źródłą finansowania przedsiębiorstw w pracach

Przedsiębiorcy finansują swoją działalność pozyskując kapitał z różnych źródeł. Kapitał, jakim dysponuje przedsiębiorca na finansowanie majątku i rozwój firmy, dzielimy na kapitał własny i dług.

Kapitał własny można pozyskać zarówno ze źródeł wewnętrznych, do których zalicza się np. zatrzymanie całości lub części zysków spółki, jak i ze źródeł zewnętrznych, takich jak wpływy z emisji akcji czy podwyższenia akcji.

Kapitał zagraniczny pozyskiwany jest wyłącznie ze źródeł zewnętrznych. Głównymi źródłami kapitału zagranicznego są kredyty bankowe i korporacyjne, a także wpływy z emisji wierzytelności i leasingów finansowych.

Do podstawowych obcych źródeł finansowanie celów gospodarczych należy przede wszystkim kredyt zaciągany w banku, na określonych warunkach oprocentowania i spłaty. Ogromna większość obecnie funkcjonujących przedsiębiorstw, z obcych źródeł finansuje również działalność bieżącą, co wynika ze stosunkowo niskiego poziomu funduszy własnych.[1]

Warunkiem uzyskania kredytu jest posiadanie przez kredytobiorcę zdolności kredytowej, rozumianej jako zdolność do spłaty zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami w umownych terminach. Ocena zdolności kredytowej dotyczy nie tylko bieżącej sytuacji majątkowej kredytobiorcy, ale także jego przyszłej działalności gospodarczej i jej wyników.

Źródła pozyskiwania kapitału można podzielić na jedną z dwóch grup:

1. Finansowanie wewnętrzne.
2. Pożyczanie.

Małe i średnie firmy to organizacje biznesowe, których kapitał własny jest niewystarczający do dynamicznego rozwoju. W takich przypadkach mogą im pomóc instytucje finansowe, takie jak banki, które oferują atrakcyjną pożyczkę. Do tej pory dostrzegały je tylko duże korporacje, a pozostałe uważały za inwestycje zbyt ryzykowne. Ale od pewnego czasu uwagę przyciągają także małe i średnie firmy. Podstawą udzielenia przez bank takiej pomocy finansowej jest badanie zdolności kredytowej firmy.

Kredyt bankowy jest jednym z najczęściej wykorzystywanych zewnętrznych źródeł finansowania przedsiębiorstw. Jego znaczenie wynika przede wszystkim z możliwości pozyskania kapitału bez konieczności angażowania dodatkowych środków własnych właścicieli przedsiębiorstwa. Firma może dzięki temu finansować zarówno działalność bieżącą, jak i przedsięwzięcia inwestycyjne, których realizacja wyłącznie z wykorzystaniem własnych zasobów finansowych byłaby niemożliwa albo znacznie przesunięta w czasie.

Podstawową cechą kredytu jest jego zwrotny charakter. Przedsiębiorstwo otrzymuje od banku określoną kwotę środków pieniężnych i zobowiązuje się do jej zwrotu w terminie oraz na warunkach ustalonych w umowie kredytowej. Oprócz spłaty kapitału kredytobiorca ponosi również koszt korzystania z finansowania, przede wszystkim w postaci odsetek, a często także prowizji i innych opłat związanych z obsługą kredytu. Z tego względu decyzja o zaciągnięciu zobowiązania powinna być poprzedzona oceną, czy przyszłe korzyści wynikające z wykorzystania pozyskanych środków będą większe od kosztów finansowania.

Przedsiębiorstwa korzystają z kredytów z wielu powodów. Jednym z najważniejszych jest niedopasowanie w czasie wpływów i wydatków. Nawet przedsiębiorstwo osiągające zysk może okresowo nie posiadać wystarczającej ilości gotówki na terminowe regulowanie zobowiązań. Sprzedaż może być realizowana z odroczonym terminem płatności, podczas gdy wynagrodzenia pracowników, podatki, składki, dostawy materiałów czy inne koszty wymagają bieżącego finansowania. Kredyt pozwala wówczas uzupełnić przejściowy niedobór środków pieniężnych.

Szczególnie istotne jest to w przedsiębiorstwach charakteryzujących się sezonowością działalności. Firma może ponosić znaczące koszty przed rozpoczęciem okresu największej sprzedaży, natomiast wpływy pojawiają się dopiero po kilku tygodniach lub miesiącach. W takiej sytuacji kredyt obrotowy pozwala sfinansować zapasy, zakup surowców, przygotowanie produkcji czy zatrudnienie dodatkowych pracowników do czasu uzyskania przychodów ze sprzedaży.

Kredyt obrotowy jest więc przede wszystkim instrumentem służącym finansowaniu bieżącej działalności przedsiębiorstwa. Może być przeznaczony między innymi na zakup materiałów, towarów, pokrycie kosztów produkcji czy uregulowanie krótkoterminowych zobowiązań. Jego konstrukcja może być dostosowana do charakteru działalności prowadzonej przez kredytobiorcę. W niektórych przypadkach przedsiębiorstwo otrzymuje określoną kwotę jednorazowo, w innych może korzystać z przyznanego limitu w rachunku bieżącym.

Kredyt w rachunku bieżącym pozwala przedsiębiorstwu wykorzystywać środki do określonego limitu w zależności od aktualnych potrzeb. Wpływy pojawiające się na rachunku zmniejszają zadłużenie, natomiast kolejne wydatki mogą ponownie prowadzić do jego wykorzystania. Rozwiązanie takie zwiększa elastyczność zarządzania płynnością finansową, ponieważ firma nie musi każdorazowo występować o nowy kredyt przy pojawieniu się przejściowego niedoboru środków.

Inną funkcję pełnią kredyty inwestycyjne. Są one wykorzystywane do finansowania przedsięwzięć związanych z rozwojem przedsiębiorstwa i zwiększaniem jego potencjału gospodarczego. Środki mogą być przeznaczone między innymi na zakup maszyn i urządzeń, budowę lub rozbudowę zakładu, zakup nieruchomości, modernizację procesu produkcyjnego, wdrażanie nowych technologii czy tworzenie nowych linii produkcyjnych.

Kredyt inwestycyjny pozwala przyspieszyć realizację przedsięwzięcia. Przedsiębiorstwo, które chciałoby finansować inwestycję wyłącznie z zatrzymanych zysków, mogłoby potrzebować wielu lat na zgromadzenie odpowiedniego kapitału. W tym czasie warunki rynkowe mogą się zmienić, a konkurenci mogą zająć atrakcyjną część rynku. Zewnętrzne finansowanie pozwala przeprowadzić inwestycję wcześniej i rozpocząć osiąganie korzyści ekonomicznych jeszcze przed zgromadzeniem pełnej wartości przedsięwzięcia ze środków własnych.

Korzystanie z kredytu inwestycyjnego jest ekonomicznie uzasadnione przede wszystkim wtedy, gdy przedsięwzięcie ma przynieść stopę zwrotu pozwalającą pokryć koszt zadłużenia i pozostawić przedsiębiorstwu dodatkową korzyść. Jeżeli inwestycja przynosi efekty mniejsze niż koszt finansowania, wykorzystanie kredytu może pogarszać sytuację firmy zamiast ją poprawiać.

Dlatego decyzja o finansowaniu inwestycji kredytem powinna być poprzedzona odpowiednią analizą. Przedsiębiorstwo powinno określić przewidywaną wartość nakładów, planowane przychody, koszty eksploatacji, okres zwrotu oraz zdolność przedsięwzięcia do generowania przepływów pieniężnych. Szczególnie ważne jest przygotowanie realistycznych prognoz, uwzględniających również możliwość wystąpienia mniej korzystnych warunków rynkowych.

Bank dokonuje podobnej oceny z własnego punktu widzenia. Udzielając kredytu inwestycyjnego, chce ustalić, czy przedsięwzięcie ma realną szansę na powodzenie, a przedsiębiorstwo będzie zdolne do regulowania rat nawet wtedy, gdy pierwotne założenia nie zostaną w pełni osiągnięte. Im większa wartość kredytu i dłuższy okres spłaty, tym większe znaczenie ma analiza przyszłej sytuacji kredytobiorcy.

Podstawowym warunkiem uzyskania finansowania pozostaje zdolność kredytowa. Nie należy jej utożsamiać wyłącznie z posiadaniem majątku. Przedsiębiorstwo może dysponować nieruchomościami i wartościowymi urządzeniami, a jednocześnie mieć poważne problemy z bieżącą płynnością. Z punktu widzenia banku najważniejsze jest ustalenie, czy firma będzie generowała środki pieniężne wystarczające do obsługi zobowiązania.

Analiza zdolności kredytowej obejmuje więc zarówno dane historyczne, jak i prognozy dotyczące przyszłości. Bank może analizować bilans, rachunek zysków i strat, przepływy pieniężne, poziom zadłużenia oraz wskaźniki płynności i rentowności. Ważna jest także historia wcześniejszej współpracy z instytucjami finansowymi oraz sposób regulowania dotychczasowych zobowiązań.

Ocena przedsiębiorstwa nie ogranicza się jednak do liczb. Istotne są również czynniki jakościowe, takie jak doświadczenie osób zarządzających, pozycja firmy na rynku, struktura klientów, zależność od najważniejszych odbiorców i dostawców, poziom konkurencji czy perspektywy rozwoju branży. Przedsiębiorstwo posiadające dobre wyniki finansowe może zostać ocenione ostrożniej, jeżeli funkcjonuje w sektorze narażonym na gwałtowne zmiany albo znaczną niepewność.

W przypadku małych i średnich przedsiębiorstw uzyskanie kredytu może być trudniejsze niż dla dużych podmiotów. Mniejsze firmy często posiadają krótszą historię działalności, mniej rozbudowany majątek oraz niższą wartość kapitałów własnych. Mogą być również bardziej zależne od niewielkiej grupy odbiorców albo od sytuacji jednego lokalnego rynku. Wszystkie te elementy zwiększają poziom ryzyka ocenianego przez bank.

Jednocześnie właśnie małe i średnie przedsiębiorstwa często w największym stopniu potrzebują finansowania zewnętrznego. Ograniczone zasoby własne utrudniają im samodzielne finansowanie rozwoju, natomiast emisja akcji czy obligacji zazwyczaj nie jest dla nich równie łatwo dostępna jak dla dużych przedsiębiorstw. Kredyt bankowy staje się więc jednym z podstawowych instrumentów umożliwiających prowadzenie inwestycji i finansowanie bieżących potrzeb.

Dostęp do kredytu zależy także od możliwości przedstawienia odpowiedniego zabezpieczenia. Bank może wymagać hipoteki, zastawu, poręczenia, gwarancji, cesji wierzytelności albo innych form zabezpieczenia. Ich zadaniem jest ograniczenie potencjalnej straty banku w przypadku niewypłacalności przedsiębiorstwa.

Zabezpieczenie nie powinno jednak zastępować zdolności kredytowej. Bank jest przede wszystkim zainteresowany terminową spłatą kredytu z dochodów generowanych przez przedsiębiorstwo. Dochodzenie należności z majątku kredytobiorcy jest rozwiązaniem stosowanym dopiero wtedy, gdy normalna obsługa zobowiązania przestaje być możliwa.

Jedną z podstawowych zalet kredytu jako źródła finansowania jest możliwość zachowania kontroli właścicielskiej nad przedsiębiorstwem. Pozyskanie dodatkowego kapitału poprzez dopuszczenie nowych wspólników lub emisję akcji może prowadzić do zmiany struktury własnościowej i zmniejszenia udziału dotychczasowych właścicieli. Kredyt nie powoduje takiego skutku. Bank nie staje się współwłaścicielem firmy wyłącznie dlatego, że udzielił jej finansowania.

Przedsiębiorstwo może więc rozwijać działalność przy wykorzystaniu obcego kapitału bez konieczności dzielenia się prawami właścicielskimi oraz częścią przyszłych zysków w sposób charakterystyczny dla kapitału udziałowego. W zamian zobowiązuje się jednak do systematycznej spłaty rat i ponoszenia kosztów finansowania bez względu na aktualny poziom osiąganego wyniku finansowego.

Jest to jednocześnie jedna z podstawowych wad kredytu. Zobowiązanie wymaga obsługi również wtedy, gdy sytuacja przedsiębiorstwa się pogarsza. Właściciel kapitału własnego ponosi ryzyko razem z firmą i może nie otrzymać dywidendy w okresie słabszych wyników. Bank oczekuje natomiast spłaty zgodnie z umową. Brak odpowiednich przepływów pieniężnych może szybko prowadzić do problemów z płynnością.

Szczególne zagrożenie pojawia się wtedy, gdy przedsiębiorstwo finansuje zbyt dużą część działalności długiem. Wzrost zadłużenia może zwiększać rentowność kapitałów własnych w okresie dobrej koniunktury, ale jednocześnie podnosi ryzyko finansowe. Firma staje się bardziej wrażliwa na spadek sprzedaży, wzrost kosztów, opóźnienia w płatnościach klientów czy wzrost oprocentowania kredytów.

Dlatego istotne znaczenie ma zachowanie właściwej struktury finansowania. Nie istnieje jeden poziom zadłużenia odpowiedni dla wszystkich przedsiębiorstw. Możliwości wykorzystania długu zależą między innymi od branży, stabilności przychodów, wartości majątku, okresu działalności oraz charakteru planowanych inwestycji.

Przedsiębiorstwo osiągające regularne i przewidywalne przepływy pieniężne może zazwyczaj pozwolić sobie na większe zadłużenie niż firma działająca na rynku charakteryzującym się dużymi wahaniami sprzedaży. Podobnie przedsiębiorstwo posiadające znaczny majątek trwały może mieć większe możliwości zabezpieczenia kredytów niż firma, której podstawowym zasobem jest wiedza pracowników.

Na atrakcyjność kredytu wpływa również jego cena. Koszt finansowania zależy między innymi od poziomu stóp procentowych, sytuacji kredytobiorcy, okresu spłaty, rodzaju produktu, zabezpieczenia oraz polityki konkretnego banku. Przedsiębiorca powinien uwzględniać nie tylko wysokość nominalnego oprocentowania, ale również wszystkie dodatkowe koszty.

W praktyce znaczenie mogą mieć prowizje za udzielenie kredytu, opłaty związane z jego obsługą, koszty ustanowienia zabezpieczeń, wyceny nieruchomości, ubezpieczeń czy innych wymaganych czynności. Dopiero łączne uwzględnienie tych elementów pozwala prawidłowo porównać koszt różnych możliwości finansowania.

Kredyt należy także porównywać z alternatywnymi źródłami kapitału. Przedsiębiorstwo może finansować majątek poprzez leasing, kredyt kupiecki, emisję papierów wartościowych, faktoring, wniesienie dodatkowego kapitału przez właścicieli czy zatrzymanie wypracowanego zysku. Każde z tych rozwiązań ma inne konsekwencje dotyczące kosztu, ryzyka, płynności i struktury kapitałowej.

Przykładowo leasing może być atrakcyjny w przypadku finansowania środków trwałych, gdy przedsiębiorstwo chce użytkować określony składnik majątku bez konieczności jego natychmiastowego zakupu. Kredyt bankowy może natomiast zapewniać większą swobodę w wykorzystaniu pozyskanych środków, zwłaszcza jeżeli finansowanie nie jest ściśle związane z jednym konkretnym aktywem.

Kredyt kupiecki pozwala z kolei odroczyć termin zapłaty dostawcy. W przedsiębiorstwach prowadzących regularną wymianę handlową może być ważnym źródłem krótkoterminowego finansowania. Jego dostępność zależy jednak od relacji pomiędzy kontrahentami oraz warunków oferowanych przez dostawcę.

W praktyce przedsiębiorstwa bardzo często korzystają jednocześnie z kilku źródeł finansowania. Część potrzeb pokrywają kapitałem własnym, część kredytem bankowym, a część leasingiem lub kredytem kupieckim. Takie rozwiązanie pozwala dopasować rodzaj kapitału do charakteru finansowanego składnika majątku.

Istotne znaczenie ma również zasada zgodności terminowej finansowania. Aktywa długoterminowe, takie jak nieruchomości, maszyny czy linie technologiczne, powinny być zasadniczo finansowane kapitałem o odpowiednio długim terminie. Finansowanie wieloletniej inwestycji krótkoterminowym kredytem może prowadzić do powstania problemów, jeżeli przedsiębiorstwo będzie zmuszone do szybkiej spłaty zadłużenia zanim inwestycja zacznie przynosić pełne efekty ekonomiczne.

Kredyty krótkoterminowe są natomiast bardziej odpowiednie do finansowania bieżącego kapitału obrotowego. Mogą służyć do pokrywania czasowych niedoborów gotówki, finansowania sezonowego wzrostu zapasów czy należności. Dopasowanie okresu finansowania do okresu wykorzystania środków zmniejsza ryzyko utraty płynności.

Kredyt może więc pełnić kilka funkcji w przedsiębiorstwie. Pozwala utrzymać ciągłość działalności, finansować wzrost sprzedaży, realizować inwestycje, modernizować majątek oraz reagować na pojawiające się możliwości rynkowe. Odpowiednio wykorzystany może przyspieszać rozwój przedsiębiorstwa i zwiększać jego konkurencyjność.

Nie powinien być jednak traktowany jako sposób trwałego pokrywania strat wynikających z nierentownej działalności. Jeżeli przedsiębiorstwo przez dłuższy czas nie generuje środków wystarczających na pokrywanie kosztów, kolejne kredyty jedynie zwiększają zadłużenie i mogą prowadzić do pogłębienia problemów finansowych. Finansowanie długiem ma sens przede wszystkim wtedy, gdy istnieje realne źródło przyszłej spłaty.

Z tego względu przedsiębiorca powinien przed zaciągnięciem kredytu odpowiedzieć na kilka podstawowych pytań: jaka kwota jest rzeczywiście potrzebna, na jaki cel zostanie przeznaczona, jakie przepływy pieniężne pozwolą ją spłacić oraz czy firma będzie w stanie obsługiwać zadłużenie także w przypadku pogorszenia sytuacji rynkowej. Istotne jest również pozostawienie odpowiedniej rezerwy bezpieczeństwa.

Kredyt jako źródło finansowania nie powinien być więc oceniany jednoznacznie jako korzystny albo niekorzystny. Jego wartość dla przedsiębiorstwa zależy od sposobu wykorzystania. Racjonalnie zaciągnięty kredyt może umożliwić wykonanie rentownej inwestycji, zwiększyć skalę działalności i przyczynić się do wzrostu wartości firmy. Nadmierne lub źle dopasowane zadłużenie może natomiast stać się źródłem poważnych problemów finansowych.

Szczególne znaczenie ma w tym przypadku właściwe zarządzanie strukturą kapitału. Kapitał własny zapewnia większą stabilność i nie wymaga regularnej spłaty, lecz jego pozyskanie bywa ograniczone. Kredyt zwiększa możliwości finansowe przedsiębiorstwa, ale tworzy jednocześnie zobowiązanie i koszty. Racjonalne finansowanie działalności wymaga więc znalezienia właściwych proporcji pomiędzy tymi źródłami.

Kredyt pozostaje zatem jednym z najważniejszych instrumentów finansowania przedsiębiorstw, zwłaszcza tych, które nie dysponują wystarczającą wartością własnych zasobów. Jego znaczenie jest szczególnie duże w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw, gdzie możliwości pozyskiwania kapitału z rynku finansowego są bardziej ograniczone. Dostęp do finansowania bankowego może decydować o możliwości przeprowadzenia inwestycji, zwiększenia skali działalności czy przetrwania okresowego niedoboru środków pieniężnych.

Podstawą bezpiecznego wykorzystywania kredytu powinno być jednak zawsze dostosowanie wartości i okresu zadłużenia do rzeczywistych możliwości przedsiębiorstwa. Kredyt powinien finansować przedsięwzięcia zdolne do wygenerowania środków na jego późniejszą spłatę. W takim ujęciu nie jest jedynie źródłem dodatkowego kapitału, ale narzędziem zarządzania finansami, które odpowiednio stosowane może wspierać rozwój przedsiębiorstwa i poprawiać jego pozycję konkurencyjną.