Organami NBP w myśl postanowień konstytucji i ustawy o NBP są: „Prezes Narodowego Banku Polskiego, Rada Polityki Pieniężnej oraz Zarząd Narodowego Banku Polskiego”[1] [2].
Prezes NBP reprezentuje bank centralny na zewnątrz oraz przewodniczy Radzie Polityki Pieniężnej, Zarządowi NBP i Komisji Nadzoru Bankowego . Prezes NBP jest powoływany przez Sejm na wniosek Prezydenta na sześcioletnią kadencję podczas której jest praktycznie nieusuwalny. Okres prezesury w NBP może być skrócony tylko w przypadku śmierci prezesa, jego rezygnacji bądź odwołania przez Sejm na wniosek Prezydenta z następujących przyczyn:
- długotrwałej choroby uniemożliwiającej pełnienie obowiązków,
- prawomocnego wyroku sądu skazującego za przestępstwo,
- orzeczenia Trybunału Stanu o zakazie pełnienia stanowisk kierowniczych oraz funkcji związanych ze szczególną odpowiedzialnością państwową[3].
Rada Polityki Pieniężnej co roku ustala założenia polityki pieniężnej wraz z podstawowymi zasadami jej realizacji[4]. Założenia te, jak również sprawozdanie z ich wykonania, przedstawiane są Sejmowi. Na ich podstawie Rada ustala m.in.:
- wysokość stóp procentowych,
- stopę rezerw obowiązkowych,
- zasady operacji otwartego rynku[5].
Rada, składa się z 9 członków wybranych w równiej liczbie przez Sejm, Senat i Prezydenta spośród specjalistów zajmujących się tematyką finansów. Jej decyzje podejmowane są większością głosów przy obecności minimum pięciu członków Rady, a w przypadku ich równej ilości rozstrzygaj ący jest głos przewodniczącego. Członka Rady, w trakcie sześcioletniej kadencji, odwołać można jedynie wtedy gdy sam złoży rezygnacj ę, obciąży go wyrok sądu tudzież z powodu choroby niemożliwe będzie wykonywanie przez niego obowiązków[6].
Zarząd kieruje działalnością NBP, podejmuj ąc uchwały bezwzględną większością głosów w sprawach nie zastrzeżonych w ustawie o NBP do wyłącznej kompetencji innych organów NBP. Jego podstawowym zadaniem jest także realizacja uchwał Rady Polityki Pieniężnej. Członków zarządu powołuje Prezydent na wniosek Prezesa NBP w liczbie 6-8. Odwołanie członka zarządu podlega takim samym obostrzeniom jak w przypadku członków Rady Polityki Pieniężnej[7].
Tryb powoływania i praktyczna nieodwoływalność prezesa NBP i członków Rady Polityki Pieniężnej wskazuj ą na dużą niezależność polskiego banku centralnego. NBP jest jednak poddany kontroli demokratycznego państwa. Elementami tego nadzoru są: sprawozdania z realizacji polityki pieniężnej, quasi-demokratyczny sposób wybierania członków RPP oraz kolegialność ciała prowadzącego politykę pieniężną.
Takie usytuowanie władzy monetarnej w systemie demokratycznym ma głęboki sens. Uniezależnienie decyzji polityki monetarnej od problemów rządu umożliwiło zerwanie z finansowaniem deficytu z pożyczek banku centralnego i sięganiem po podatek inflacyjny. W efekcie czego można było skutecznie ograniczać inflację[8]. Z drugiej strony duża władza zgromadzona w ramach jednej instytucji wymaga nadzoru, który przynosi wiele korzyści. Najczęściej wskazuje się na opieranie się banku centralnego na właściwych danych w związku z rozliczaniem się z efektów działalności, podniesienie jakości polityki monetarnej i fiskalnej na skutek utraty przez rząd możliwości finansowania przez bank centralny oraz lepszą efektywność polityki w warunkach zaufania społecznego którym cieszy się bank centralny[9].
[1] Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej, art. 227, ust. 2 oraz Ustawa…, dz. cyt., art. 6.
[2] Ustawa…, dz. cyt., art. 11.
[3] Tamże, art. 9.
[4] NBP. Narodowy Bank Polski, Narodowy Bank Polski, Warszawa 2005, s. 6.
[5] Ustawa…, dz. cyt., art. 12.
[6] Tamże, art. 13 i 16.
[7] Tamże, art. 17 i 19.
[8] M. Brzoza-Brzezina, M. Józefowska, Bank centralny – Narodowy Bank Polski [w:] Bankowość na świecie i w Polsce, pod red. L. Oręziak, B. Pietrzyka, Olympus, Warszawa 2000/2001, s. 193.
[9] A. Wojtyna, Co tu zrobić z NBP? [w] „Gazeta Wyborcza” nr 120.4028 z dn. 24 maja 2002, s. 30.