Badanie pojedynczego ryzyka kredytowego przed udzieleniem kredytu

Działalność kredytowa jest jedną z głównych czynności bankowych. Podstawę działalności kredytowej każdego banku regulują postanowienia ustawowe: prawo ban­kowe, kodeks cywilny, statut banku oraz inne przywileje prawne. Kredyty udzielane są: podmiotom gospodarczym, a więc osobom fizycznym i prawnym prowadzącym działal­ność gospodarczą, a także jednostkom organizacyjnym nie mającym osobowości prawnej, jeżeli przedmiot ich działania obejmuje prowadzenie działalności gospodarczej oraz orga­nom samorządu terytorialnego[1].

Kredytobiorcy mogą zaciągać w banku następujące kredyty:

• krótkoterminowe udzielane na okres do 1 roku;
• średnioterminowe z terminem spłaty od 1 roku do 3 lat;
• długoterminowe z terminem spłaty powyżej 3 lat[2].

Kredyty krótkoterminowe obejmują:

ü  Kredyt w rachunku bieżącym jest uprawnieniem klienta do zadłużenia się w tym ra­chunku na zasadach określonych w umowie kredytowej. Z takiego kredytu mogą ko­rzystać kredytobiorcy posiadający rachunek bieżący w banku, w którym zamierzają starać się o kredyt. Obejmuje on:

–          kredyt płatniczy, udzielany na pokrycie zobowiązań kredytobiorcy wynikających
z przejściowych potrzeb zasilania finansowego, umowy o wydanie gwarancji lub po­ręczenia, wykupu weksli, umowy o pokrycie czeków gwarantowanych,

–          kredyt otwarty, udzielany kredytobiorcom na podstawie oddzielnej umowy, zawiera­nej na okres od kilku miesięcy do 1 roku. Upoważnia on klienta do wysta­wiania dyspozycji płatniczych i zobowiązuje bank do zapłaty dokumentów płatni­czych, których płatnikiem jest kredytobiorca[3];

ü  Kredyty na cele eksploatacyjne – sfinansowanie bieżących potrzeb związanych
z warun­kami zaopatrzenia, produkcji, sprzedaży oraz z procesem rozliczeń pienięż­nych. Umożliwiają one pokrywanie potrzeb przedsiębiorstw, które najczęściej nie są
w stanie zrównoważyć w czasie swoich wpływów i wydatków. Dla banków są to kre­dyty o podwyższonym ryzyku, udzielane znanym klientom, często przy odpowiednim zabez­pieczeniu[4];

ü  Kredyty na cele inwestycyjne – sfinansowanie przedsięwzięć zmierzających do podję­cia lub rozwoju działalności gospodarczej;

ü  Kredyty specjalne, związane z finansowaniem celów uzgodnionych z bankiem, np. należności z tytułu sprzedaży ratalnej, wybranych zapasów, uzupełnienia kapitału wła­snego kredytobiorcy itp.[5].

ü  Kredyty dyskontowe polegają na transformacji zobowiązania wekslowego
w zobowiąza­nie kredytowe, co łączy się z pełnieniem przez weksel funkcji kredyto­wej[6]. Przeznaczone są na skup weksli przed terminem ich płatności, udzielane
w wyso­kości sumy wekslowej, z tym że podawca weksla otrzymuje kwotę pomniej­szoną o odsetki dyskontowe[7];

ü  Kredyty lombardowe udzielane na krótkie okresy (do 6 miesięcy) pod zastaw papierów wartościowych i lokat terminowych[8].

Kredyty średnio- i długoterminowe obejmują:

• wyodrębnione kredyty na cele eksploatacyjne;
• wyodrębnione kredyty na cele inwestycyjne.

Niektóre banki udzielają również kredytów dewizowych ze środków własnych, bądź w ramach pożyczek przyznawanych przez zagraniczne instytucje finansowe na finan­sowanie importu. Kredyty dewizowe mogą być kredytami obrotowymi, bądź inwestycyj­nymi. Jako kredyt traktowana jest także sama gotowość udzielania kredytu:

–          na pokrycie wydanych przez banki gwarancji, poręczeń, akredytyw w wypadku, gdyby klient nie wywiązał się ze zobowiązań z nich wynikających;

–          postawionego do dyspozycji kredytobiorcy przez bank w kwocie równej jego niewyko­rzystania (powoduje wystąpienie zobowiązania warunkowego)[9].

Banki działają na rynku w klimacie konkurencji i ryzyka. Konkurują między sobą zwłaszcza w dziedzinie udzielania kredytów, zdobywania wkładów. Przejawia się to
w negocjowaniu warunków umowy kredytowej, a zwłaszcza oprocentowania
i zabezpiecze­nia kredytów. Banki ograniczają ryzyko kredytowe dokonując selekcji wnio­sków kredyto­wych klientów na podstawie analizy stanu majątkowego kredytobiorcy, oceny założeń projektów inwestycyjnych itp.[10]. Wniosek kredytowy jest informacją zawiera­jącą charaktery­stykę przedsiębiorstwa oraz ekonomiczne uzasadnienie rodzaju
i kwoty potrzeb­nego kredytu[11].

Banki uzależniają przyznanie kredytu, określenie jego wysokości oraz dalszych wa­runków: termin spłaty, oprocentowania, zakresu uprawnień banku związanych z wykorzy­staniem udzielanego kredytu i zabezpieczenia jego rentowności oraz terminu postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, od zdolności kredytowej kredyto­biorcy[12]. Ocena ekonomicznych aspektów zdolności kredytowej wymaga szczególnego zbadania sytuacji gospodarczej kredytobiorcy i nie może ograniczać się jedynie do wnio­sków płynących z analizy bilansu i sprawozdań finansowych. Muszą być one wzbogacone o dalsze informacje, szczególnie o charakterze przyszłościowym[13]. W badaniu zdolności kredytowej przedsiębiorstwa bank ustala, w jakim stopniu ponosi ryzyko udzielając kre­dytu wnioskowanego przez kredytobiorcę[14]. Polskie prawo bankowe art. 70 pkt. 1, 2, uzależ­nia przyznanie kredytu od zdolności kredytowej kredytobiorcy. Jedynie w wyjątko­wych sytuacjach bank może udzielić kredytu przedsiębiorstwu nie mającemu zdolności kredytowej, jeżeli przedłoży ono realny program uzdrowienia gospodarki[15].

Badanie ryzyka może być zróżnicowane w zależności od stopnia rozpoznania sytu­acji ekonomiczno – finansowej kredytobiorcy, a także od rodzaju kredytu i jego zabezpie­czenia. Biorąc to pod uwagę można wyróżnić grupy kredytobiorców:

• podmioty gospodarcze, które miały wielokrotne kontakty z bankiem, w którym od lat mają rachunek i ubiegają się o kolejny kredyt. Współpraca z tym klientem układa się wzorowo, nie występowały nigdy zakłócenia w spłacie kredytów oraz w realizacji in­nych należności;
• podmioty, które współpracowały podobnie, lecz występowały niekiedy (nieliczne) zakłó­cenia w wywiązywaniu się ze zobowiązań kredytowych, o których wcześniej in­formowały i ostatecznie solidnie się z nich wywiązywały;
• podmioty, które:

–          posiadają od pewnego czasu rachunek w banku i nie korzystały z kredytu lub gwaran­cji, a według pisemnej opinii znanego nam banku, w którym uzyskiwały kredyty, zawsze wywiązywały się z umów jak należy; ponadto wyjaśniona została przyczyna zwrócenia się o kredyt do banku i jest to powód racjonalny,

–          są naszymi klientami, którzy posiadają rachunek i kiedyś uzyskały kredyt, z któ­rego wywiązały się całkowicie, lecz od dość dawna nie korzystały z tego typu usług banku;

• podmioty, które nie są znane bankowi, lecz przedstawiły dokumenty wskazujące, że mają rachunek w innym banku i ten bank nie ma zastrzeżeń do nich, jednocześnie stwierdził, że nie korzystały z kredytów i gwarancji;
• nowo powstałe podmioty, których zarząd (właściciel) nie ma większego doświadczenia w prowadzeniu biznesu; byli nasi kredytobiorcy, z którymi bank miał poważne kłopoty z powodu nie wywiązywania się ze zobowiązań oraz trudności w utrzymywaniu kon­taktów[16].

Pracownik banku udzielający kredytu, mając na uwadze minimalizację ryzyka kre­dytowego, musi dokładnie przyjrzeć się klientowi, ocenić trafność jego odpowiedzi, prze­analizować bilanse, zorientować się w rzeczywistej sytuacji na rynku.