Kredyt bankowy jest istotnym elementem życia gospodarczego, niezbędnym do prowadzenia działalności gospodarczej i do rozwoju przedsiębiorstw.
W ostatnich latach wzrosła rola kredytu bankowego. Proces transformacji gospodarki polskiej wywołał daleko idące konsekwencje dla podmiotów gospodarczych zarówno ze sfery uspołecznionej, jak i nowo powstających firm prywatnych.
Przede wszystkim zwiększyła się różnorodność oferty kredytowej proponowanej przez banki. Ponadto, udzielenie kredytu poprzedzone jest dokładnym badaniem sytuacji finansowej i gospodarczej kredytobiorcy. W warunkach gospodarki rynkowej istnieje możliwość wyboru banku przez podmioty gospodarcze, a działalność banków oparta jest na zasadach komercyjnych. Stwarza to warunki rozwoju konkurencji między bankami i stosowanie reguł rynkowych w sferze kredytowej. Politykę banków w zakresie kredytów kształtuje z jednej strony dążenie do maksymalizacji zysków, a z drugiej do minimalizacji ryzyka. Praktyka dowodzi, że banki napotykają trudności w ściąganiu tzw. „trudnych kredytach”, świadczących o niewłaściwych decyzjach kredytowych. W takiej sytuacji coraz większego znaczenia nabierają metody oceny kondycji finansowej firmy i jej zdolności kredytowej, jako podstawy szacowania ryzyka kredytowego [Adamczyk J., Ocena firmy według kryteriów bankowych, Kraków, 1995].
W warunkach gospodarki rynkowej każdy podmiot gospodarczy potrzebuje odpowiednich funduszy na prowadzenie działalności gospodarczej. Źródłem tych funduszy mogą być [Zalewska J., Kredyty bankowe jako źródło finansowania działalności gospodarczej, Prace naukowe AE we Wrocławiu nr 680, Wrocław, 1994]:
zasoby własne lub wewnętrzne źródła finansowania (np. środki z zysku, sprzedaż majątku trwałego lub obrotowego),
zewnętrzne (obce) źródła finansowania (m.in. kredyt bankowy).
Zmiany w gospodarce rynkowej w ostatnich latach spowodowały zwiększenie popytu na obce źródła finansowania. Powodem zapotrzebowania na kapitał było powstanie nowej grupy podmiotów gospodarczych – polskich prywatnych przedsiębiorstw oraz przedsiębiorstw współpracujących z kapitałem zagranicznym. Firmy te napotkały barierę rozwojową, której nie pokonają bez pomocy banków w postaci udzielenia im kredytów.
Istotna rola banków w działalności przedsiębiorstw wynika z faktu, iż kredyt bankowy stanowi nadal bardzo ważne źródło kapitału obcego. Kredyt taki może być przeznaczony na cele rozwojowe, potrzeby płatnicze oraz na pokrycie istniejącego niedoboru własnych środków na finansowanie działalności bieżącej.
Pojawia się pytanie, czy kredyt bankowy jest jedynym sposobem pozyskania niezbędnych funduszy. W zakresie finansowania przedsiębiorstw, systemy finansowe krajów kapitalistycznych opierają się na dwóch alternatywnych rozwiązaniach:
na bankach, ściśle powiązanych z przedsiębiorstwem,
na rynku kapitałowym, gdzie do pozyskiwania kapitałów korporacje wykorzystują głównie rynek papierów wartościowych.
Dopóki jednak polski rynek kapitałowy nie będzie na tyle rozwinięty, by dostarczyć brakujących funduszy, kredyty bankowe będą podstawą finansowania przedsiębiorstw. Dla banków wiąże się to z ryzykiem niespłacenia kredytów przez kredytobiorców. Istotnym są więc odpowiednie procedury przyznawania i monitoringu kredytów, począwszy od rzetelnego zbadania sytuacji finansowej potencjalnego kredytobiorcy, a skończywszy na ciągłej obserwacji i kontroli firmy podczas korzystania z kredytu.
Do podstawowych zadań banku zaliczane jest zadanie gromadzenia środków pieniężnych, pochodzących z różnych źródeł i od wielu podmiotów. Środki przyjmowane są w formie wpłat na rachunki bieżące przedsiębiorstw, depozytów, lokat terminowych, wkładów oszczędnościowych.
Poza niewielką częścią utrzymywaną w postaci aktywów płynnych w celu umożliwienia bieżących płatności, środki zebrane przez bank wykorzystywane są na finansowanie różnego rodzaju operacji dochodowych. Są to przede wszystkim pożyczki i kredyty, stanowiące główne źródło dochodów banku, udzielane m.in. przedsiębiorstwom na działalność eksploatacyjną i na przedsięwzięcia inwestycyjne, związane z odtwarzaniem, modernizacją i rozbudową majątku produkcyjnego.
Bank przyjmuje wpłaty na rachunki bieżące i czekowe swoich Klientów oraz dokonuje z tych rachunków wypłat zleconych przez ich posiadaczy. Wypłaty z tych rachunków następują w formie gotówkowej lub w formie przelewów na rachunki w tym lub w innych bankach.
Z prowadzeniem rozliczeń wiąże się dokonywanie operacji płatniczych. Bank występuje tu w roli pośrednika między kontrahentami, przyjmującego na siebie odpowiedzialność za prawidłowe dokonanie zapłaty.
Wykonywanie wymienionych wyżej zadań, tzn.: gromadzenie środków pieniężnych, udzielanie kredytów i pożyczek, dokonywanie rozliczeń zaliczane jest do podstawowych funkcji banku, sprawowanych niemal przez każdy bank komercyjny [W. Grzegorczyk, Produkty bankowe, Zarządzanie i Finanse, Warszawa 2001, s. 37.].
Banki występują stale na rynku papierów wartościowych, lokując na nim część zasobów pieniężnych, nie wykorzystanych na cele operacji kredytowych. Doskonała znajomość tego rynku sprawia, że są one w stanie zaoferować swym Klientom pośrednictwo przy zakupie akcji i obligacji pożyczkowych oraz jednostek udziałowych w zbiorczych funduszach powierniczych. Banki wyręczają Klientów w przechowywaniu zakupionych walorów i w administrowaniu nimi, a więc inkasowaniu należnych odsetek i dywidend.
Usługi finansujące klienta banku mogą być podzielone na trzy grupy:
operacje udzielania kredytu, polegające na czasowym przekazaniu środków płatniczych przez bank kredytobiorcy, który zobowiązuje się zwrócić daną kwotę w określonym terminie wraz z ustalonymi odsetkami,
operacje przyrzeczenia udzielenia kredytu polegają na tym, że bank nie przekazuje odpowiedniej kwoty kredytobiorcy, a jedynie zobowiązuje się do udzielenia kredytu, gdy kredytobiorca nie może się wywiązywać z zobowiązania wobec osoby trzeciej. Za gotowość banku do pokrycia zobowiązań Klienta bank pobiera określoną opłatę – prowizję,
operacje związane z emisją papierów wartościowych, polegające na obsłudze przez bank emisji papierów wartościowych dokonanej przez Klienta, która może się wiązać z zakupem części tych papierów przez bank. W zasadzie operacje te polegają na pośrednictwie banku między emitentem a nabywcą papierów wartościowych.
Elementy usług finansujących mają charakter zarówno jakościowy (kredytobiorca, kredytodawca, przedmiot kredytu, jego zabezpieczenie i waluta), jak i ilościowy (wielkość i cena kredytu, kredytowania, termin i sposób spłaty) [Z. Dobosiewicz, Podstawy bankowości, PWN, Warszawa 1998, s. 43.].
Kredytodawcą z zasady powinien być jeden bank. Jednak w wielu przypadkach, choćby ze względu na przepisy nadzoru bankowego, bank nie może sam udzielić kredytu. Wówczas następuje porozumienie między bankami w celu udzielenia kredytu konsorcjalnego. Banki mogą przewidzieć w umowie, że ryzyko od określonych kredytów udzielonych przez jeden z nich obarcza także pozostałe banki.
Kredytobiorcami mogą być gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa, gospodarka komunalna, a także inne banki. W wielu krajach istnieją przepisy zaostrzające warunki udzielania kredytów dla członków władz danego banku i ich rodzin.
Przedmiot kredytu określony jest przez dwa zasadnicze cele kredytowania, którymi są konsumpcja i inwestycje. Trzecim celem jest finansowanie przejściowych potrzeb, wynikających z braku synchronizacji między dochodami i wydatkami podmiotów gospodarczych.
Kredyt może być nie zabezpieczony bądź też zabezpieczony za pomocą poręczenia, hipoteki, zastawu, a także cesji należności lub ubezpieczenia.
Kredyt jest udzielany w walucie krajowej lub obcej (kredyt dewizowy). Spłaty tego kredytu oraz odsetek i prowizji od niego mogą być dokonywane, w zależności od umowy, w walucie krajowej lub obcej.
Usługa finansująca składa się z następujących elementów [E. Miklaszewska, Rozwój rynków finansowych i bankowych, Wydaw. Informacji Ekonomicznej, Kraków 1996, s. 48.]:
wielkość kredytu (mały, średni, wielki). W niektórych krajach przy udzielaniu kredytu od określonej wysokości bank jest zobowiązany powiadomić o tym nadzór bankowy,
cena kredytu, na którą składają się: procent (stały lub zmienny), prowizje i opłaty,
czas, na jaki udziela się kredytu – stanowi istotne kryterium podziału kredytów na krótko-terminowe (do 1 roku), średnioterminowe (do 4 lat) i długoterminowe(powyżej 4 lat). W Polsce na ogół przyjmuje się okres 3 lat;
termin i sposób zwrotu kredytu określony jest w umowie, która ustala na określoną datę termin zwrotu w całości bądź ratami, w okresie korzystania z kredytu. W wielu przypadkach kredyt jest odnawiany automatycznie.