Archiwa Prace magisterskie - Strona 3 z 16 - Prace dyplomowe z bankowości, prace dyplomowe

Kredytowanie jako aktywna działalność banku

5/5 - (3 votes)

Udzielanie kredytów jest podstawową czynną (aktywna) operacja bankową. Jest stosunkiem ekonomicznym między bankiem a kredytobiorcą.

Bank udzielając kredytu nawiązuje z klientem stosunki umowne, a obie strony maja zagwarantowane prawa i obowiązki sprecyzowane umowa kredytową.

Prawo bankowe definiuje umowę kredytu jako zobowiązanie banku do oddania do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczenie na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu[1].

Umowa o kredyt bankowy ma charakter cywilnoprawny, powinna być zawarta na piśmie i określać[2]:

– strony umowy,

– kwotę i walutę kredytu,

– cel, na który kredyt został udzielony,

– zasady i termin spłaty kredytu,

– wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany,

– sposób zabezpieczenia spłaty kredytu,

– zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu,

– terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych,

– wysokość prowizji, jeżeli umowa je przewiduje,

– warunki dokonywania zmian i rozwiązań umowy.

Kredytobiorcę obowiązują ustalenia regulaminu kredytowego danego banku, które precyzują szczegółowo warunki stosunku kredytowego. Regulamin wiąże kredytobiorcę, jeżeli zostanie mu doręczony najpóźniej przy zawarciu umowy. W razie sprzeczności między regulaminem kredytowym a treścią umowy kredytowej wiążące są ustalenia danej umowy[3].

Bank uzależnia przyznanie kredytu od zdolności kredytowej kredytobiorcy. Zdolność kredytowa to zdolność do spłaty zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami w terminach określonych w umowie. Kredytobiorca jest obowiązany przedłożyć na żądanie banku dokumenty i informacje niezbędne do dokonania oceny tej zdolności[4].

W wyjątkowych sytuacjach, podmiotowi, który nie ma zdolności kredytowej, o ile posiada zdolność prawną bank może udzielić kredytu. Pod warunkiem, jeśli ustanowi on szczególny sposób zabezpieczenia spłaty kredytu oraz przedstawi niezależnie od zabezpieczenia spłaty kredytu programu naprawy gospodarki, którego realizacja zapewni uzyskanie zdolności kredytowej w określonym czasie – według oceny banku.

Przed zawarciem umowy kredytowej kredytobiorca składa w banku wniosek o przyznanie kredytu. We wniosku powinno być zawarte ekonomiczne uzasadnienie rodzaju i kwoty niezbędnego kredytu oraz okresu jego trwania, ewentualnych rat spłaty. Do wniosku często załączane są plany przyszłego przedsięwzięcia, ostatnie bilanse, informacje o dotychczas prowadzonej działalności, dokumenty uprawniające do jej prowadzenia, zaświadczenia o opłacaniu podatków itp. Wniosek o udzielenie kredytu jest analizowany, stopień analizy zależy od tego, czy wnioskodawca jest stałym klientem banku, czy osobą ubiegającą się o kredyt po raz pierwszy, także od rodzaju kredytu i jego wysokości.[5]

W celu ograniczenia ryzyka kredytowego ustalone zostały limity koncentracji kredytowej, czyli normy ostrożności obowiązujące banki. Suma udzielonych kredytów, pożyczek pieniężnych, nabytych obligacji i innych niż akcje papierów wartościowych, wierzytelności z tytułu gwarancji bankowych, poręczeń i akredytyw oraz innych wierzytelności banku w stosunku do jednego podmiotu lub podmiotów powiązanych kapitałowo i organizacyjnie ponoszących wspólnie ryzyko gospodarcze nie może przekroczyć 25 % funduszy własnych banku[6].

Zarząd banku jest obowiązany zgłaszać każdorazowo do Komisji Nadzoru Bankowego fakt udzielenia kredytu w wysokości przekraczającej 10 % funduszy własnych banku[7].

Gdy wniosek kredytowy sprosta wymaganiom banku przystępuje się do wstępnej oceny kredytobiorcy. W ocenie tej bank zbiera informacje o dotychczasowej działalności oraz wywiązywaniu się ze zobowiązań finansowych osoby ubiegającej się o kredyt. Zasięga opinii w innych bankach i rozmaitych dostępnych źródłach. Pozytywna opinia warunkuje przejście do kolejnego etapu badań szczegółowych, które dotyczą efektywności proponowanego przedsięwzięcia. Na podstawie dokumentów (bilansów, rachunków wyników i innych sprawozdań) dostarczonych przez kredytobiorcę, inspektor kredytowy banku analizuje jego obecną sytuację finansową, strukturę majątku i ustala czy posiada on zdolność kredytową. Po zapadnięciu pozytywnej decyzji negocjowane są szczegółowe warunki umowy.

Powyższy tok postępowania kończy podpisanie umowy przez kredytobiorcę i osobę reprezentującą bank (prokurenta). Przyznanie kredytu jest ewidencjonowane na kontach pozabilansowych.

Rysunek 1. Schemat toku postępowania przy udzielaniu kredytu

Źródło: Zbigniew Krzyżkiewicz, Operacje bankowe, w red. Władysław L. Jaworski i Zofia Zawadzka, „Bankowość. Podręcznik akademicki”, Poltext, Warszawa 2001, s. 273.

[1] Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Rozdz. 5, art. 69, ust. 1.

[2] Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Rozdz. 5, art. 69, ust. 2.

[3] Władysław L. Jaworski, Klasyfikacja operacji bankowych, w pracy zbior. pod red. Władysława L. Jaworskiego i Zofii Zawadzkiej, „Bankowość. Podręcznik akademicki”, Poltext, Warszawa 2001, s. 272.

[4] Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Rozdz. 5, art. 70, ust. 1.

[5] Władysław L. Jaworski, Klasyfikacja operacji bankowych, w pracy zbior. pod red. Władysława L. Jaworskiego i Zofii Zawadzkiej, „Bankowość. Podręcznik akademicki”, Poltext, Warszawa 2001, s. 272-273.

[6] Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Rozdz. 5, art. 71, ust. 1.

[7] Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Rozdz. 5, art. 71, ust. 6.

Pojęcie, funkcje i elementy zarządzania ryzykiem kredytowym

5/5 - (5 votes)

W anglosaskiej literaturze z dziedziny bankowości używane są dwa terminy: Risk-Management (sterowanie ryzykiem) i Risk Management (zarządzanie ryzykiem). Sterowanie ryzykiem postrzegane jest przez wielu autorów jako element zarządzanie ryzykiem. Oznacza ono podejmowanie określonych działań zorientowanych na:

– korygowanie (kompensowanie) jego ujemnych skutków (sterowanie pasywne) lub

– uprzedzenie negatywnych konsekwencji ryzyka (sterowanie aktywne).

W literaturze finansowej spotkać można wiele definicji zarządzania ryzykiem – ryzykiem kredytowym.

A. Schulte pod pojęciem zarządzania ryzykiem określa „planowa i celowa analizę, sterowanie i kontrolę pozycji ryzyka. Planowanie oznacza przy tym systematyczną, a nie przypadkowa analizę, zaś celowość oznacza świadome śledzenie wywodzących się z celów przedsiębiorstwa bankowego pozycji szans i ryzyka konkretnej instytucji bankowej”.[1]

Według A. Schmoll „Zarządzanie ryzykiem jest niczym innym, jak intensywnym rozprawianiem się z polityką odnośnie ryzyka i odpowiednim uwzględnianiem jej w polityce handlowej i działalności kredytowej banku”.[2]

T. Thornhill definiuje je jako gałąź zarządzania związaną m. in. z:[3]

– zachowaniem istniejących aktywów celem zabezpieczenia dochodów depozytariuszy, wierzycieli i inwestorów,

– kontrolą ryzyk towarzyszących w normalnym biznesie „aktywom ryzykownym”,

– ochroną dobrego wizerunku w oczach depozytariuszy, wierzycieli i inwestorów poprzez stwarzanie im poczucia zadowolenia i zaufania, wynikającego z ciągłej zdolności do osiągnięcia zysków, niezależnie od przypadkowych strat, które mogłyby obniżyć lub zahamować zyski na pewien okres,

– utrzymaniem bezpieczeństwa urządzeń, wyposażenia, rejestrów oraz personelu na odpowiednim poziomie w zależności od ryzyka,

– określeniem działań, które należy podjąć w odniesieniu do pewnych zidentyfikowanych ryzyk, celem kontrolowania nieoczekiwanych wydarzeń i strat,

– planowaniem i dozorem nieubezpieczonego ryzyka (tzw. nieubezpieczenie zamienne, programy samoubezpieczeniowe, programy ubezpieczenia wiązanego),

– opracowaniem szczegółów na tych poziomach ryzyk, których zarząd jest skłonny się podjąć,

– całkowitą odpowiedzialnością za kupowane ubezpieczenie od ryzyka,

– w przypadku powstania strat z dążeniem do zminimalizowania ich skutków,

– wielonarodowymi operacjami i planowanym postępowaniem w stanach zagrożenia,

– przed- i poszkodowymi badaniami i analizami, których należy dokonać celem zapobiegania i/lub redukowania potencjalnych następnych szkód z jednoczesnym wyselekcjonowaniem odpowiednich sposobów kontroli, które powinny zapobiec powtarzaniu się podobnych przypadków.

R. Patterson w zarządzaniu ryzykiem obejmuje:[4]

– zastanowienie się, czy ciężar ryzyka może być przerzucony na innych, np. właścicieli lub, w przypadku produktów pochodnych, na inne rynki,

– przemyślenie, czy zastosowanie technik zabezpieczających hedgingu nie uchroni nas przed nieoczekiwanymi zdarzeniami,

– zadanie sobie pytania, w jaki sposób monitorować ryzyko, tak by mieć system wczesnego ostrzegania przed problemami,

– opracowanie takich technik kontroli, które pozwolą nam reagować na problemy przez zastosowanie odpowiednich technik.

Według M.G. Fritza i T. Wandela pojęcie zarządzania ryzykiem kredytowym spokrewnione jest ogólnie z czymś, co jest bliskoznaczne, z punktu widzenia funkcjonalności, polityce ryzyka kredytowego. Celem jest wyprognozowanie struktur transakcji zawierających ryzyko, wpłynięcie na nie i zapobiegnięcie powstaniu uwarunkowanego wiarygodnością ryzyka straty. Podstawowymi elementami zarządzania ryzykiem kredytowym jest ustalenie (określenie) i analiza ryzyka, jak również manipulowania ryzykiem kredytowym.[5]

Wydaje się, że pojęcie zarządzania ryzykiem kredytowym w banku można określić jako zespół działań (czynności) mających na celu optymalizację relacji między wolumenem kredytów, nadwyżką operacyjną/zyskiem a ryzykiem kredytowym.

Funkcje zarządzania ryzykiem kredytowym

Zarządzanie ryzykiem kredytowym – zarówno w ujęciu instytucjonalnym jak i funkcjonalnym – to złożony proces polegający na podejmowaniu wielu wzajemnie powiązanych czynności i decyzji, które zmierzają do realizacji celów działalności kredytowej. Mimo wielości banków, różnic w ich genezie, odmienności kultur świadczenia usług, mimo całego pluralizmu i dynamizmu ich rzeczywistości organizacyjnej, w bankach występują podobne problemy kredytowe wymagające ciągłego i cyklicznego rozwiązywania. Wokół rozwiązywania tych wciąż pojawiających się problemów wykształciły się (uformowały) zbiory typowych, powtarzalnych działań i decyzji kierowniczych zwanych funkcjami zarządzania ryzykiem kredytowym lub funkcjami procesu zarządzania ryzykiem kredytowym. Do funkcji tych zalicza się z reguły:[6]

– funkcję obiektywizacji rozumianą w sensie pełniejszego ukształtowania kontroli działalności kredytowej i badania zdolności kredytowej potencjalnych kredytobiorców;

– funkcję optymalizacji rozumianą w sensie znajdowania równowagi między zakładanym wynikiem finansowym z działalności kredytowej banku, ryzykiem kredytowym a ograniczeniami wewnętrznymi i zewnętrznymi;

– funkcję wzrostu efektywności rozumianą jako wybór efektywnych metod finansowania ryzyka i minimalizacji kosztów administrowania ryzykiem;

– funkcję redukcji ryzyka rozumianą w sensie uzyskiwania sygnałów wczesnego ostrzegania o mogących pojawić się trudnościach i stratach;

– funkcję sterowania ryzykiem rozumianą w sensie świadomego stosowania taktyk mających na celu uniknięcie ryzyka, zmniejszenie ryzyka, przerzucenie ryzyka itp.

Elementy zarządzania ryzykiem kredytowym

Schmoll elementy zarządzania ryzykiem kredytowym formułuje w sposób następujący:[7]

1) formułowanie polityki związanej z ryzykiem jako części polityki kredytowej,

2) formułowanie zasad i wytycznych dotyczących metod określania ryzyka,

3) ustalanie systemów informacyjnych istotnych dla ryzyka kredytowego,

4) ustalanie organizacji przebiegu procesów podejmowania decyzji kredytowych,

5) ustalanie wytycznych dla uzyskania pełnomocnictw do podejmowania decyzji kredytowych i przekazanie kompetencji dotyczących decyzji kredytowych,

6) ustalanie systemu składania sprawozdań i komunikowania się w procesach kredytowania,

7) wprowadzanie działań na rzecz kształcenia i dokształcania współpracowników i kadry zarządzającej, zajmujących się transakcjami kredytowymi,

8) kształtowanie i kultywowanie kultury kredytowej,

9) ustalanie działań kontrolujących i rewizyjnych w transakcjach kredytowych.

Według R. Pattersona zarządzanie ryzykiem w kredytowaniu wymaga dokonania czterech kolejnych, wzajemnie ze sobą powiązanych kroków:[8]

1) wyznaczenie punktów odniesienia, tj. punktów wyznaczających wzorzec działania dobrej firmy. Bankowiec musi mieć wystarczającą orientację w interesach, aby określić jak powinien wyglądać prawidłowy stan firmy;

2) słuchania i obserwowania, co dzieje się u kredytobiorcy. Nie chodzi jednak o to, by jednocześnie zostać zalanym tysiącami zapytań, podejrzeń i obaw. Trzeba rozróżniać dane, które powstają w trakcie działalności firmy i informacje, które zmniejszają naszą niepewność. Informacje tworzymy, prowadząc świadomą analizę uporządkowanych danych. Z tego właśnie powodu określenie punktów krytycznych, wyznaczonych na podstawie normalnego stanu firmy, jest tak istotne;

3) porozumiewania (komunikowania) się z kredytobiorcą. Nawet selektywne działania monitoringowe, które eliminują niewłaściwe dane, mogą spowodować dezinformację, czyli w efekcie wyciągnięcie fałszywych wniosków i pogłębienie niepewności. Dlatego bankowiec musi być w kontakcie z kredytobiorcą, aby wyjaśnić sytuację. Nie musi to być specjalnie sformalizowane lub złożone działanie. Wystarczy zadać proste, bezpośrednie i uczciwe pytanie, szczególnie jeżeli okaże się, że kontrowersyjny problem to fałszywy alarm;

4) reagowania w przypadku konieczności ochrony banku przed zwiększeniem ryzyka kredytowego. Jest to najistotniejszy etap w zarządzaniu ryzykiem.

Capiga uważa, że proces zarządzania ryzykiem bankowym obejmuje:[9]

– poznanie mechanizmu funkcjonowania ryzyka bankowego, tzn. ustalenie przyczyn występowania ryzyka, identyfikację i ocenę podstawowych rodzajów ryzyka związanych z funkcjonowaniem banku,

– wypracowanie metod i narzędzi ograniczania ryzyka bankowego.

Instrumenty minimalizacji ryzyka bankowego można podzielić na zewnętrzne – czyli regulacje ustawowe np. ustawa Prawo Bankowe i zarządzenia Prezesa NBP, oraz wewnętrzne ustalone w przepisach wewnętrznych banków, np. instrukcjach, wytycznych itp. – monitorowanie i kontrolowanie aktualnego i potencjalnego ryzyka, jego wpływu na zyskowność banku i skuteczne oddziaływanie w przypadku wystąpienia nieprawidłowości.[10]

Koncentrując się wyłącznie na ryzyku kredytowym należy stwierdzić, że świadome kształtowanie tego ryzyka powinno najpierw zakładać pogłębioną analizę ryzyka kredytowego. Analiza ta dokonywana jest w dwóch etapach, a w szczególnych przypadkach jednoetapowe.

Na etapie pierwszym następuje identyfikacja, rzetelne rozeznanie ryzyk towarzyszących poszczególnym produktom kredytowym, kredytobiorcom, oddziałom kredytowym i czynnościom kredytowania oraz ich systematyzacja. Na etapie drugim powinno dojść w pierwszym kroku do pomiaru i oceny ryzyk, poszczególnych, indywidualnych zaangażowań kredytowych oraz odpowiednio skonstruowanych segmentów tych zaangażowań. Aby prawidłowo ocenić te ryzyka, inspektor kredytowy musi zastosować kombinację:[11]

a) prawdopodobieństwa wystąpienia,
b) możliwej częstotliwości wystąpienia,
c) potencjalnego zakresu strat.

Krok drugi polega na pomiarze ł ocenie ryzyka tkwiącego w całym portfelu kredytowym banku. Analiza ryzyka kredytowego na etapie drugim polega na wykorzystaniu logiki do przyporządkowania czynnika numerycznego każdemu ze zidentyfikowanych ryzyk.

W pewnych, szczególnych przypadkach analiza ryzyk kredytowych przebiega jednoetapowe. Dotyczy to ryzyk niemierzalnych, odnoszących się najczęściej do czynności kredytowania, np. ryzyka zniszczenia dokumentacji kredytowej czy zapisu komputerowego.

Jeżeli z analizy ryzyka wyniknie potrzeba działania, to do dyspozycji są różne możliwości wywierania wpływu, kształtowania pozycji ryzyka różnych zaangażowań kredytowych oraz możliwości zastosowania różnych instrumentów sterowania ryzykiem. Możliwości kształtowania ryzyka można sprowadzić do następujących:[12]

– unikanie ryzyka – niezawieranie określonych, związanych z ryzykiem umów kredytowych,

– zmniejszanie ryzyka – zorientowane na przyczyny zmniejszania prawdopodobieństwa wystąpienia i/lub zorientowane na skutki ograniczenia rozmiaru szkód,

– przerzucanie ryzyka – przeniesienie ryzyka na osoby trzecie, rynki, produkty,

– dywersyfikacja ryzyka – wykorzystanie rozrzutu ryzyka w przypadku nie całkiem skorelowanych przebiegów ryzyka,

– ubezpieczenie ryzyka – opłacenia składek ubezpieczeniowych, w wyniku czego ubezpieczyciel bierze na siebie część ryzyka związanego z nieotrzymaniem przez bank ekwiwalentu za udzielony kredyt.

Pierwsze cztery możliwości kształtowania ryzyka mogą być określane jako aktywne sterowanie ryzykiem, piąta jako sterowanie pasywne. Wywieranie świadomego wpływu na pozycje ryzyka zaangażowań kredytowych może odbywać się za pośrednictwem różnych instrumentów – w tym przede wszystkim wskaźników i limitów kredytowych.

Nadzór nad ryzykiem jest swoistym „zwornikiem” procesu zarządzania ryzykiem. Odróżnia ona nową koncepcję zarządzania ryzykiem od „starego” zarządzania ubezpieczeniem w podmiotach gospodarczych, gdzie ryzykom nie poświęcono szczególnej uwagi i były one przerzucane na ubezpieczycieli z zewnątrz. Nadzór ryzyka ma szczególne znaczenie w przypadku działalności kredytowej banku, ponieważ zakres ubezpieczeń kredytów w Polsce jest znacznie ograniczony. Nadzór ryzyka obejmuje kontrolę ryzyka i rewizję (audyting) ryzyka. Pod pojęciem kontroli ryzyka należy rozumieć wszystkie metody i czynności nadzorujące, które mają zapobiec podejmowaniu nadmiernego ryzyka i powstawaniu strat nim spowodowanych w wyniku błędnej pracy służb kredytowych lub w wyniku nieuczciwych działań. Celem rewizji ryzyka jest natomiast nadzór nad jakością czynności kredytowania oraz skutecznością kontroli ryzyka. Podejmowany jest on na podstawie specjalnych poleceń.

W praktyce bankowej ryzyko kredytowe jest nie do uniknięcia. Każdy kredytobiorca, każdy rodzaj kredytu, każde czynność kredytowa, każdy oddział banku kredytującego powoduje postanie ciągłych ryzyk kredytowych. Odpowiednio do tego musi istnieć mechanizm finansowania (kompensowania) ryzyka jako ważny element zarządzania ryzykiem kredytowym.

Przez finansowanie ryzyka kredytowego należy rozumieć przeznaczenie przez bank środków pieniężnych na pokrycie potencjalnych strat związanych z nie ściągniętymi częściowo lub w całości kredytami lub odsetkami oraz uruchomionymi gwarancjami i poręczeniami. Finansowanie to może mieć charakter:

– wewnętrzny – polegający na pokrywaniu ewentualnych strat generowanych przez ryzyko kredytowe z własnych środków (rezerw i funduszów własnych banku), bądź

– zewnętrzny – polegający na tym, że w zamian za składkę ubezpieczeniową firma ubezpieczeniowa weźmie na siebie część ryzyka związanego z brakiem zwrotu zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami. W każdym źródle środków pieniężnych na finansowanie ryzyka kredytowego po wina być cena kredytu i cena udzielonych gwarancji i poręczeń.

Ostatnim elementem zarządzania ryzykiem kredytowym jest administrowanie ryzykiem. Administrowanie ryzykiem obejmuje czynności spełniających rolę usługową w odniesieniu do funkcji zarządzania. Administracja podejmuje problem łączności między elementami zarządzania ryzykiem kredytowym banku, tzn.:[13]

– pomaga zarządowi banku w ustaleniu celów strategii i instrumentów zarządzania,

– bada potrzeby informacyjne działalności zarządczej, a także tworzy, przyjmuje, przechowuje i przekazuje informacje – w tym także utrwalane w postaci dokumentów,

– racjonalizuje procedury zachowań, przebiegi pracy, techniki komunikowania się itp. pracowników pionów kredytowania i nadzoru,

– zawiadamia o celach zarządzania, procedurach i standardach wszystkie zainteresowane szczeble organizacyjne,

– rejestruje sukcesy i porażki procesów zarządzania oraz analizuje je w celu wyeliminowania ich w przyszłości.

Głównym celem administrowania ryzyka jest więc zespojenie zadań i celów objętych elementami zarządzania ryzykiem kredytowym, a tym samym sprawne funkcjonowanie całego systemu zarządzania.[14]

[1] Borys G., „Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku”, PWN, Warszawa-Wrocław 1996, s. 45.

[2] Tamże, s. 45.

[3] Tamże, s. 46.

[4] Patterson R., „Poradnik kredytowy dla bankowców”, P WE, Warszawa 1995, s. 75.

[5] Borys G., Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku”, PWN, Warszawa -Wrocław 1996, s. 47.

[6] Borys G., „Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku”, PWN, Warszawa-Wrocław 1996, s. 48.

[7] Borys G., „Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku”, PWN, Warszawa-Wrocław 1996, s. 49.

[8] Patterson R., Poradnik kredytowy dla bankowców, PWE, Warszawa 1995, s. 89

[9] Borys G., „Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku”, PWN, Warszawa-Wrocław 1996, s. 50.

[10] Dobosiewicz Z., „Bankowość”, PWE, Warszawa 2003, s. 218.

[11] Wł. L. Jaworski (red), „Banki w Polsce. Wyzwania i tendencje rozwojowe”, Poltex, Warszawa 2001, s. 278.

[12] Grzywacz J., „Podstawy bankowości”, Difin, Warszawa 2002, s. 210.

[13] Mayland P. F., „Ocena i kontrola ryzyka kredytowego bankowych usług operacyjnych”, PWN, Warszawa 1998, s. 22.

[14] Wł. L. Jaworski, Z. Krzyszkiewicz, B. Kosiński, „Banki, rynek, operacje, polityka”, Poltext, Warszawa 2001, s. 237.

Działania i mechanizmy służące redukcji ryzyka kredytowego

4.8/5 - (6 votes)

W skład działań i mechanizmów ograniczających zarówno indywidualne, jak i portfelowe ryzyko kredytowe banku wchodzą:[1]

a) działania systemowo-organizacyjne:

ustalenie strategii i polityki kredytowej banku;
określenie procedur kredytowych (regulaminów, instrukcji, wytycznych, metodyk oceny zdolności kredytowej itp.);
podział kredytowych kompetencji decyzyjnych w banku;
limitowanie koncentracji kredytów;
konstruowanie systemu tworzenia rezerw celowych,
ustalenie ceny kredytu;
opracowanie procedur restrukturyzacji kredytu;
ustalenie strategii windykacji kredytu;
ustalenie polityki finansowej banku w zakresie współpracy z instytucjami finansowymi (w tym w zakresie ustalania pułapów maksymalnego zaangażowania banku);
określenie zasad oceny poziomu ryzyka kredytowego instytucji finansowych (w tym banków-kontrahentów krajowych i zagranicznych);
ustalenie zasad przyznawania limitów zaangażowania banku w operacjach z instytucjami finansowymi (w tym z bankami-kontrahentami krajowymi i zagranicznymi);
określenie zasad postępowania w razie niespłacenia w ustalonym terminie zobowiązań instytucji finansowych wobec banku (w tym banków-kontrahentów krajowych i zagranicznych);

b) działania realizacyjne:

rozpatrywanie wniosków kredytowych;
potwierdzanie przez radców prawnych zgodności zawieranych umów z obowiązującymi przepisami prawnymi;
kolegialność podejmowania decyzji kredytowych (udział komisji kredytowych na szczeblu oddziału i komitetów kredytowych w centrali banku);
zatwierdzanie wniosków kredytowych;
tworzenie adekwatnych do skali ryzyka kredytowego rezerw celowych;
restrukturyzacja kredytów;
windykacja należności bankowych;
zbieranie danych i informacji o standingu instytucji finansowych;
analiza standingu instytucji finansowych;
przyznawanie limitów zaangażowania (zwłaszcza dla banków-kontrahentów krajowych i zagranicznych);

c) działania kontrolno-monitoringowe:

sprawozdawczość kredytowa;
monitoring kredytów w różnych przekrojach (organizacyjnym, sektorowym, form własności, ryzyka inwestycyjnego, sytuacji zagrożonej i niezagrożonej itp.);
monitoring zabezpieczeń kredytowych;
tworzenie i kontrola rezerw celowych na aktywa obciążone ryzykiem;
kontrola poziomu limitów zaangażowania.

W innym układzie klasyfikacyjnym działania te dotyczą:

1) pojedynczego kredytu (ryzyka indywidualnej umowy kredytowej),

2) łącznego zaangażowania kredytowego (ryzyka portfela kredytowego).

Punktem wyjścia do działań i mechanizmów związanych z redukcją portfela kredytowego w banku jest ustalana przez radę i zarząd strategia ogólna banku oraz jego polityka kredytowa w okresie trzyletnim.

Plan strategiczny banku formułuje cele strategiczne i sposoby ich realizacji.

W polityce kredytowej banku określa się natomiast skale:[2]

przyrostu kredytów w odniesieniu do kredytów gospodarczych i kredytów dla ludności;
zaangażowania środków banku w papiery wartościowe;
zaangażowania banku w bezpośrednie inwestycje kapitałowe;
lokowania środków na rynku międzybankowym.

Syntetycznym celem polityki kredytowej banku jest znacząca poprawa jakości portfela kredytowego, m.in. poprzez uruchomienie wspomnianych wcześniej działań i mechanizmów redukcji ryzyka kredytowego tak w odniesieniu do indywidualnej umowy kredytowej, jak i całego portfela kredytowego.

Prowadzone działania w zakresie redukcji indywidualnego ryzyka kredytowego nawiązują do klasycznego już układu zarządzania ryzykiem, składającego się z następujących elementów:

identyfikacji ryzyka,
jego oszacowania,
akceptacji i limitowania ryzyka,
ochrony i zabezpieczenia się przed negatywnymi skutkami ryzyka,
kontroli (monitorowania) ryzyka,
pokrywania kosztów ryzyka (finansowania),
zastosowania działań doraźnych lub ostatecznych (restrukturyzacja kredytu, windykacja).

Trzy pierwsze bezpośrednio dotyczą zdolności kredytowej, która determinuje wiele innych pociągnięć decyzyjnych banku komercyjnego.

[1] Praca zbiór, pod red. Wł. L. Jaworskiego i Z. Zawadzkiej, „Bankowość. Podręcznik akademicki”, Poltext, Warszawa 2002, s. 631.

[2] Praca zbiorowa po redakcją Wł. L. Jaworski, „Współczesny bank”, Poltext, Warszawa 2000, s. 369.

Następstwa występowania ryzyka kredytowego

5/5 - (4 votes)

Następstwa występowania ryzyka kredytowego mają zróżnicowany charakter. Można wśród nich wskazać na następstwa:[1]

bezpośrednie i pośrednie,
ekonomiczne, prawno-organizacyjne i pozostałe.

Następstwem podjętego przez bank ryzyka może być:

zwiększenie dochodu z działalności kredytowej, a w efekcie i większy zysk do podziału,
utrata części lub całego kredytu oraz nieściągniętych odsetek. Dalszymi konsekwencjami ryzyka kredytowego może być:
wzrost kosztów kredytowania,
dodatkowe wydatki na pozyskiwanie funduszy,
wzmożony nadzór bankowy,
utracone możliwości,
nadwerężenie reputacji banku,
utrata płynności, wypłacalności, a nawet upadek banku.

Wzrost kosztów kredytowania związany jest przede wszystkim z pojawieniem się trudnych kredytów. Nie zawsze ma on charakter ewidentny i łatwy do ustalenia, niemniej jednak powoduje on w dłuższej perspektywie rujnujący wpływ na efektywność banku. Trudny kredyt zawsze wymaga więcej wysiłków administracyjnych i organizatorskich, niż kredyt w pełni dobry. Nie tylko znaczna część czasu inspektora kredytowego musi być przeznaczana na współpracę z niesolidnym dłużnikiem, ale pojawiają się też dodatkowe wymagania w zakresie kontroli wewnętrznej; potrzebne są z reguły dodatkowe raporty i analizy – niekiedy wykonywane przez rzeczoznawców i konsultantów z zewnątrz. Rosną wydatki na audytorów w miarę, jak portfel kredytowy i rezerwy budzą coraz większy niepokój.

Bank, o którym wiadomo, że ma obciążony portfel kredytowy w znacznym stopniu trudnymi kredytami będzie mógł pozyskiwać środki wspierające aktywa (depozyty, środki pożyczone, kapitał własny) po relatywnie wyższych kosztach. Postrzegany jako zbyt ryzykowny będzie zmuszony torować sobie dostęp do rynków pieniężnych i kapitałowych korzystniejszymi od konkurencji ofertami cenowymi dla drobnych ciułaczy i inwestorów.

Bank obciążony dużą liczbą trudnych kredytów poddawany jest intensywniejszemu nadzorowi i kontroli ze strony nadzoru bankowego. Oznacza to częstsze i bardziej długotrwałe kontrole w siedzibie banków, opracowywanie dodatkowych raportów, opracowywanie specjalnego planu naprawczego, zaostrzenie regulaminów kredytowania itp. W ogólnej atmosferze zagrożenia bank może mieć kłopoty ze znalezieniem nowych kredytobiorców, aby odbudować swoje dochody.

Bank zmagający się z problemem nadmiernej wielkości nie pracujących aktywów nie ma szans normalnego rozwoju. Wykazuje niską skłonność do innowacji w zakresie nowych produktów, organizacji, systemów zarządzania. Stosuje często strategię „na przetrwanie” i traci osiągniętą pozycję na rynkach finansowych. Przedmiotem działalności bankowej jest pieniądz. Solidność i pewność banku i kredyt „przyciągają się”. Banki cieszące się dobrą reputacją i zaufaniem mają zawsze chętnych deponentów i mogą rozwijać akcję kredytową.

[1] Władysław L. Jaworski (red), Współczesny bank, Poltext, Warszawa 2000, s. 367.

Pojęcie i klasyfikacja ryzyka kredytowego

5/5 - (3 votes)

Występowanie czynników ryzyka stanowi naturalną konsekwencję podejmowanej przez bank komercyjny specyficznej działalności gospodarczej, w tym zwłaszcza działalności kredytowej. Ryzyko w obrębie tej działalności oznacza zagrożenie osiągnięcia zaplanowanych zysków. Inaczej określając, ryzyko kredytowe oznacza niebezpieczeństwo, iż kredytobiorca nie wypełni zobowiązań i warunków umowy, narażając kredytodawcę na powstanie strefy finansowej.[1]

W literaturze przedmiotu funkcjonuje wiele definicji ryzyka kredytowego różniących się zawartością pojęciową tego zjawiska, rozpatrywaną w aspekcie[2]:

przedmiotowym,
podmiotowym,
czasowym,
przyczynowo-skutkowym.

Pod względem aspektu przedmiotowego, można zauważyć, że samo pojęcie kredytu jest różnie interpretowane w sensie ekonomicznym. Uogólniając, kredyt jest stosunkiem ekonomicznym, którego treścią jest odstąpienie przez jedną stronę (kredytodawcę) drugiej stronie (kredytobiorcy) określonej wartości na warunkach zwrotu równowartości wraz z odsetkami w ustalonym z góry terminie.

Udostępniana wartość może wystąpić w postaci pieniądza, także towaru, lub zdolności kredytowej, a proces udostępniania tej wartości może odbywać się na różnych rynkach finansowych. Przyjmując za kryterium charakter udostępniania środków wyodrębnia się:

kredyt pieniężny, którego podmiotem jest określona kwota pieniężna;
kredyt awalizowany, bank stawia do dyspozycji klienta własną zdolność kredytową;
leasing, polega na udostępnieniu przez bank ustalonego w umowie wyposażenia (maszyn, urządzeń itd.) do odpłatnego korzystania;
factoring, to krótkoterminowe finansowanie dostaw towarów i usług przez bank pośredniczący między dostawcą a odbiorcą;
forfaiting, jest ogólnie biorąc zakupem należności terminowych, jaki powstają w eksporcie towarów i usług z wyłączeniem prawa regresu wobec odstępującego wierzytelności.

W kontekście podmiotowego zakresu ryzyka kredytowego Z. Zawadzka odróżnia ryzyko pojedynczego kredytu od łączonego ryzyka z tytułu działalności kredytowej.[3]

Pojedyncze ryzyko zależy od wysokości możliwej straty (równej maksymalnej wartości kredytu wraz z odsetkami, pomniejszonej ewentualnie o posiadane zabezpieczenia) oraz od prawdopodobieństwa wystąpienia straty.

Łączne ryzyko kredytowe jest uzależnione od wysokości pojedynczych kredytów, prawdopodobieństwa ich nie spłacenia i współzależności między pojedynczymi kredytami.

Im mniejsza jest wzajemna zależność między poszczególnymi, pojedynczymi kredytami, tym mniejsze jest ryzyko wystąpienia sytuacji, w której czynniki powodujące niespłacenie jednego kredytu będą również wpływały na niespłacenie innych, zwiększając w ten sposób łączne ryzyko.

Przy uwzględnieniu czasowego aspektu zawartości pojęciowej terminu ryzyko kredytowe należałoby uściślić, czy ryzyko to odnosi się do zjawiska nie wywiązywania się ze spłaty zobowiązań, czy także do zjawiska opóźnień w spłacie tych zobowiązań. Stanowisko pierwsze zajmują m. in. M. Schulte i M. Rajczyk[4]. M. Schulte zjawisko opóźnień w spłacie zobowiązań wiąże z ryzykiem płynności (terminowym). M. Rajczyk zaś definiuje ryzyko kredytowe następująco: „Ryzyko kredytowe jest zagrożeniem, że kredyt udzielony klientowi oraz należne bankowi odsetki nie zostaną spłacone”. W innym miejscu uściśla: „Ryzyko kredytowe jest rozumiane jako brak pewności, że kredyt zostanie rzeczywiście spłacony w ustalonym terminie, wraz z należnymi bankowi odsetkami”.[5]

Uwzględniając aspekt przyczynowo-skutkowy, U. Pfeifer wyodrębnia:

– ryzyko działań obejmujące odchylenia od świadomie wyznaczonych działań banku celów działalności kredytowej

– ryzyko warunków wynikające z niewypełnienia warunków marginalnych, zakładanych w zasadzie w sposób nieświadomy.

Wakuliński dokonuje podziału ryzyka kredytowego, uwzględniając przyczyny jego powstania, na ryzyko będące skutkiem własnej decyzji banku i ryzyko będące skutkiem działania czynników zewnętrznych.[6]

Ze względu na specyfikę działalności banku, który „handluje pieniądzem”, kupując go i sprzedając, wyróżnia się aktywne ryzyko kredytowe i pasywne ryzyko kredytowe.

Aktywne ryzyko kredytowe związane jest z tym, że kredytobiorca nie spłaci w terminie rat kapitałowych lub odsetek w następstwie utraty lub zachwiania zdolności kredytowej. W dużej części ryzyko to jest kontrolowane przez bank. Natomiast kredytowe ryzyko pasywne związane jest z wycofaniem przez deponentów środków oddanych do dyspozycji kredytobiorcom na określony termin, co pociąga za sobą (przy braku możliwości refinansowania z innych źródeł) ograniczenie bądź zaprzestanie udzielania kredytów i kłopoty z utrzymaniem płynności.

Przy analizie ryzyka kredytowego należy w szczególności uwzględnić następujące ryzyka cząstkowe:[7]

– ryzyko działalności gospodarczej,

– ryzyko finansowe,

– ryzyko kraju,

– ryzyko wystąpienia negatywnego zdarzenia, którego skutków nie można zneutralizować.

Ryzyko działalności gospodarczej obejmuje niepewność osiągnięcia dochodów i zysków z działalności operacyjnej klienta banku z powodu samej natury działalności gospodarczej, np. w wyniku występowania zmian zachodzących na rynku, zmian gustów i preferencji konsumentów czy też struktury gospodarki. Poziom tego ryzyka zależy przede wszystkim od fluktuacji sprzedaży (wahania popytu, cen zakupu i sprzedaży) oraz dźwigni operacyjnej.

Ryzyko finansowe związane jest ze strukturą kapitału, a więc ze stosowanym przez firmę sposobem finansowania jej majątku poprzez kapitał własny i kapitał obcy oraz ich wzajemne proporcje. Im wyższa jest relacja kapitału obcego do kapitału własnego, tym wyższe jest ryzyko finansowe ponoszone przez firmę, a w konsekwencji i bank.

Jeżeli oprócz emisji akcji zwykłych firma pożycza jeszcze środki z zewnątrz, to musi uiszczać za nie opłaty finansowe (odsetki, prowizje), przy czym opłaty te mają pierwszeństwo pokrycia z uzyskiwanego dochodu przed właścicielami (posiadaczami akcji). Dlatego też im wyższa jest proporcja długu w strukturze kapitału firmy, tym większe prawdopodobieństwo, że firma nie wypracuje zysku. Sytuacja ta określana jest jako ryzyko finansowe albo oddziaływanie dźwigni finansowej. Kłopoty finansowe firmy wpływają, bowiem na wysokość wypłacanej dywidendy oraz kurs akcji na rynku, a przez to także na koszt pozyskiwanego kapitału w postaci kredytów i pożyczek, emisji dłużnych papierów wartościowych oraz emisji akcji własnych.

Ryzyko kraju, albo inaczej ryzyko polityczne, wynika z niepewności osiągnięcia zysku przez inwestora z powodu możliwości zmian politycznych i ekonomicznych w danym kraju albo w innych krajach. Wynika ono z obawy przed znaczącymi zmianami uregulowań prawnych przy zmianie rządu. W skrajnym przypadku podmiot zagraniczny nie będzie w stanie zrealizować podjętego wcześniej zobowiązania na przykład z powodu wojny, kryzysu gospodarczego, zmian politycznych lub rządowych, katastrof, klęsk żywiołowych czy skandali polityczno-gospodarczych.

Do lat osiemdziesiątych istniał pogląd, że pożyczki udzielane rządom są dobrą lokatą, ponieważ państwo, w przeciwieństwie do przedsiębiorstw, nie może przestać istnieć na skutek likwidacji. Okazało się jednak, że banki nie są zdolne zmusić suwerennych państw do spłacania pożyczek. Okazało się, że wielcy dłużnicy uzależnili od siebie banki. Ponadto zadłużenie powoduje zmniejszenie możliwości importowych krajów zadłużonych, a więc zmniejszenie eksportu z krajów wierzycielskich, a to oznacza utratę miejsc pracy i recesję w krajach wierzycielach.

Ryzyko polityczne obejmuje między innymi:[8]

1) ogłoszenie moratorium płatniczego przez rząd państwa dłużnika,

2) wprowadzenie zakazu transferu środków albo konwersji na walutę płatności,

3) odmowę zapłaty (z przyczyn nie związanych z wykonaniem kontraktu), gdy dłużnikiem jest państwo lub podmiot, za którego poręczyło państwo,

4) wybuch działań wojennych, zamieszek, przewlekłych masowych strajków,

5) ogłoszenie aktów nacjonalizacji.

Ryzyko kraju redukuje ubezpieczenie się od tego typu ryzyka oraz zawarcie umowy joint-ventures (w tym przypadku decyzje rządu będą miały negatywny wpływ nie tylko na inwestorów zagranicznych, ale i krajowych).

W transakcjach z zagranicą występuje ryzyko typowe dla działalności banku w danym kraju powiększone dodatkowo o ryzyko kraju, w którym operacje te są dokonywane.

Szczególną formą ryzyka kraju jest ryzyko transferu, które polega na tym, że władze jakiegoś kraju, kierując się przesłankami ekonomicznymi lub politycznymi, mogą zabronić dokonywania transferu funduszy bądź ich zamiany na jakąkolwiek inną walutę. W konsekwencji podmiot jest w stanie zrealizować swoje zobowiązania, ale z przyczyn od niego niezależnych nie może tego uczynić.

Czasami możliwość osiągnięcia przez podmiot dochodu oraz spłaty pożyczki, znacząco i nieoczekiwanie się zmienia. Może to nastąpić z przyczyn zależnych od branży, w której działa organizacja, zmian w regulacjach prawnych albo też przejęcia czy restrukturyzacji firmy. Ryzyka te są ogólnie nazywane ryzykiem nieoczekiwanych wydarzeń. Przykładami tego rodzaju ryzyka może być zmiana zasad księgowania trudnych kredytów dla banków (konieczność utworzenia rezerw na kredyty, których spłata jest wątpliwa, zmniejsza wypracowany przez bank poziom dochodu), czy też zamknięcie elektrowni atomowej w wyniku nacisków społecznych.

W celu redukcji ryzyka kredytowego stosuje się w bankach pewne procedury i podejmuje działania, które dotyczą zarówno pojedynczego kredytu, jak i całego portfela kredytowego. Wyróżnia się tutaj trzy istotne obszary:[9]

a) organizacyjny:

– ustalenie polityki kredytowej banku,

– określenie wewnętrznych procedur kredytowych (regulaminy, instrukcje, wytyczne),

– określenie kredytowych kompetencji decyzyjnych w banku;

b) realizacyjny:

– analiza wniosków kredytowych,

– podejmowanie decyzji kredytowych zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa,

– zabezpieczanie udzielonych kredytów,

– windykacja należności bankowych;

c) kontrolny:

– sprawozdawczość kredytowa,

– monitoring kredytów analizowany pod różnym kątem (branży, regionów, typu działalności klientów),

– monitoring zabezpieczeń kredytowych,

– monitoring limitów zaangażowania,

– tworzenie i kontrola rezerw celowych.

Ryzyko kredytowe można do pewnego stopnia kontrolować, zwłaszcza, gdy przy rozpatrywaniu wniosku kredytowego analizuje się następujące elementy:

1) formal-oprawny (status prawny firmy, czy wnioskodawcy mają zdolność prawną do zaciągania w imieniu podmiotu zobowiązań, sprawozdania finansowe dostarczane Głównemu Urzędowi Statystycznemu),

2) analiza bieżącej sytuacji potencjalnego kredytobiorcy (obliczane są tu wskaźniki finansowe: płynności, rentowności, aktywności i zadłużenia, analizowane są perspektywy rozwoju firmy, próg rentowności, jakość jej zarządzania, kadra),

3) analiza przedsięwzięcia, na jakie zużyty ma zostać kredyt (realizm przyjętych prognoz i założeń, czynniki ryzyka),

4) proponowane zabezpieczenie kredytu (w przypadku pozytywnego rozpatrzenia wniosku kredytowego).

[1] Maciej S. Wiatr, Indywidualne ryzyko kredytowe, w: pracy zbior. pod red. Władysława L. Jaworskiego i Zofii Zawadzkiej, „Bankowość. Podręcznik akademicki”, Poltext, Warszawa 2001, s. 629.

[2] G. Borys., „Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku”, PWN, Warszawa-Wrocław 1996, s. 22.

[3] Zofia Zawadzka, „Zarządzanie ryzykiem w banku komercyjnym”, Poltext, Warszawa 1996, s. 27.

[4] G. Borys, „Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku”, PWN, Warszawa-Wrocław 1996, s. 24.

[5] M. Rajczyk, „Interesy jednostek gospodarczych w bankach komercyjnych”, PWE, Warszawa 1993, s. 29, 117.

[6] M. Wakuliński, „Ryzyko kredytowe”, „Gazeta bankowa”, nr 5, 1994, s. 29.

[7] Z. Zawadzka, „Zarządzanie ryzykiem a banku komercyjnym”, Poltext, Warszawa 2000, s. 12.

[8] Z. Zawadzka, „Zarządzanie ryzykiem a banku komercyjnym”, Poltext, Warszawa 2000, s. 12.

[9] Praca zbior. pod red. J. Głuchowskiego i J. Szambelańczyka, „Bankowość. Podręcznik dla studentów”, Wydawnictwo Wyższej szkoły Bankowej, Poznań 1999, s. 364.