielania kredytów i kłopoty z utrzymaniem płynności.
Przy analizie ryzyka kredytowego należy w szczególności uwzględnić następujące ryzyka cząstkowe:[7]
– ryzyko działalności gospodarczej,
– ryzyko finansowe,
– ryzyko kraju,
– ryzyko wystąpienia negatywnego zdarzenia, którego skutków nie można zneutralizować.
Ryzyko działalności gospodarczej obejmuje niepewność osiągnięcia dochodów i zysków z działalności operacyjnej klienta banku z powodu samej natury działalności gospodarczej, np. w wyniku występowania zmian zachodzących na rynku, zmian gustów i preferencji konsumentów czy też struktury gospodarki. Poziom tego ryzyka zależy przede wszystkim od fluktuacji sprzedaży (wahania popytu, cen zakupu i sprzedaży) oraz dźwigni operacyjnej.
Ryzyko finansowe związane jest ze strukturą kapitału, a więc ze stosowanym przez firmę sposobem finansowania jej majątku poprzez kapitał własny i kapitał obcy oraz ich wzajemne proporcje. Im wyższa jest relacja kapitału obcego do kapitału własnego, tym wyższe jest ryzyko finansowe ponoszone przez firmę, a w konsekwencji i bank.
Jeżeli oprócz emisji akcji zwykłych firma pożycza jeszcze środki z zewnątrz, to musi uiszczać za nie opłaty finansowe (odsetki, prowizje), przy czym opłaty te mają pierwszeństwo pokrycia z uzyskiwanego dochodu przed właścicielami (posiadaczami akcji). Dlatego też im wyższa jest proporcja długu w strukturze kapitału firmy, tym większe prawdopodobieństwo, że firma nie wypracuje zysku. Sytuacja ta określana jest jako ryzyko finansowe albo oddziaływanie dźwigni finansowej. Kłopoty finansowe firmy wpływają, bowiem na wysokość wypłacanej dywidendy oraz kurs akcji na rynku, a przez to także na koszt pozyskiwanego kapitału w postaci kredytów i pożyczek, emisji dłużnych papierów wartościowych oraz emisji akcji własnych.
Ryzyko kraju, albo inaczej ryzyko polityczne, wynika z niepewności osiągnięcia zysku przez inwestora z powodu możliwości zmian politycznych i ekonomicznych w danym kraju albo w innych krajach. Wynika ono z obawy przed znaczącymi zmianami uregulowań prawnych przy zmianie rządu. W skrajnym przypadku podmiot zagraniczny nie będzie w stanie zrealizować podjętego wcześniej zobowiązania na przykład z powodu wojny, kryzysu gospodarczego, zmian politycznych lub rządowych, katastrof, klęsk żywiołowych czy skandali polityczno-gospodarczych.
Do lat osiemdziesiątych istniał pogląd, że pożyczki udzielane rządom są dobrą lokatą, ponieważ państwo, w przeciwieństwie do przedsiębiorstw, nie może przestać istnieć na skutek likwidacji. Okazało się jednak, że banki nie są zdolne zmusić suwerennych państw do spłacania pożyczek. Okazało się, że wielcy dłużnicy uzależnili od siebie banki. Ponadto zadłużenie powoduje zmniejszenie możliwości importowych krajów zadłużonych, a więc zmniejszenie eksportu z krajów wierzycielskich, a to oznacza utratę miejsc pracy i recesję w krajach wierzycielach.
Ryzyko polityczne obejmuje między innymi:[8]
1) ogłoszenie moratorium płatniczego przez rząd państwa dłużnika,
2) wprowadzenie zakazu transferu środków albo konwersji na walutę płatności,
3) odmowę zapłaty (z przyczyn nie związanych z wykonaniem kontraktu), gdy dłużnikiem jest państwo lub podmiot, za którego poręczyło państwo,
4) wybuch działań wojennych, zamieszek, przewlekłych masowych strajków,
5) ogłoszenie aktów nacjonalizacji.
Ryzyko kraju redukuje ubezpieczenie się od tego typu ryzyka oraz zawarcie umowy joint-ventures (w tym przypadku decyzje rządu będą miały negatywny wpływ nie tylko na inwestorów zagranicznych, ale i krajowych).
W transakcjach z zagranicą występuje ryzyko typowe dla działalności banku w danym kraju powiększone dodatkowo o ryzyko kraju, w którym operacje te są dokonywane.
Szczególną formą ryzyka kraju jest ryzyko transferu, które polega na tym, że władze jakiegoś kraju, kierując się przesłankami ekonomicznymi lub politycznymi, mogą zabronić dokonywania transferu funduszy bądź ich zamiany na jakąkolwiek inną walutę. W konsekwencji podmiot jest w stanie zrealizować swoje zobowiązania, ale z przyczyn od niego niezależnych nie może tego uczynić.
Czasami możliwość osiągnięcia przez podmiot dochodu oraz spłaty pożyczki, znacząco i nieoczekiwanie się zmienia. Może to nastąpić z przyczyn zależnych od branży, w której działa organizacja, zmian w regulacjach prawnych albo też przejęcia czy restrukturyzacji firmy. Ryzyka te są ogólnie nazywane ryzykiem nieoczekiwanych wydarzeń. Przykładami tego rodzaju ryzyka może być zmiana zasad księgowania trudnych kredytów dla banków (konieczność utworzenia rezerw na kredyty, których spłata jest wątpliwa, zmniejsza wypracowany przez bank poziom dochodu), czy też zamknięcie elektrowni atomowej w wyniku nacisków społecznych.
W celu redukcji ryzyka kredytowego stosuje się w bankach pewne procedury i podejmuje działania, które dotyczą zarówno pojedynczego kredytu, jak i całego portfela kredytowego. Wyróżnia się tutaj trzy istotne obszary:[9]
- a) organizacyjny:
– ustalenie polityki kredytowej banku,
– określenie wewnętrznych procedur kredytowych (regulaminy, instrukcje, wytyczne),
– określenie kredytowych kompetencji decyzyjnych w banku;
- b) realizacyjny:
– analiza wniosków kredytowych,
– podejmowanie decyzji kredytowych zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa,
– zabezpieczanie udzielonych kredytów,
– windykacja należności bankowych;
- c) kontrolny:
– sprawozdawczość kredytowa,
– monitoring kredytów analizowany pod różnym kątem (branży, regionów, typu działalności klientów),
– monitoring zabezpieczeń kredytowych,
– monitoring limitów zaangażowania,
– tworzenie i kontrola rezerw celowych.
Ryzyko kredytowe można do pewnego stopnia kontrolować, zwłaszcza, gdy przy rozpatrywaniu wniosku kredytowego analizuje się następujące elementy:
1) formal-oprawny (status prawny firmy, czy wnioskodawcy mają zdolność prawną do zaciągania w imieniu podmiotu zobowiązań, sprawozdania finansowe dostarczane Głównemu Urzędowi Statystycznemu),
2) analiza bieżącej sytuacji potencjalnego kredytobiorcy (obliczane są tu wskaźniki finansowe: płynności, rentowności, aktywności i zadłużenia, analizowane są perspektywy rozwoju firmy, próg rentowności, jakość jej zarządzania, kadra),
3) analiza przedsięwzięcia, na jakie zużyty ma zostać kredyt (realizm przyjętych prognoz i założeń, czynniki ryzyka),
4) proponowane zabezpieczenie kredytu (w przypadku pozytywnego rozpatrzenia wniosku kredytowego).
[1] Maciej S. Wiatr, Indywidualne ryzyko kredytowe, w: pracy zbior. pod red. Władysława L. Jaworskiego i Zofii Zawadzkiej, „Bankowość. Podręcznik akademicki”, Poltext, Warszawa 2001, s. 629.
[2] G. Borys., „Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku”, PWN, Warszawa-Wrocław 1996, s. 22.
[3] Zofia Zawadzka, „Zarządzanie ryzykiem w banku komercyjnym”, Poltext, Warszawa 1996, s. 27.
[4] G. Borys, „Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku”, PWN, Warszawa-Wrocław 1996, s. 24.
[5] M. Rajczyk, „Interesy jednostek gospodarczych w bankach komercyjnych”, PWE, Warszawa 1993, s. 29, 117.
[6] M. Wakuliński, „Ryzyko kredytowe”, „Gazeta bankowa”, nr 5, 1994, s. 29.
[7] Z. Zawadzka, „Zarządzanie ryzykiem a banku komercyjnym”, Poltext, Warszawa 2000, s. 12.
[8] Z. Zawadzka, „Zarządzanie ryzykiem a banku komercyjnym”, Poltext, Warszawa 2000, s. 12.
[9] Praca zbior. pod red. J. Głuchowskiego i J. Szambelańczyka, „Bankowość. Podręcznik dla studentów”, Wydawnictwo Wyższej szkoły Bankowej, Poznań 1999, s. 364.