Pożyczając banki, banki na różne sposoby zabezpieczają się przed ryzykiem ewentualnej upadłości kredytobiorców. To, jakie zabezpieczenie jest wymagane w poszczególnych przypadkach, zależy od rodzaju kredytobiorcy (klient indywidualny lub przedsiębiorca) oraz kwoty i celu kredytu. Znaną formą zabezpieczenia kredytu w przypadku kredytu hipotecznego są nieruchomości. Ale warto też poznać inne formy ochrony odpowiedzialności w banku.
W celu zapewnienia zwrotu kredytu, bank może żądać od kredytobiorcy odpowiedniego zabezpieczenia przewidzianego prawem cywilnym i wekslowym.
Istnieją dwie formy zabezpieczenia kredytu omawiane w pracach dyplomowych:
- materialna – gdy zabezpieczenie stanowi posiadany przez kredytobiorcę majątek, który bank może łatwo upłynnić i w ten sposób odzyskać pożyczone pieniądze;
- prawna – gdy zabezpieczenie zapewnia bankom uprzywilejowaną pozycję w dochodzeniu wierzytelności od kredytobiorcy, w przypadku jego niewypłacalności.
Wśród prawnych form można wyróżnić:
- zabezpieczenia osobowe (poręczenie według prawa cywilnego, weksel własny i in blanco, kaucja, blokada środków pieniężnych)
- zabezpieczenia rzeczowe (zastaw, hipoteka).
Zabezpieczenie kredytu to czynność mająca na celu zagwarantowanie kredytodawcy (najczęściej bankowi) możliwości skutecznej windykacji od kredytobiorcy w przypadku, gdy kredytobiorca nie spłaca zadłużenia w terminie. Oczywiście dzięki temu zabezpieczeniu można również ograniczyć indywidualne ryzyko, które wynika z braku spłaty indywidualnego zobowiązania.
Zabezpieczenie kredytu jest jednym z podstawowych instrumentów ograniczania ryzyka kredytowego. Bank, udzielając finansowania, zakłada, że kredytobiorca będzie regulował zobowiązanie zgodnie z harmonogramem określonym w umowie. Nie można jednak wykluczyć sytuacji, w której na skutek pogorszenia sytuacji finansowej, utraty źródła dochodów, problemów przedsiębiorstwa lub innych zdarzeń kredytobiorca przestanie terminowo spłacać raty. Właśnie na wypadek takich okoliczności ustanawia się odpowiednie zabezpieczenia.
Z punktu widzenia banku podstawowym źródłem spłaty kredytu powinny być dochody kredytobiorcy, a nie przedmiot ustanowionego zabezpieczenia. Zabezpieczenie ma zatem charakter dodatkowy. Nie powinno zastępować właściwej oceny zdolności kredytowej ani analizy sytuacji ekonomiczno-finansowej klienta. Nawet bardzo wartościowe zabezpieczenie nie powinno samo w sobie uzasadniać udzielenia kredytu osobie lub przedsiębiorstwu, które nie posiada realnych możliwości jego spłaty.
Przed przyznaniem finansowania bank dokonuje więc przede wszystkim analizy zdolności kredytowej. W przypadku osoby fizycznej bierze pod uwagę między innymi wysokość i stabilność dochodów, formę zatrudnienia, istniejące zobowiązania, liczbę osób pozostających na utrzymaniu oraz dotychczasową historię spłaty zadłużenia. W przypadku przedsiębiorstwa analizowane są natomiast między innymi wyniki finansowe, płynność, poziom zadłużenia, rentowność, przepływy pieniężne oraz perspektywy dalszego rozwoju działalności.
Dopiero w następnej kolejności określana jest forma zabezpieczenia odpowiadająca charakterowi konkretnej transakcji. Wymagania banku mogą być bardzo różne. Przy niewielkim kredycie konsumpcyjnym zabezpieczenie może mieć ograniczone znaczenie, podczas gdy w przypadku dużego kredytu inwestycyjnego bank może wymagać ustanowienia kilku zabezpieczeń jednocześnie.
Istotne znaczenie ma wartość zabezpieczenia. Bank musi ocenić nie tylko jego aktualną wartość, ale także możliwość jej utrzymania w całym okresie kredytowania. Jeżeli zabezpieczeniem jest składnik majątku, jego cena może ulec zmianie. Nieruchomość, maszyna, samochód lub papiery wartościowe mogą być w przyszłości warte mniej niż w momencie udzielania kredytu. W związku z tym wartość przyjmowana przez bank jako zabezpieczenie może być niższa od wartości rynkowej danego składnika majątku.
Bank bierze również pod uwagę możliwość rzeczywistego wykorzystania zabezpieczenia w razie niewypłacalności kredytobiorcy. Nie każde aktywo posiadające wysoką wartość można szybko sprzedać. Jeżeli przedmiot zabezpieczenia jest nietypowy, silnie zużyty, trudno zbywalny albo istnieje niewielka liczba potencjalnych nabywców, jego praktyczna wartość dla banku może być znacznie mniejsza.
Zabezpieczenia osobowe
Jedną z podstawowych grup stanowią zabezpieczenia osobowe. Ich cechą jest to, że odpowiedzialność za wykonanie zobowiązania może zostać rozszerzona poza samego kredytobiorcę albo wzmocniona przez dodatkowe zobowiązanie o charakterze prawnym.
Do najbardziej znanych zabezpieczeń osobowych należy poręczenie cywilne. Poręczyciel zobowiązuje się wobec wierzyciela, że wykona zobowiązanie w przypadku, gdy dłużnik go nie wykona. Oznacza to, że bank uzyskuje dodatkową osobę, od której może dochodzić zapłaty, jeżeli kredytobiorca nie będzie spłacał kredytu.
Przed zaakceptowaniem poręczyciela bank powinien ocenić jego sytuację finansową w podobny sposób jak sytuację kredytobiorcy. Poręczenie osoby, która sama posiada niewielkie dochody, znaczne zadłużenie albo niestabilną sytuację zawodową, nie zapewnia bankowi odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa.
Dla poręczyciela podjęcie takiego zobowiązania może mieć bardzo poważne konsekwencje. Nie jest to wyłącznie formalne potwierdzenie znajomości kredytobiorcy. Jeżeli dłużnik nie wywiąże się z obowiązku spłaty, poręczyciel może zostać zobowiązany do pokrycia należności zgodnie z zakresem udzielonego poręczenia. Dlatego decyzja o poręczeniu cudzego zobowiązania powinna być podejmowana świadomie.
Inną formą zabezpieczenia jest weksel. W praktyce bankowej może być stosowany między innymi weksel własny, w tym weksel in blanco. Kredytobiorca składa podpis na dokumencie, a szczegółowe zasady jego późniejszego wypełnienia mogą zostać określone w odpowiednim porozumieniu. Jeżeli klient nie wykonuje zobowiązań wynikających z umowy kredytowej, bank może wykorzystać weksel zgodnie z ustalonymi zasadami.
Weksel wzmacnia pozycję wierzyciela i przez długi czas był często wykorzystywany jako dodatkowa forma zabezpieczenia kredytów. Jego znaczenie wynika z charakteru zobowiązania wekslowego i możliwości dochodzenia należności na podstawie dokumentu spełniającego określone wymagania prawa wekslowego.
Hipoteka
Jednym z najbardziej charakterystycznych zabezpieczeń rzeczowych jest hipoteka. Kojarzona jest przede wszystkim z kredytem mieszkaniowym lub hipotecznym, chociaż może zabezpieczać również inne zobowiązania.
Hipoteka jest ustanawiana na nieruchomości i daje wierzycielowi możliwość dochodzenia zaspokojenia z jej wartości na zasadach wynikających z obowiązujących przepisów. Dla banku jest atrakcyjnym zabezpieczeniem przede wszystkim dlatego, że nieruchomości zazwyczaj przedstawiają znaczną wartość oraz nie mogą zostać fizycznie przeniesione lub ukryte przez dłużnika.
Przed udzieleniem kredytu bank powinien ustalić wartość nieruchomości. W przypadku kredytu mieszkaniowego porównywana jest ona z wysokością finansowania. Im większy udział środków własnych klienta i mniejsza relacja zadłużenia do wartości nieruchomości, tym większy jest zazwyczaj margines bezpieczeństwa banku.
Wartość nieruchomości nie jest jednak stała. Może zależeć od koniunktury gospodarczej, sytuacji lokalnego rynku, położenia, stanu technicznego budynku czy zmian zagospodarowania danego terenu. Dlatego bank nie powinien zakładać, że nieruchomość zawsze będzie można sprzedać za kwotę równą wartości ustalonej przy zawieraniu umowy.
Znaczenie ma również stan prawny nieruchomości. Bank musi ustalić między innymi, kto jest jej właścicielem i czy nie jest ona już obciążona prawami innych podmiotów. Istotna może być także kolejność ustanowionych hipotek, ponieważ wpływa ona na możliwość zaspokojenia poszczególnych wierzycieli.
Zastaw
Innym zabezpieczeniem rzeczowym jest zastaw. Może dotyczyć określonych rzeczy ruchomych lub praw, które przedstawiają wartość majątkową. W działalności gospodarczej przedmiotem zabezpieczenia mogą być przykładowo maszyny, urządzenia, środki transportu czy inne składniki majątku przedsiębiorstwa.
Zastosowanie zastawu jest szczególnie przydatne wtedy, gdy finansowany podmiot posiada wartościowe aktywa, ale nie dysponuje nieruchomością, na której można ustanowić hipotekę. Przedmiot zabezpieczenia powinien jednak posiadać odpowiednią wartość oraz możliwość sprzedaży w razie konieczności odzyskania należności.
W praktyce znaczenie może mieć zastaw rejestrowy, który umożliwia zabezpieczenie wierzytelności na określonych składnikach majątku przy zachowaniu przez dłużnika możliwości korzystania z nich. Ma to duże znaczenie w przedsiębiorstwach, ponieważ maszyna lub pojazd stanowiący zabezpieczenie może być jednocześnie potrzebny do prowadzenia bieżącej działalności i osiągania dochodów służących spłacie kredytu.
Przewłaszczenie na zabezpieczenie
W praktyce bankowej spotyka się również przewłaszczenie na zabezpieczenie. Polega ono na odpowiednim ukształtowaniu stosunków własnościowych dotyczących określonego składnika majątku w celu zabezpieczenia wierzytelności banku. Po prawidłowym wykonaniu zobowiązania przedmiot zabezpieczenia pozostaje lub ponownie staje się w pełni własnością kredytobiorcy zgodnie z przyjętą konstrukcją umowną.
Przewłaszczenie może dotyczyć na przykład samochodów, maszyn i urządzeń. Jego zaletą jest stosunkowo silna pozycja banku w stosunku do przedmiotu stanowiącego zabezpieczenie. Jednocześnie kredytobiorca może w wielu przypadkach nadal korzystać z rzeczy niezbędnej mu do życia lub prowadzenia działalności.
Blokada środków pieniężnych
Bardzo skutecznym zabezpieczeniem może być blokada środków znajdujących się na rachunku bankowym lub lokacie. Jeżeli kredytobiorca posiada zgromadzone środki pieniężne, mogą one zostać zablokowane w taki sposób, aby nie mógł swobodnie nimi dysponować do czasu wygaśnięcia zabezpieczonego zobowiązania.
Z punktu widzenia banku jest to korzystne rozwiązanie, ponieważ pieniądz jest aktywem płynnym. Nie występuje konieczność sprzedaży nieruchomości, pojazdu lub maszyny ani ryzyko znacznego spadku wartości zabezpieczenia związane ze stanem technicznym przedmiotu.
Z drugiej strony rozwiązanie to ogranicza możliwość wykorzystywania własnych środków przez klienta. Dlatego znajduje zastosowanie przede wszystkim w sytuacjach, w których kredytobiorca posiada odpowiedni kapitał, ale z określonych względów nie chce przeznaczać go bezpośrednio na finansowanie danego wydatku.
Kaucja
Zbliżoną funkcję może pełnić kaucja pieniężna. Kredytobiorca lub inny podmiot przekazuje określoną kwotę jako zabezpieczenie wykonania zobowiązania. W przypadku prawidłowej spłaty kredytu środki są zwalniane zgodnie z warunkami ustalonymi między stronami. Jeżeli natomiast zobowiązanie nie zostanie wykonane, kaucja może służyć zaspokojeniu wierzytelności banku.
Zaletą zabezpieczeń pieniężnych jest ich wysoka płynność. Bank nie musi poszukiwać nabywcy zabezpieczonego składnika majątku i ponosić kosztów jego sprzedaży. Z ekonomicznego punktu widzenia należą więc one do zabezpieczeń zapewniających stosunkowo wysoki stopień pewności.
Cesja wierzytelności
W działalności przedsiębiorstw istotną formą zabezpieczenia może być cesja wierzytelności, określana również jako przelew wierzytelności. Przedsiębiorstwo posiadające należności od swoich odbiorców może przenieść na bank prawa do określonych wierzytelności w celu zabezpieczenia kredytu.
Rozwiązanie takie może być stosowane w sytuacji, gdy firma zawarła kontrakt i oczekuje na zapłatę od wiarygodnego odbiorcy. Przyszłe wpływy mogą wówczas stanowić dodatkowe zabezpieczenie finansowania udzielonego przedsiębiorstwu.
Bank powinien jednak analizować jakość wierzytelności będących przedmiotem cesji. Sam fakt wystawienia faktury nie daje pewności, że należność zostanie faktycznie zapłacona. Znaczenie ma sytuacja finansowa dłużnika, termin płatności, możliwość występowania sporów dotyczących wykonania umowy oraz inne okoliczności wpływające na możliwość uzyskania środków.
Gwarancja
Zabezpieczeniem może być także gwarancja udzielona przez inny podmiot. W określonych warunkach gwarant zobowiązuje się do dokonania zapłaty, jeżeli kredytobiorca nie wykona zobowiązania wobec banku.
Dla banku podstawowe znaczenie ma wiarygodność gwaranta. Gwarancja jest wartościowa tylko wtedy, gdy podmiot jej udzielający sam posiada odpowiednią zdolność do wykonania zobowiązania. Dlatego szczególne znaczenie mogą mieć gwarancje wystawiane przez wiarygodne instytucje finansowe lub podmioty posiadające stabilną sytuację ekonomiczną.
Gwarancje mogą mieć duże znaczenie w finansowaniu przedsiębiorstw, zwłaszcza wtedy, gdy kredytobiorca nie posiada wystarczającego własnego majątku mogącego stanowić tradycyjne zabezpieczenie rzeczowe.
Ubezpieczenie jako element ograniczania ryzyka
W niektórych transakcjach stosowane są również rozwiązania ubezpieczeniowe. Mogą one dotyczyć zarówno osoby kredytobiorcy, jak i przedmiotu stanowiącego zabezpieczenie. Przy kredycie hipotecznym bank może wymagać odpowiedniego ubezpieczenia nieruchomości, natomiast w przypadku określonych kredytów możliwe jest stosowanie ubezpieczeń obejmujących wskazane zdarzenia dotyczące kredytobiorcy.
Ubezpieczenie nieruchomości ma szczególne znaczenie dlatego, że samo ustanowienie hipoteki nie chroni banku przed fizycznym zniszczeniem przedmiotu zabezpieczenia. Jeżeli budynek zostanie poważnie uszkodzony w wyniku określonego zdarzenia, jego wartość może gwałtownie spaść. Odpowiednie ubezpieczenie pozwala ograniczyć skutki takiego ryzyka.
Łączenie kilku zabezpieczeń
W praktyce bank nie musi ograniczać się do jednej formy zabezpieczenia. W przypadku większych kredytów może zastosować kilka zabezpieczeń jednocześnie. Kredyt inwestycyjny przedsiębiorstwa może być przykładowo zabezpieczony hipoteką, zastawem na urządzeniach oraz cesją określonych wierzytelności.
Takie rozwiązanie pozwala zmniejszyć zależność banku od jednego składnika majątku. Jeżeli wartość jednego zabezpieczenia okaże się niższa od oczekiwanej, pozostałe mogą zwiększać możliwość odzyskania należności.
Liczba zabezpieczeń powinna być jednak dostosowana do poziomu ryzyka i wartości transakcji. Nadmierne obciążanie klienta zabezpieczeniami może zwiększać koszty finansowania oraz ograniczać jego możliwość korzystania z majątku przy kolejnych transakcjach.
Zabezpieczenie a koszt kredytu
Jakość zabezpieczenia może wpływać również na warunki finansowania. Bank udzielający kredytu ponosi ryzyko, które jest jednym z czynników uwzględnianych przy ustalaniu ceny produktu. Jeżeli transakcja jest dobrze zabezpieczona, potencjalna strata banku w przypadku niewypłacalności kredytobiorcy może być mniejsza.
Nie oznacza to jednak, że ustanowienie zabezpieczenia automatycznie prowadzi do znacznego obniżenia oprocentowania. Cena kredytu zależy również od kosztu pozyskania kapitału przez bank, sytuacji rynkowej, okresu kredytowania, rodzaju klienta, polityki cenowej banku oraz wielu innych czynników.
Zabezpieczenie może natomiast wpływać na samą możliwość uzyskania kredytu, jego maksymalną wysokość czy okres spłaty. Szczególnie w przypadku finansowania przedsiębiorstw odpowiednia wartość i jakość zabezpieczenia mogą stanowić ważny element decyzji kredytowej.
Zabezpieczenie nie usuwa ryzyka
Należy podkreślić, że żadna forma zabezpieczenia nie eliminuje całkowicie ryzyka kredytowego. Hipoteka nie gwarantuje sprzedaży nieruchomości za oczekiwaną cenę, poręczyciel może sam utracić zdolność do regulowania zobowiązań, a wartość maszyny ustanowionej jako zabezpieczenie może szybko spadać wraz z jej zużyciem.
Dochodzenie należności może ponadto wymagać czasu oraz powodować dodatkowe koszty. Z punktu widzenia banku znacznie korzystniejsza jest sytuacja, w której kredyt jest terminowo obsługiwany z bieżących dochodów klienta, niż konieczność uruchamiania zabezpieczeń i prowadzenia działań windykacyjnych.
Dlatego bank powinien monitorować zarówno sytuację kredytobiorcy, jak i wartość zabezpieczenia przez cały okres trwania umowy. Przy kredytach długoterminowych może zachodzić potrzeba ponownej oceny wartości określonych składników majątku albo sprawdzenia, czy zabezpieczenie nadal istnieje i zachowuje odpowiedni stan prawny.
Prawidłowo dobrane zabezpieczenie stanowi zatem ważne uzupełnienie oceny zdolności kredytowej. Jego podstawowym celem jest ograniczenie rozmiarów potencjalnej straty banku w sytuacji, gdy kredytobiorca przestanie regulować zobowiązanie. Różnorodność dostępnych form pozwala dostosować zabezpieczenie zarówno do rodzaju kredytu, jak i sytuacji majątkowej klienta.
Hipoteka znajduje zastosowanie przede wszystkim tam, gdzie dostępna jest nieruchomość o odpowiedniej wartości, zastaw i przewłaszczenie mogą dotyczyć majątku ruchomego, poręczenie rozszerza krąg osób odpowiedzialnych za spłatę, natomiast blokada środków, kaucja, gwarancja czy cesja wierzytelności pozwalają wykorzystać inne aktywa i prawa majątkowe.
Ostateczny wybór zabezpieczenia jest wynikiem oceny całej transakcji. Bank bierze pod uwagę nie tylko wartość przedmiotu, lecz także jego płynność, stan prawny, koszty ustanowienia zabezpieczenia, możliwość jego egzekucji oraz przewidywaną wartość w przyszłości. Z tego względu forma zabezpieczenia powinna być dopasowana zarówno do charakteru kredytu, jak i do poziomu ryzyka związanego z konkretnym kredytobiorcą.
Zabezpieczenia pełnią więc ważną funkcję w działalności kredytowej banków. Chronią interes wierzyciela, zwiększają możliwość odzyskania należności oraz ograniczają potencjalne straty wynikające z niewypłacalności klientów. Nie mogą jednak zastępować prawidłowej analizy kredytowej. Najbezpieczniejszy kredyt pozostaje takim zobowiązaniem, które jest regularnie spłacane z dochodów kredytobiorcy, a ustanowione zabezpieczenie przez cały okres finansowania pozostaje jedynie dodatkowym instrumentem ochrony banku.