Funkcja dochodowa i funkcja rozdzielcza kredytu

Można wyróżnić cztery funkcje kredytu bankowego. Są to: funkcja emisyjna (tj. funkcja pieniężna), funkcja dochodowa (tj. funkcja prosta), funkcja rozdzielcza i funkcja symulacyjna. Jakie są te cechy? Funkcja emisji jest wyodrębniona z makroekonomicznego punktu widzenia. Każdy udzielony kredyt bankowy tworzy pieniądz. W momencie spłaty pieniądze są likwidowane.

Kreacji pieniądza nie można utożsamiać z tworzeniem materiału pieniężnego, a likwidacji z niszczeniem tego materiału. To tworzenie określonych relacji społecznych, w ramach których pożyczkobiorca otrzymuje dodatkową siłę nabywczą i traci ją w trakcie spłaty. Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych S.A i Mennica nie tworzą pieniądza, a jedynie materiał pieniężny.

Z mikroekonomicznego punktu widzenia wyróżnia się funkcję dochodową. Nie możemy rozpatrywać tej funkcji z makroekonomicznego punktu widzenia ani jako zamkniętej całości. W procesach zarządzania część podmiotów oszczędza, część korzysta z pożyczek. W wyniku tych procesów dochodzi do wzajemnej kompensacji w skali makroekonomicznej.

O podziale tej funkcji prostej decydują dwa kryteria: punkt widzenia kredytobiorcy oraz okres zadłużenia. Funkcję rozdzielczą można traktować jako rodzaj funkcji dochodu. Wiąże się to z udziałem kredytu bankowego w ostatecznym podziale PKB na część zakumulowaną i konsumowaną. Są to np. kredyty inwestycyjne i konsumpcyjne, finansowanie powiększania zapasów i rezerw. Znaczenie funkcji dystrybucyjnej zależy od sytuacji gospodarczej kraju.

Im bardziej gospodarka charakteryzuje się złożonym systemem relacji między podmiotami gospodarczymi (znaczna podaż, wolne moce produkcyjne), tym łatwiej jest sprzedawać na kredyt za pomocą narzędzi marketingowych. Funkcja stymulująca polega na pobudzaniu lub hamowaniu aktywności gospodarczej poprzez cenę kredytu (oprocentowanie) lub udostępnienie lub odmowę kredytobiorcy określonej puli kredytu.

Funkcja dochodowa – oznacza, że kredytobiorca finansuje część swoich wydatków przy pomocy kredytu. Kredyt umożliwia mu dokonanie wydatków w pełnej planowanej wysokości.

Funkcja rozdzielcza – oznacza wykorzystanie kredytu dla stworzenia dodatkowego popytu pieniężnego.[1]

Funkcja dochodowa kredytu ma szczególne znaczenie z punktu widzenia pojedynczego gospodarstwa domowego, przedsiębiorstwa lub innego podmiotu korzystającego z finansowania bankowego. Jej istota polega na tym, że kredyt zwiększa czasowo możliwości wydatkowe kredytobiorcy ponad poziom wynikający z jego aktualnie osiąganych dochodów. Nie oznacza to jednak rzeczywistego zwiększenia dochodu w sensie ekonomicznym. Kredyt jest bowiem zobowiązaniem, które w przyszłości musi zostać zwrócone wraz z należnym oprocentowaniem i innymi kosztami. Można więc powiedzieć, że umożliwia on przesunięcie w czasie części przyszłych dochodów i wykorzystanie ich już w chwili obecnej.

Mechanizm ten szczególnie wyraźnie widać w przypadku gospodarstw domowych. Osoba osiągająca regularne wynagrodzenie może planować zakup dobra, którego cena znacznie przekracza jej bieżące oszczędności. Kredyt pozwala dokonać takiego zakupu bez konieczności wieloletniego odkładania pełnej kwoty. Dotyczy to przede wszystkim zakupu mieszkania lub domu, samochodu, wyposażenia gospodarstwa domowego, a także finansowania remontów, kształcenia czy innych większych wydatków. Kredyt zwiększa więc bieżącą zdolność nabywczą gospodarstwa domowego, chociaż jednocześnie zmniejsza część jego przyszłego dochodu pozostającego do swobodnej dyspozycji.

W tym sensie funkcja dochodowa ma charakter czasowy. W okresie korzystania z kredytu kredytobiorca dysponuje dodatkowymi środkami, natomiast w okresie jego spłaty musi przeznaczać część uzyskiwanych dochodów na regulowanie rat kapitałowych i odsetkowych. Kredyt prowadzi więc do przesunięcia konsumpcji w czasie. Pozwala zwiększyć konsumpcję bieżącą kosztem ograniczenia możliwości konsumpcyjnych w przyszłości. Z tego względu decyzja o zaciągnięciu kredytu powinna uwzględniać nie tylko aktualne potrzeby, lecz także przyszłe możliwości finansowe kredytobiorcy.

Podobne znaczenie funkcja dochodowa ma w działalności przedsiębiorstw. Przedsiębiorstwo może korzystać z kredytu w celu finansowania działalności bieżącej, zakupu materiałów, surowców, towarów, regulowania wynagrodzeń albo pokrywania innych kosztów powstających przed uzyskaniem wpływów ze sprzedaży. W takim przypadku kredyt wypełnia czasową lukę pomiędzy momentem poniesienia wydatków a momentem uzyskania przychodów.

Jest to szczególnie ważne w przedsiębiorstwach charakteryzujących się sezonowością działalności. Firma może ponosić znaczną część kosztów w określonym okresie roku, podczas gdy przychody pojawiają się dopiero kilka miesięcy później. Kredyt obrotowy pozwala wówczas zachować ciągłość działalności mimo czasowego niedoboru własnych środków pieniężnych. W ten sposób przedsiębiorstwo nie musi ograniczać produkcji lub sprzedaży wyłącznie dlatego, że występuje przejściowa różnica pomiędzy terminami wpływów i wydatków.

Funkcja dochodowa kredytu może również wiązać się z finansowaniem przedsięwzięć rozwojowych. Przedsiębiorstwo, które nie posiada wystarczających środków własnych, może zaciągnąć kredyt na zakup maszyn, urządzeń, nieruchomości lub nowych technologii. Dzięki temu możliwe jest wcześniejsze zrealizowanie inwestycji, która bez finansowania zewnętrznego zostałaby przełożona na późniejszy okres. Jeżeli inwestycja okaże się trafna, osiągane dzięki niej przyszłe dochody mogą umożliwić nie tylko spłatę kredytu, lecz także zwiększenie zysków przedsiębiorstwa.

W przypadku przedsiębiorstw kredyt może zatem stanowić instrument przyspieszający rozwój. Nie jest jednak źródłem dochodu w takim samym znaczeniu jak przychody ze sprzedaży. Środki pochodzące z kredytu zwiększają możliwości finansowe przedsiębiorstwa, ale tworzą jednocześnie zobowiązanie wobec banku. Ich wykorzystanie jest ekonomicznie uzasadnione przede wszystkim wtedy, gdy przynosi korzyści większe od kosztów ponoszonych w związku z obsługą zadłużenia.

Znaczenie funkcji dochodowej zależy również od długości okresu kredytowania. Kredyty krótkoterminowe są zazwyczaj związane z przejściowymi niedoborami środków pieniężnych. Ich zadaniem może być między innymi finansowanie zapasów, należności lub bieżących kosztów działalności. Kredyty długoterminowe służą natomiast częściej finansowaniu inwestycji oraz wydatków, których wartość jest na tyle wysoka, że ich pokrycie wyłącznie ze środków własnych byłoby trudne lub nieefektywne.

Istotnym zagadnieniem pozostaje przy tym relacja pomiędzy kredytem a oszczędnościami. W gospodarce występują jednocześnie podmioty posiadające czasowe nadwyżki środków pieniężnych oraz podmioty wykazujące ich niedobór. Bank pełni funkcję pośrednika pomiędzy tymi grupami. Przyjmuje depozyty od podmiotów posiadających wolne środki i wykorzystuje je między innymi do finansowania działalności kredytowej. Dzięki temu kapitał może być kierowany tam, gdzie występuje zapotrzebowanie na dodatkowe finansowanie.

W tym miejscu funkcja dochodowa zaczyna łączyć się z funkcją rozdzielczą kredytu. Funkcja rozdzielcza odnosi się już nie tylko do sytuacji pojedynczego kredytobiorcy, ale również do przemieszczania środków finansowych pomiędzy różnymi uczestnikami gospodarki. Za pośrednictwem systemu bankowego środki niewykorzystywane w danym momencie przez jedne podmioty mogą zostać przeznaczone na finansowanie działalności innych podmiotów.

Kredyt uczestniczy więc w procesie podziału i przepływu zasobów finansowych w gospodarce. Banki decydują, które przedsięwzięcia zostaną sfinansowane, jaka będzie wielkość udzielonego finansowania oraz na jakich warunkach środki zostaną udostępnione. W praktyce oznacza to, że działalność kredytowa wpływa na kierunki wykorzystania kapitału. Większa dostępność kredytów dla określonych branż może sprzyjać ich rozwojowi, natomiast ograniczenie finansowania może prowadzić do zmniejszenia skali inwestycji.

Funkcja rozdzielcza jest szczególnie widoczna w przypadku kredytów inwestycyjnych. Bank, udzielając kredytu przedsiębiorstwu planującemu rozbudowę zakładu, zakup nowych maszyn czy wprowadzenie nowoczesnej technologii, przyczynia się do skierowania środków finansowych na cele inwestycyjne. Finansowanie może prowadzić do zwiększenia zdolności produkcyjnych, powstania nowych miejsc pracy oraz wzrostu wartości majątku przedsiębiorstwa.

Inny charakter ma rozdzielcze oddziaływanie kredytów konsumpcyjnych. Środki kierowane do gospodarstw domowych zwiększają popyt na towary i usługi. Wzrost popytu może następnie oddziaływać na działalność przedsiębiorstw, skłaniając je do zwiększenia produkcji, zatrudnienia lub inwestycji. W ten sposób kredyt udzielony jednemu uczestnikowi rynku może pośrednio wpływać na sytuację wielu innych podmiotów.

Funkcja rozdzielcza jest więc ściśle związana z tworzeniem dodatkowego popytu pieniężnego. Podmiot uzyskujący kredyt może dokonać wydatku, którego bez dodatkowego finansowania nie byłby w stanie ponieść w danym momencie. Jeżeli takich podmiotów jest wiele, kredyt może znacząco oddziaływać na poziom popytu w całej gospodarce. Zwiększenie dostępności kredytów może sprzyjać wzrostowi sprzedaży, inwestycji i konsumpcji.

Oddziaływanie to nie zawsze musi mieć jednak wyłącznie korzystny charakter. Jeżeli tempo wzrostu akcji kredytowej jest zbyt wysokie w stosunku do możliwości gospodarki, może dochodzić do nadmiernego wzrostu popytu. Przy ograniczonej podaży towarów i usług może to sprzyjać wzrostowi cen. Szczególne znaczenie ma to na rynkach, na których podaż nie może szybko dostosować się do zwiększonego popytu, czego przykładem może być rynek nieruchomości.

Łatwy dostęp do kredytów mieszkaniowych może prowadzić do zwiększenia liczby osób zainteresowanych zakupem mieszkań. Jeżeli jednocześnie liczba dostępnych lokali rośnie powoli, dodatkowy popyt może przyczyniać się do wzrostu cen nieruchomości. Funkcja rozdzielcza kredytu wpływa więc nie tylko na wielkość wydatków, ale również na strukturę popytu i ceny występujące w gospodarce.

Banki mają przy tym wpływ na kierunki rozdziału środków poprzez stosowaną politykę kredytową. Mogą na przykład preferować finansowanie podmiotów posiadających stabilną sytuację finansową, odpowiednie zabezpieczenia i dobre perspektywy rozwojowe. W okresie zwiększonego ryzyka gospodarczego mogą natomiast zaostrzać wymagania dotyczące zdolności kredytowej, zwiększać wymagany udział własny lub ograniczać finansowanie wybranych sektorów.

Z punktu widzenia całej gospodarki ważne jest, aby środki były kierowane przede wszystkim do podmiotów zdolnych do ich efektywnego wykorzystania. Kredyt udzielony przedsiębiorstwu realizującemu opłacalną inwestycję może prowadzić do zwiększenia produkcji oraz przyszłych dochodów. Natomiast finansowanie przedsięwzięć nieefektywnych zwiększa ryzyko strat zarówno po stronie kredytobiorcy, jak i banku.

Funkcja rozdzielcza łączy się zatem również z oceną ryzyka kredytowego. Banki nie dokonują rozdziału środków w sposób przypadkowy. Przed podjęciem decyzji analizują zdolność kredytową klienta, cel finansowania, źródła przyszłej spłaty oraz proponowane zabezpieczenia. Proces ten ma prowadzić do ograniczenia prawdopodobieństwa wystąpienia sytuacji, w której kredyt nie zostanie zwrócony.

Nie zawsze jednak podmioty posiadające potencjalnie korzystne projekty mają jednakowy dostęp do finansowania. Duże przedsiębiorstwa posiadające wieloletnią historię działalności, znaczny majątek i stabilne wyniki finansowe mogą mieć łatwiejszy dostęp do kredytu niż przedsiębiorstwa nowe lub niewielkie. Z punktu widzenia funkcji rozdzielczej oznacza to, że struktura rynku kredytowego może wpływać na możliwości rozwoju poszczególnych grup przedsiębiorstw.

Znaczenie ma również poziom oprocentowania. Cena kredytu wpływa na liczbę podmiotów zainteresowanych zaciągnięciem zobowiązania oraz na opłacalność finansowanych przedsięwzięć. Przy wysokich stopach procentowych część inwestycji może zostać uznana za nieopłacalną, ponieważ przewidywana stopa zwrotu nie będzie wystarczająca do pokrycia kosztów kredytu. Spadek oprocentowania może natomiast zachęcać przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe do większego korzystania z finansowania.

W tym właśnie miejscu funkcje dochodowa i rozdzielcza łączą się z funkcją stymulacyjną kredytu. Zmiany warunków kredytowania mogą pobudzać albo ograniczać aktywność gospodarczą. Tańszy i łatwiej dostępny kredyt zwiększa możliwości finansowania konsumpcji i inwestycji. Droższy kredyt powoduje natomiast wzrost kosztów zadłużenia i może prowadzić do ograniczenia popytu na finansowanie.

Funkcja dochodowa i rozdzielcza występują zatem jednocześnie, ale przedstawiają działanie kredytu z różnych punktów widzenia. Funkcja dochodowa koncentruje się przede wszystkim na sytuacji pojedynczego kredytobiorcy. Pokazuje, w jaki sposób kredyt pozwala mu czasowo zwiększyć możliwości ponoszenia wydatków. Funkcja rozdzielcza dotyczy natomiast przepływu środków pomiędzy uczestnikami gospodarki oraz wpływu kredytu na strukturę konsumpcji, inwestycji i popytu.

Dobrze widoczne jest to na przykładzie kredytu mieszkaniowego. Z punktu widzenia gospodarstwa domowego pełni on funkcję dochodową, ponieważ umożliwia zakup nieruchomości bez wcześniejszego zgromadzenia całej ceny. Z punktu widzenia gospodarki pełni jednocześnie funkcję rozdzielczą, ponieważ prowadzi do skierowania dodatkowego popytu na rynek mieszkaniowy, a pośrednio także do przedsiębiorstw budowlanych, producentów materiałów, dostawców wyposażenia oraz innych podmiotów związanych z tym sektorem.

Podobnie wygląda sytuacja w przypadku kredytu inwestycyjnego. Dla przedsiębiorcy jest on źródłem czasowo dostępnych środków umożliwiających realizację projektu, natomiast w szerszej skali uczestniczy w kierowaniu kapitału na określone cele gospodarcze. Jego wykorzystanie może powodować wzrost zamówień u dostawców, zwiększenie zatrudnienia i tworzenie nowych zdolności produkcyjnych.

Funkcje kredytu nie powinny być więc rozpatrywane jako całkowicie niezależne od siebie. W praktyce wzajemnie się przenikają. Jedna operacja kredytowa może jednocześnie zwiększać możliwości wydatkowe kredytobiorcy, wpływać na podział środków w gospodarce, zwiększać popyt oraz oddziaływać na tempo aktywności gospodarczej.

Znaczenie poszczególnych funkcji zmienia się także wraz z sytuacją gospodarczą. W okresie spowolnienia gospodarczego dostępność kredytu może pomagać przedsiębiorstwom utrzymać działalność i finansować inwestycje, a gospodarstwom domowym realizować większe wydatki. W okresie silnego wzrostu nadmierna ekspansja kredytowa może natomiast sprzyjać narastaniu zadłużenia i powstawaniu nierównowagi na niektórych rynkach.

Z tego względu kredyt należy traktować nie tylko jako umowę pomiędzy bankiem i jego klientem, lecz również jako ważny instrument funkcjonowania gospodarki. Funkcja dochodowa pokazuje znaczenie kredytu dla indywidualnych możliwości finansowych kredytobiorcy, natomiast funkcja rozdzielcza wskazuje na jego wpływ na przemieszczanie i wykorzystywanie zasobów finansowych. Obie funkcje pozostają ze sobą ściśle powiązane i pomagają wyjaśnić, dlaczego działalność kredytowa banków ma znaczenie zarówno dla pojedynczych uczestników rynku, jak i dla przebiegu procesów gospodarczych w skali całego kraju.