Czeki w obrocie zagranicznym są jednym z tradycyjnych instrumentów płatniczych stosowanych w międzynarodowych transakcjach handlowych. Chociaż ich popularność zmniejszyła się na rzecz nowoczesnych metod płatności, takich jak przelewy elektroniczne czy karty płatnicze, wciąż znajdują one zastosowanie w niektórych regionach i określonych sytuacjach handlowych.
Czeki międzynarodowe to dokumenty wydane przez bank, które upoważniają wskazaną osobę lub firmę do pobrania określonej kwoty pieniędzy z konta wystawcy czeku. Są one używane do przekazywania środków między podmiotami z różnych krajów i oferują alternatywę dla innych metod płatności międzynarodowych.
Proces wykorzystania czeków w obrocie zagranicznym rozpoczyna się, gdy wystawca czeku, będący klientem banku, wypełnia czek, podając kwotę do zapłaty, datę oraz odbiorcę środków, a następnie podpisuje go. Następnie czek jest przesyłany do odbiorcy, który może znajdować się w innym kraju. Proces ten może wiązać się z pewnym ryzykiem, na przykład kradzieży czy zgubienia czeku.
Po otrzymaniu czeku, odbiorca przedstawia go w swoim banku w celu zrealizowania. Bank odbiorcy weryfikuje autentyczność czeku i inicjuje procedurę pobrania środków z banku wystawcy. Następuje proces rozliczeniowy, w ramach którego środki są transferowane z konta wystawcy na konto odbiorcy.
Używanie czeków w transakcjach międzynarodowych wiąże się z pewnymi wyzwaniami, w tym z ryzykiem związanym z przewożeniem papierowego dokumentu, możliwością opóźnień w związku z potrzebą fizycznego przekazania czeku oraz ryzykiem odmowy zapłaty przez bank wystawcy z różnych powodów. Pomimo tych ograniczeń, czeki nadal są używane w niektórych sytuacjach handlowych, szczególnie tam, gdzie inne metody płatności są mniej dostępne lub mniej praktyczne.
Czeki są najbardziej tradycyjną formą rozliczeń, stosowaną od dłuższego czasu w obrotach zagranicznych. Ostatnio jednak straciły na popularności, ze względu na rozpowszechnienie innych form rozliczeń, jednak mimo to są nadal używane. Zasady posługiwania się tym rodzajem rozliczeń są przedstawione w postaci międzynarodowej konwencji podpisanej w Genewie w 1931 roku. Konwencja określa skutki prawne dla rozliczeń za pomocą czeku oraz formy w jakich będzie przedstawiony dokument rozliczeniowy.
Zastosowanie czeków w operacjach zagranicznych sprowadza się do regulowania drobnych płatności handlowych i obsługi ruchu turystycznego.
„Czek w obrotach zagranicznych jest zleceniem udzielonym zagranicznemu bankowi przez bank krajowy wypłacenia określonej kwoty pieniężnej okazicielowi czeku lub oznaczonej na nim osobie. Jest to tzw. czek bankierski.”[1] Kupowany jest przez klientów w banku będącym trasatem. . Stanowi on pewny i wygodny środek płatniczy za granicą, ze względu na łatwość przewozu i zabezpieczenie przed kradzieżą. Należy również podkreślić, że ten rodzaj czeków jest najchętniej skupowany przez banki jako dewiza, ponieważ zarówno trasant, jak i trasat dają pewność ich realizacji.
Oprócz czeków bankierskich w rozliczeniach z zagranicą występują także czeki innych wystawców , np. przedsiębiorstw, osób fizycznych. Wystawiony czek powinien posiadać pokrycie w środkach na rachunku bankowym trasata. „ Czek zagraniczny płatny w Polsce powinien być przedstawiony do wykupienia w ciągu 20 dni, jeśli wystawiono go w kraju europejskim lub w kraju położonym nad Morzem Śródziemnym, a w okresie 70 dni , gdy wystawiono go w innym pozaeuropejskim kraju”[2]. Wystawienie czeku bez pokrycia wiąże się z karną i cywilną odpowiedzialnością trasata za brak pokrycia.
Kolejnymi rodzajami czeków pojawiających się w rozliczeniach zagranicznych są : czeki kasowe ( gotówkowe) , które upoważniają do podjęcia gotówki z banku , czeki rozrachunkowe – umożliwiające bezgotówkowy przelew należności wynikającej z czeku oraz szczególny rodzaj czeku tzw. czek zakreślony , którego realizacji może dokonać jedynie określony remitent. Rozróżniamy również czeki podróżnicze, stosowane w podróżach zagranicznych. Czeki tego rodzaju są wystawiane przez banki , instytucje finansowe jak również biura obsługujące turystykę. Mają one inną formę niż zwykłe czeki, ponieważ w niektórych z nich trasatem jest wystawca a w innych do zapłaty zobowiązana jest instytucja emitująca. Czeki podróżnicze emitowane są na okrągłe kwoty o różnym nominale, które są na nich wydrukowane. Stanowią one wygodny środek płatniczy szeroko stosowany przez turystów.
Szczególną odmianą czeków są tzw. euroczeki. Banki współpracujące z organizacją Eurocheque International zaopatrują swoich klientów w karty gwarancyjne ( identyfikacyjne) oraz blankiety czeków, którymi mogą oni płacić w walucie kraju pobytu. Euroczek umożliwia pobieranie gotówki w bankach 40 krajów oraz dokonywanie opłat za towary i usługi. Może być również wydawany do EUROKONTA – otwieranego przez banki w celu przeprowadzania rozliczeń krajowych i zagranicznych .
Rozliczenia zagraniczne za pomocą czeków wiążą się z następującymi operacjami bankowymi:
- realizowanie czeków,
- skup czeków,
- przyjmowanie czeków do inkasa.
Realizowanie czeków przez banki związane jest z umową zawartą przez bank i trasanta. Bank może opłacić czek będąc jego trasatem – w tym momencie czek kończy swój obieg oraz może opłacić czek , którego trasatem jest inny bank krajowy lub zagraniczny – wtedy bank pełni rolę indosatariusza. Aby otrzymać zapłatę za taki czek, musi przedstawić go trasatowi do realizacji.
Operacja skupu czeku związana jest z postawieniem do dyspozycji klienta odpowiedniej kwoty pieniędzy w zamian za przelanie przez niego na drodze indosu praw do danego czeku. Najczęściej skupowane są czeki bankierskie, podróżnicze a także skarbowe. W skupowanych czekach należy bardzo dokładnie przeprowadzać kontrolę odnośnie ich autentyczności . Należy w tym celu sprawdzić podpisy umieszczone na czeku jak również porównać czeki z odpowiednimi wzorami ( dotyczy to zwłaszcza czeku podróżniczego). Bardzo ważne jest także sprawdzenie czy czek nie jest fałszywy oraz czy osoba przedstawiająca go do skupu jest jego prawnym posiadaczem. W operacjach skupu czeków występuje ryzyko poniesienia straty , dlatego też czasami jest lepiej zrezygnować ze skupu i przyjąć czek do inkasa.
Przyjmowanie czeków do inkasa polega na przesłaniu ich przez bank do trasata. To wszystko odbywa się najczęściej za pośrednictwem banku korespondenta, znajdującego się w tym samym kraju co trasat. Po zainkasowaniu należności bank stawia środki płatnicze do dyspozycji klienta.