Wprowadzenie
Okres międzywojenny w Polsce (1918–1939) był czasem intensywnej odbudowy i rozwoju instytucji państwowych, w tym systemu bankowego. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, Polska stanęła przed wyzwaniem zintegrowania różnych systemów gospodarczych i bankowych, które istniały na terenach byłych zaborów. Proces ten był skomplikowany, ale niezwykle istotny dla stabilizacji gospodarki oraz budowy nowoczesnego państwa. Artykuł ten przedstawia rozwój systemu bankowego w Polsce międzywojennej, główne instytucje finansowe, wyzwania, przed którymi stanęła polska bankowość, oraz ich znaczenie dla ówczesnej gospodarki.
Tło historyczne
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Polska stanęła przed trudnym zadaniem zjednoczenia trzech różnych systemów prawnych, walutowych i gospodarczych, które funkcjonowały w zaborach austriackim, pruskim i rosyjskim. Każdy z tych obszarów miał swoje własne instytucje bankowe, różne waluty oraz odmienne regulacje dotyczące działalności gospodarczej. W pierwszych latach niepodległości priorytetem było stworzenie jednolitego systemu monetarnego oraz zreformowanie istniejących instytucji bankowych, aby mogły one funkcjonować w ramach nowego państwa polskiego.
Powstanie Banku Polskiego
Jednym z najważniejszych kroków w kierunku stabilizacji systemu bankowego było utworzenie Banku Polskiego w 1924 roku. Była to instytucja centralna, której zadaniem było zarządzanie emisją pieniądza, kontrolowanie polityki monetarnej oraz stabilizacja kursu złotego, który zastąpił markę polską, dotychczasową jednostkę monetarną wprowadzoną po I wojnie światowej. Reforma walutowa, której symbolem było wprowadzenie złotego, została przeprowadzona przez premiera i ministra skarbu Władysława Grabskiego i miała na celu opanowanie hiperinflacji oraz stworzenie stabilnych fundamentów finansowych państwa polskiego.
Istotne przedsięwzięcia dla dalszego rozwoju polskiego systemu bankowego podjęto w 1924 r. Chodzi tu o stabilizację waluty i utworzenie Banku Polskiego S.A. Pierwsza reforma walutowa po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r., połączona z klasyczną denominacją, została przeprowadzona w 1924 r. na mocy specjalnej ustawy. Reforma objęła znaki pieniężne denominowane w innej walucie. Wydane w ramach reformy Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 20 stycznia 1924 r.36 ustaliło m.in., że jednostką monetarną RP jest złoty zawierający 931/1000 g czystego złota i dzielący się na sto groszy. Podstawowym aktem prawnym dotyczącym zmiany ustroju pieniężnego było inne rozporządzenie z kwietnia 1924 r. Ustaliło ono relacje marki polskiej do złotego jako jednostki monetarnej RP w wysokości 1.800.000 marek polskich za 1 złotego oraz uchyliło z dniem 1 lipca 1924 r. moc prawną marki polskiej pełniącej dotychczas funkcje prawnego środka płatniczego w kraju. Z kolei Minister Skarbu specjalnym rozporządzeniem ustalił stosowne wzory monet. W wyniku reformy walutowej 1924 r., 1 dolar równał się 5,18 zł. Jesienią 1925 r. złoty uległ dewaluacji i został ponownie ustabilizowany na podstawie planu stabilizacyjnego 13 października 1927 r. Obecnie 1 dolar USA równał się 8,91 zł.
Innym ważnym przedsięwzięciem dla dalszych losów polskiego systemu bankowego było utworzenie 15 kwietnia 1924 r., Banku Polskiego S.A. jako prywatnej spółki akcyjnej. Rozpoczął on działalność 28 kwietnia tegoż roku. Był to jedyny bank emisyjny w kraju, a jego głównym zadaniem była emisja nowej waluty -złotego i zapewnienie jej stałego kursu. Udzielał również kredytów krótkoterminowych, głównie w formie dyskonta i redyskonta weksli, jak również prowadził inne operacje bankowe. Kapitał akcyjny Banku wynosił początkowo 100 mln zł, od 1927 r. – 150 mln i od 1936 r. ponownie 100 mln.
Znacznemu zmniejszeniu uległa liczba placówek banków akcyjnych, obsługujących głównie wielkie przedsiębiorstwa, znacznie natomiast zwiększyła się liczba komunalnych kas oszczędnościowych, gminnych kas pożyczkowo-oszczędnościowych oraz spółdzielni kredytowych, obsługujących raczej drobne przedsiębiorstwa. Podobna tendencja wystąpiła w zakresie rozmiarów wkładów w poszczególnych grupach instytucji bankowych.
W Polsce międzywojennej ujawniła się słabość banków prywatnych. Wiele mniejszych banków uległo likwidacji, większe utrzymały się dzięki pomocy państwa. W 1928 r. istniało już tylko 61 banków prywatnych ze 176 oddziałami, a lata następne przyniosły dalsze ograniczenia ich sieci. Nie została przywrócona przedwojenna pozycja banków prywatnych. Co prawda w latach 1926 – 1929 wkłady w bankach akcyjnych wzrosły z 333 mln zł do 1.099 mln, jednak łączna suma ich bilansów w 1927 r. wynosiła 1,9 mld zł, podczas gdy suma bilansowa BGK osiągnęła 1,3 mld zł. Wielki kryzys gospodarczy lat 1930 – 1935 spowodował istotne pogorszenie stosunków kredytowych w Polsce. Firmy zagraniczne wycofywały kapitały ulokowane w przedsiębiorstwach krajowych, a z banków prywatnych odpływały wkłady. Ogólna liczba banków prywatnych zmniejszyła się w 1933 r. do 44, a w 1938 r. do 30. Zamknięto wiele oddziałów. W 1938 r. pozostało ich 93. Wiele banków, m.in. Bank Handlowy w Łodzi utworzony jeszcze w 1872 r., ogłosiło upadłość. Rząd zdecydował się przejąć niektóre nieściągalne należności banków prywatnych, udzielić im kredytów i umorzyć część długów. Do największych banków wszedł kapitał państwowy. Wszystko to doprowadziło do umocnienia się pozycji banków państwowych kosztem prywatnych. W 1938 r. banki prywatne notowały łącznie sumę bilansową w wysokości 1,5 mld zł, podczas gdy BGK – 2,7 mld zł. Działalność kredytowa banków prywatnych stawała się w coraz większym stopniu zależna od pomocy instytucji państwowych.
Zmniejszała się też rola spółdzielni kredytowych, ponieważ większość z nich działała na wsi, która szczególnie silnie odczuła skutki kryzysu gospodarczego. Zwiększające się od 1938 r. napięcie polityczne doprowadziło do gwałtownego wycofywania wkładów. Prowadziło to do tego, że banki wykorzystywały zwiększone kredyty redyskontowe w Banku Polskim. Po wybuchu II wojny światowej część władz niektórych banków wyjechała z Polski. W okresie okupacji niemieckiej banki polskie na ziemiach wcielonych do Rzeszy zostały zlikwidowane, a ich majątek skonfiskowany, natomiast w Generalnej Guberni (GG) działalność banków uległa daleko posuniętym ograniczeniom i została poddana kontroli niemieckiego Urzędu Nadzoru Bankowego. 15 grudnia 1939 r. władze niemieckie powołały Bank Emisyjny w Polsce[1]. Był to bank centralny dla GG z siedzibą w Krakowie, a na jego czele został postawiony Polak – Feliks Młynarski. Bank emitował pieniądze nazywane złotymi „krakowskimi” bądź „młynarkami” od nazwiska jego prezydenta.
[1] Por. W. Skalniak, Bank Emisyjny w Polsce 1939 – 1945, Warszawa 1966.