OPERACJE POŚREDNICZĄCE (USŁUGOWE)
RACHUNKI BANKOWE
W umowie rachunku bankowego bank zobowiązuje się do przechowywania środków pieniężnych posiadacza rachunku oraz do przeprowadzania na jego zlecenie rozliczeń pieniężnych. Jednostki gospodarcze dokonują za pośrednictwem banków rozmaitych operacji rozliczeniowych, korzystają z kredytów, deponują lokaty terminowe, gromadzą fundusze o różnym przeznaczeniu i w związku z tym mają z reguły więcej niż jeden rachunek bankowy. Rachunki bankowe mają różny charakter ze względu na ich przeznaczenie i treść ekonomiczną ewidencjonowanych na nich operacji.
Zgodnie z polskim prawem bankowym, w celu przechowywania środków pieniężnych i przeprowadzania rozliczeń związanych z działalnością gospodarczą banki prowadzą rachunki bieżące, pomocnicze i lokat terminowych. Ponadto Klient może mieć wydzielone rachunki (np. dla rozliczeń zagranicznych, rachunki kredytów). Zawierając umowę oddział banku może zastrzec obowiązek zawiadamiania go o otwarciu przez Klienta rachunku pomocniczego lub rachunku dla rozliczeń zagranicznych w innym banku.
Rachunki bieżące mają podstawowe znaczenie dla jednostek gospodarczych. Wpływają na nie należności od odbiorców za sprzedawane towary i świadczone usługi, podejmowane są z nich środki na wypłatę wynagrodzeń, pokrywane zobowiązania wobec dostawców, podatki, opłaty itp. Umowa rachunku bankowego może przewidywać wyodrębnienie na rachunku bieżącym środków pieniężnych przeznaczonych na określone cele, a także przeprowadzanie rozliczeń w tym zakresie.
Rachunek pomocniczy służy do przeprowadzania przez jego posiadacza rozliczeń w innych bankach. Operacje dokonywane za pośrednictwem tego rachunku zazwyczaj ograniczają się do ściśle określonych celów, co jednak nie jest regułą. Otwarcie rachunku pomocniczego nie wymaga zgody banku prowadzącego rachunek bieżący jednostki gospodarczej.
Rachunki lokat terminowych służą do przechowywania wolnych środków pieniężnych przez okres wynikający z umowy zawartej z bankiem. Korzystają z nich zazwyczaj przedsiębiorstwa obywające się bez pomocy kredytowej, lokując na nich wolne środki pieniężne. Zachęca je do tego wyższe oprocentowanie tych rachunków niż rachunków bieżących.
Na rachunkach dla rozliczeń zagranicznych ewidencjonuje się rozliczenia związane z działalnością gospodarczą lub statutową prowadzoną przez daną jednostkę, stosując aktualnie obowiązujące przepisy w obrocie dewizowym. Obowiązuje przy tym ogólna zasada, że wpływy walutowe na ten rachunek związane z działalnością gospodarczą podlegają odsprzedaży na złote.
OPERACJE ZLECONE
OBRÓT PŁATNICZY
Środki płatnicze stanowią pieniądz gotówkowy oraz pieniądz bankowy, tak na rachunkach banku centralnego (pieniądz żyrowy), jak i na rachunkach innych banków. Pieniądz bankowy jest uznawany za element zasobów pieniężnych (prawo do należności).
Pieniądz gotówkowy występuje w formie bilonu i banknotów. Bilon może być emitowany bądź przez bank centralny, bądź przez organy rządowe. W niektórych krajach obowiązek przyjmowania bilonu przy transakcjach jest ograniczony do określonej sumy.
Przy obrotach gotówkowych następuje jednoczesne rozliczenie towaru (usługi) i pieniądza. Natomiast przy obrocie bezgotówkowym, polegającym na ruchu pieniądza między rachunkami, zapłata następuje bądź po otrzymaniu towaru, bądź też otrzymanie towaru wyprzedza zapłatę.
INSTRUMENTY OBROTU BEZGOTÓWKOWEGO
W celu dokonania płatności przedsiębiorstwa wykorzystują wiele form rozliczeń. Wśród podstawowych form rozliczeń wyróżnia się:
- akredytywę,
- polecenie przelewu,
- polecenie pobrania,
- rozliczenia za pomocą czeków,
- rozliczenia kompensacyjne.
Akredytywa dokumentowa
Akredytywa polega na zarezerwowaniu przez bank określonej kwoty środków dłużnika (odbiorcy) na rzecz dostawcy. Bank odbiorcy przekazuje polecenie, na mocy którego bank dostawcy powinien opłacić towary wysłane przez dostawcę. Zatem przy akredytywie płatność następuje nie w siedzibie banku płatnika, lecz w siedzibie banku dostawcy.
Polecenie przelewu
Polecenie przelewu polega na złożeniu przez odbiorcę w jego banku polecenia przekazania określonej sumy pieniężnej na rachunek dostawcy.
Ta forma rozliczeń jest bardzo wygodna dla banku ze względu na jej prostotę i małą pracochłonność. Ponadto umożliwia ona przyspieszenie przebiegu rozliczeń, gdyż płatności przechodzą tylko przez trzy ogniwa (bank odbiorcy bank dostawcy – dostawca). Z drugiej jednak strony, możliwość oddziaływania dostawcy na odbiorcę w wypadku nieterminowego regulowania płatności jest tu bardzo ograniczona.
Polecenie pobrania
Polecenie pobrania polega na uznaniu rachunku dostawcy na sumę faktury złożonej do inkasa, a następnie na obciążeniu rachunku odbiorcy w momencie, gdy bank odbiorcy otrzyma fakturę z banku dostawcy.
Polecenie pobrania jest bardzo wygodną formą rozliczeń dla dostawcy (szybkie otrzymanie zapłaty), ale równocześnie pozbawia odbiorcę prawa kontroli dostawy przed dokonaniem zapłaty. Dlatego stosuje się je w wypadku, gdy taka kontrola nie jest niezbędna (np. przy opłacie za gaz, energię elektryczną). Ponadto może ono być wykorzystywane przez odbiorcę jako sposób wyjątkowego uprzywilejowania dostawcy doskonale wywiązującego się ze swoich obowiązków.
Czeki
Czek jest pisemnym poleceniem jego wystawcy, skierowanym do banku, aby wypłacił posiadaczowi czeku odpowiednią sumę pieniędzy.
Rozliczenia za pomocą czeków (rysunek nr 3) następują w formie wręczenia czeku wierzycielowi przez dłużnika. Czeki mogą być gotówkowe, tj. upoważniające do podjęcia określonej sumy gotówki, albo rozrachunkowe, przeznaczone do realizacji w formie bezgotówkowej. Przedsiębiorstwo wystawiające czeki musi mieć zarezerwowane odpowiednie środki na rachunku bankowym lub zagwarantowany przez bank kredyt na wykupienie czeku. Rozliczenia za pomocą czeków dają zatem dostawcy pewność terminowej zapłaty.
Rozliczenia za pomocą czeków są stosowane zwłaszcza przy płatnościach z tytułu usług transportowych, pocztowych itd., czyli wszędzie tam, gdzie powiązania mają charakter stały, a ewidencjonowanie każdej dostawy lub usługi przez dostawcę wywoływałoby poważne trudności.
Rozliczenia kompensacyjne
Rozliczenia kompensacyjne polegają na tym, że znaczna część zobowiązań między przedsiębiorstwami wyrównuje się wzajemnie w określonym czasie i nie obciąża to ich rachunków rozliczeniowych.
ROZLICZENIA MIĘDZYBANKOWE
Rozliczenia bezgotówkowe odbywają się nie tylko w ramach jednego banku, ale także między Klientami, którzy mają rachunki w różnych bankach. W związku z tym istnieje konieczność dokonywania rozliczeń międzybankowych.
Istnieją różne systemy rozliczeń międzybankowych:
- tworzone są systemy żyrowe w ramach określonych grup instytucji kredytowych, jak np. kasy oszczędnościowe, banki spółdzielcze, poczta czy wielkie banki, które rozliczają się poprzez swoje instytucje centralne;
- Jednym z istotnych zadań banku centralnego jest przeprowadzenie rozliczeń międzybankowych. Na rachunkach tego banku następuje codziennie clearing należności i zobowiązań bankowych, który obejmuje zarówno rozliczenia między poszczególnymi systemami żyrowymi, jak i między poszczególnymi bankami;
- Rozliczeniami międzybankowymi mogą się też zajmować specjalne izby rozrachunkowe, które dokonują clearingu wzajemnych należności i zobowiązań między bankami
HANDEL DEWIZAMI
Przy rozliczeniach międzynarodowych Klient zwraca się do banku, aby zakupie określoną sumę obcej waluty w gotówce lub w dewizach (na rachunku bankowym). W trakcie operacji dewizami może powstać ryzyko dewizowe wynikające z możliwości zmiany kursu walutowego. Zachodzi ono wówczas, gdy wypłata dewiz następuje w terminie późniejszym niż został dokonany ich zakup. Ponosi je zarówno bank, jak i Klient banku. W celu uniknięcia tego ryzyka Klient może zawrzeć umowę terminową, w której sprzedaż lub kupno dewiz są ustalone pod względem terminu i kursu walutowego.