Z dniem 1 lipca 1975 roku równocześnie ze zmianą podziału administracyjnego kraju, przeprowadzona została kolejna reforma bankowa, polegająca na dalszej koncentracji aparatu bankowego. W wyniku tej reformy nastąpiła likwidacja PKO jako samodzielnego banku państwowego i włączenie jej aparatu do Narodowego Banku Polskiego. Dawne oddziały operacyjne PKO, stały się oddziałami specjalistycznymi NBP, utrzymały tradycyjną nazwę „powszechnych kas oszczędności”.
Zgodnie z ustawą z 12 czerwca 1975 roku „Prawo bankowe”[1] majątek przejął NBP, zaś pracownicy przejętych jednostek organizacyjnych stali się odpowiednio pracownikami jednostek przejmujących z zachowaniem ciągłości pracy. W centrali NBP powstał specjalny pion zajmujący się zagadnieniami obsługi ludności, pod nazwą „Generalna Dyrekcja PKO”. Realizacja koncepcji monobanku i dostosowanie struktury aparatu bankowego do scentralizowanego modelu gospodarczego nie sprawdziły się w działaniu.
W warunkach rosnących zadań NBP jako banku centralnego, uczestniczącego w tworzeniu i realizacji polityki gospodarczej państwa, banku emisyjnego, koordynującego działalność innych banków, zagadnienia związane z bezpośrednią bankową obsługą ludności nie mogły być traktowane priorytetowo przez NBP. Krytyka włączenia PKO do Narodowego Banku Polskiego ujawniła się zwłaszcza na początku lat osiemdziesiątych i została uwzględniona w pracach nad nowym modelem systemu bankowego. W 1981 roku zrodził się koncepcja wydzielania ze struktury NBP działalności związanej z kompleksową obsługą pieniężno-kredytową ludności. Ostatecznie dopiero rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 7 września 1987 roku, w drugim etapie reformy gospodarczej, Powszechne Kasy Oszczędności zostały wydzielone ze struktur NBP tworząc samodzielny bank państwowy – Powszechną Kasę Oszczędności.
Od 1 listopada 1987 roku Powszechna Kasa Oszczędności działa jako samodzielny bank państwowy przejmując funkcje PKO sprzed 1975 roku wraz z kredytowaniem całego, wielorodzinnego budownictwa mieszkaniowego w kraju. Usamodzielnienie PKO wraz z jednoczesnym rozszerzeniem zakresu działalności stanowiło krok w reformie systemu bankowości w centralnie zarządzanej gospodarce Polski, która począwszy od 1989 roku rozpoczęła swą przebudowę w kierunku gospodarki rynkowej. Usamodzielnienie PKO nastąpiło jednak około dwa lata przed rozpoczęciem przebudowy ustroju politycznego i gospodarczego kraju, w sytuacji kiedy nie dostrzegano jeszcze potrzeby zapewniania nowo tworzonemu bakowi zdrowych podstaw rozwoju, posiadających przyjętym w skali międzynarodowej standardom funkcjonowania banków. W związku z tym PKO w chwili swego usamodzielnienia w 1987 roku została obarczona istotnymi słabościami rozwojowymi, a w szczególności:
– określeniem w nadanym przez Radę Ministrów statucie banku jego funduszu własnego na bardzo niskim poziomie i pozbawienie PKO możliwości zwiększenia tego funduszu nawet z osiągniętego zysku;
– dużym obciążeniem kredytami trudnymi, których stopniowo coraz to wię-ksza część stanowiły wieloletnie kredyty mieszkaniowe;
– niewystarczającym wyposażeniem technicznym;
– utrwalonych w statucie banku jego ustrojem wewnętrznym nie sprzyjającym sprawnemu kierowaniu tak dużą instytucją finansową, obejmującą w chwili usamodzielnienia 476 placówek i ponad 24 tysiące pracowników.[2]
Mimo to sześć lat samodzielnej działalności PKO BP (1987-1993) było okresem wszechstronnego rozwoju banku, który prawie podwoił liczbę placówek i o ponad połowę powiększył liczbę pracowników, zwiększając udział w krajowym rynku bankowym z około 3% do 14%.
W 1993 roku znacznie przyspieszono reformy, sfinansowano prace nad zmianą struktury organizacyjnej banku. Z dniem 1 stycznia 1994 roku powołano 13 oddziałów regionalnych (centrów tworzenia zysku) oraz wprowadzono nowy system ekonomiczno-finansowy, nadający tym działaniom dużą samodzielność.
[1] Dz. U. 1975, nr 20, poz. 108.
[2] Sprawozdanie z działalności PKO BP, Warszawa 1990.
