Tworzenie nowego prawa bankowego w Polsce

Polski system bankowy systematycznie zmieniał się w ciągu ostatnich dziesięciu lat. Przekształcenia systemowe nie zostały jeszcze zakończone, niektóre z nich są nadal znacznie mniej zaawansowane niż to przewidywano na początku przekształceń, jednakże można już stwierdzić, że zasadniczy etap kształtowania się w Polsce nowego systemu bankowego już się zakończył.¹¹ Polski system bankowy przeszedł znamienną ewolucję od monobanku do dwustopniowego systemu bankowego. Dla państw o nakazowo – rozdzielczej gospodarce socjalistycznej charakterystyczny był jednostopniowy model systemu bankowego, zwany też modelem monobanku. Dla systemu tego charakterystyczne było to, że emisja pieniądza i działalność kredytowo – rozliczeniowa prowadzona była przez ten sam podmiot, dysponujący jednocześnie uprawnieniami w zakresie kreacji pieniądza, jak i jego dystrybucji. Natomiast dla dwustopniowego modelu systemu bankowego charakterystyczne jest oddzielenie funkcji emisyjnej od bezpośredniego kredytowania i obsługi bankowej gospodarki. Sytuacja ta skutkuje przede wszystkim powstaniem w systemie bankowym dwojakiego rodzaju instytucji o statusie banku. Pozycja prawna i funkcje banku centralnego, wyposażonego w uprawnienia emisyjne, są zasadniczo różne w porównaniu ze statusem i zadaniami pozostałych banków, zwanych bankami handlowymi lub komercyjnymi.

W dwustopniowym modelu systemu bankowego pomiędzy bankiem centralnym a bankami handlowymi występują szczególnego rodzaju powiązania. W systemie tym banki handlowe (komercyjne), funkcjonujące w różnych formach organizacyjnych i własnościowych stanowią trzon systemu bankowego. Ich działalność jest podporządkowana zasadniczemu celowi jakim jest osiąganie i maksymalizacja zysku. Z prawnego punktu widzenia banki handlowe są samodzielnymi podmiotami gospodarczymi, konkurującymi między sobą w wykonywaniu wszelkich czynności bankowych, z wyjątkiem czynności zastrzeżonych dla banku centralnego. Natomiast instytucje banku centralnego w modelu dwustopniowym charakteryzują trzy zasadnicze elementy, wyróżniające ten bank spośród pozostałych. Są to: cel działania banku centralnego, jego pozycja prawna oraz zakres realizowanych funkcji. (Por. K. Koperkiewicz – Mordel, L.   Góral, Prawo bankowe, cyt. wyd., s. 12.)

W dwustopniowym systemie bankowym bank centralny jest powołany do realizacji specyficznego, niekomercyjnego celu, jakim jest zapewnienie ochrony wartości i stabilności pieniądza. Jako realizator istotnego segmentu publicznej polityki gospodarczej bank ten jest zawsze wyposażony w atrybut władztwa publicznoprawnego. Zakres tego władztwa, podobnie jak miejsce banków centralnych w strukturze organów państw o rozwiniętej gospodarce rynkowej, są obecnie zróżnicowane, co wynika przede wszystkim z generalnych koncepcji społeczno-gospodarczych realizowanych w poszczególnych krajach. (H.   Gronkiewicz – Waltz, Bank centralny, cyt. wyd., s. 18 – 26.) Można tu jednak wyróżnić dwie zasadnicze koncepcje statusu współczesnych banków centralnych. Pierwsza to koncepcja ograniczonej samodzielności banku centralnego jako instytucji doradczo ­wykonawczej. Pełni on tu rolę doradczą w stosunku do tych organów państwowych, które odpowiadają za ostateczny kształt polityki finansowej. Jednocześnie bank centralny pozostaje wykonawcą odpowiednich ustaleń realizowanej polityki.

Druga, młodsza koncepcja przyznaje bankowi centralnemu szeroką niezależność. W modelu tym jest on niezależny od kierunków bieżącej polityki społeczno – gospodarczej, realizowanej przez rząd. Zadaniem banku centralnego jest tu wyłącznie prowadzenie długofalowej polityki pieniężnej. Domeną współczesnych banków centralnych pozostaje realizacja trzech zasadniczych funkcji – funkcji emisyjnej, funkcji banku państwa oraz banku gospodarki narodowej. Jako bank emisyjny, bank centralny posiada monopol na wprowadzanie do obiegu znaków pieniężnych stanowiących prawny środek płatniczy danego kraju. Rola banku państwa sprowadza się do świadczenia szeroko rozumianych usług bankowych na rzecz rządu. Natomiast jako bank gospodarki narodowej, bank centralny planuje i realizuje politykę pieniężną, a więc w imieniu i na rzecz państwa, prowadzi tę część polityki gospodarczej, której bezpośrednim celem jest niedopuszczenie do deprecjacji pieniądza. Prowadząc politykę pieniężną państwa bank centralny posługuje się różnorodnymi mechanizmami oddziaływania na banki handlowe. Można je podzielić na dwie zasadnicze grupy. Pierwszą z nich stanowią instrumenty klasyczne, o charakterze pośrednim. Zaliczyć tu można politykę podstawowej stopy procentowej, operacje otwartego rynku oraz system rezerw obowiązkowych. Podstawowa stopa procentowa to oprocentowanie kredytów udzielanych przez bank centralny pozostałym bankom.

Operacje otwartego rynku to instrument oddziaływania na obieg pieniężny, oparty na posiadanym przez banki centralne uprawnieniu do zakupu i sprzedaży papierów wartościowych o stałym oprocentowaniu. Z kolei rezerwy obowiązkowe to aktywa, które banki handlowe zobowiązane są utrzymywać w banku centralnym. Do grupy instrumentów klasycznych zalicza się niekiedy także uprawnienia do ustalania kursów walut obcych. Kurs walutowy to cena waluty obcej, wyrażona w pieniądzu krajowym. Do drugiej grupy instrumentów polityki pieniężnej będącej w dyspozycji banku centralnego zaliczane są instrumenty bezpośrednie. Mają one inny charakter prawny, są bowiem oparte na władczym oddziaływaniu banku centralnego na pozostałe banki. Do bezpośrednich instrumentów realizacji polityki pieniężnej  zalicza  się przede wszystkim limity czasowe oraz globalne limity kredytowe, określanie maksymalnych terminów płatności kredytów oraz dyrektywne ustalanie celów, na jakie kredyty mogą być udzielane.

K. Koperkiewicz – Mordel, L. Góral, Prawo bankowe: zarys wykładu, CEiRB Olympus, Warszawa 1997

H.   Gronkiewicz – Waltz, Bank Centralny: od gospodarki planowej do rynkowej: zagadnienia administracyjnoprawne, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1992, s. 18 – 26