Istnieją kredyty:
- kredyt obiegowy – udzielony na krótki czas celem ułatwienia wymiany towarów;
- kredyt konsumpcyjny – na cele konsumpcji;
- kredyt produktywny – na cele wytwórczości;
- kredyt osobisty – polegający na zaufaniu wierzyciela do osoby dłużnika i jego sytuacji majątkowej;
- kredyt rzeczowy – gdy wierzyciel zabezpiecza się pewnym rzeczowym prawem na pewnym przedmiocie;
- kredyt hipoteczny – przy którym wierzyciel ma prawo zastawu na nieruchomości;
- przy kredycie rolniczym rozróżniamy między innymi kredyt zaciągnięty na nabycie lub otrzymanie posiadłości i kredyt melioracyjny na zwiększenie dochodowości gruntu.
Podział kredytów może być dokonywany według wielu różnych kryteriów. Wynika to z dużego zróżnicowania potrzeb kredytobiorców oraz sposobów, w jakie banki i inne instytucje finansowe dostosowują swoje produkty do określonych celów gospodarczych. Innego rodzaju finansowania potrzebuje przedsiębiorstwo, które chce pokryć bieżące koszty działalności, innego gospodarstwo domowe planujące zakup mieszkania, a jeszcze innego rolnik inwestujący w modernizację gospodarstwa. Poszczególne rodzaje kredytów różnią się więc przeznaczeniem, okresem spłaty, sposobem zabezpieczenia, wysokością oprocentowania oraz zakresem ryzyka ponoszonego przez kredytodawcę.
Jednym z tradycyjnych rodzajów kredytu jest kredyt obiegowy. Jego zasadniczym celem jest ułatwianie obrotu gospodarczego i finansowanie krótkotrwałych potrzeb związanych z wymianą towarów. Kredyt taki może być wykorzystywany na przykład w sytuacji, gdy przedsiębiorstwo musi zapłacić dostawcy za towar, zanim uzyska pieniądze ze sprzedaży własnych produktów. Pozwala więc zachować ciągłość działalności i pokryć czasową lukę pomiędzy momentem poniesienia wydatków a uzyskaniem wpływów.
Kredyt obiegowy ma zwykle charakter krótkoterminowy. Jego spłata następuje z wpływów uzyskiwanych w wyniku bieżącej działalności gospodarczej. Może więc służyć finansowaniu zakupu materiałów, surowców, towarów handlowych, a także innych składników majątku obrotowego. Jego funkcją nie jest zasadniczo finansowanie długotrwałych inwestycji, lecz umożliwienie sprawnego przebiegu procesu produkcji i sprzedaży.
Duże znaczenie ma również kredyt konsumpcyjny. Jest on przeznaczony na finansowanie wydatków gospodarstw domowych i osób fizycznych, które nie są bezpośrednio związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. Może służyć zakupowi samochodu, sprzętu gospodarstwa domowego, wyposażenia mieszkania, finansowaniu remontu, wypoczynku, kształcenia czy innych potrzeb osobistych.
Kredyt konsumpcyjny umożliwia dokonanie zakupu przed zgromadzeniem pełnej kwoty środków własnych. W praktyce oznacza przesunięcie części przyszłej konsumpcji na okres bieżący. Kredytobiorca otrzymuje możliwość korzystania z określonego dobra wcześniej, ale w kolejnych miesiącach lub latach musi przeznaczać część dochodów na spłatę zobowiązania.
Z punktu widzenia całej gospodarki kredyt konsumpcyjny może zwiększać popyt na towary i usługi. Większa dostępność finansowania może prowadzić do wzrostu sprzedaży przedsiębiorstw, a w konsekwencji do zwiększenia produkcji i zatrudnienia. Nadmierny rozwój kredytów konsumpcyjnych może jednak powodować wzrost zadłużenia gospodarstw domowych, dlatego szczególnego znaczenia nabiera właściwa ocena zdolności kredytowej klienta.
Kolejnym rodzajem jest kredyt produktywny. Jego przeznaczeniem jest finansowanie działalności przynoszącej lub mającej przynosić dochód. Kredyt taki może być wykorzystywany przez przedsiębiorstwa na zakup maszyn, urządzeń, surowców, zwiększenie produkcji, modernizację zakładu albo realizację nowych projektów gospodarczych.
Najważniejszą cechą kredytu produktywnego jest to, że finansowane za jego pomocą środki powinny służyć stworzeniu warunków do osiągania przyszłych przychodów. W przeciwieństwie do kredytu konsumpcyjnego nie jest on przeznaczony bezpośrednio na zaspokojenie potrzeb osobistych, lecz na działalność o charakterze gospodarczym.
Jeżeli przedsiębiorstwo wykorzysta kredyt produktywny efektywnie, zwiększone przychody powinny umożliwić jego spłatę. Z tego względu bank analizuje nie tylko dotychczasową sytuację finansową kredytobiorcy, lecz również cel finansowania i możliwość osiągnięcia przewidywanych efektów ekonomicznych.
W przypadku kredytu przeznaczonego na zakup nowej linii produkcyjnej bank może więc badać, czy przedsiębiorstwo posiada rynek zbytu dla zwiększonej produkcji, czy prognozowane przychody są realistyczne oraz czy przedsiębiorstwo będzie w stanie obsługiwać zadłużenie także w przypadku mniej korzystnego przebiegu inwestycji.
Kolejny podział dotyczy sposobu zabezpieczenia wierzytelności. Kredyt osobisty opiera się przede wszystkim na zaufaniu kredytodawcy do kredytobiorcy, jego sytuacji majątkowej, dochodach oraz dotychczasowej wiarygodności. Kredytodawca ocenia, czy dana osoba lub przedsiębiorstwo posiada wystarczające możliwości regulowania zobowiązania bez konieczności ustanawiania szczególnie silnego zabezpieczenia rzeczowego.
Współcześnie podstawą takiego zaufania jest przede wszystkim analiza zdolności kredytowej. Bank sprawdza wysokość i stabilność dochodów, poziom zadłużenia, historię spłaty wcześniejszych zobowiązań oraz inne informacje pozwalające określić prawdopodobieństwo terminowej spłaty.
W przypadku przedsiębiorstw oceniane są między innymi wyniki finansowe, płynność, rentowność, poziom zadłużenia, struktura majątku i perspektywy działalności. Znaczenie może mieć również długość funkcjonowania firmy oraz jej dotychczasowa współpraca z bankiem.
Kredyt osobisty nie oznacza więc całkowitego braku oceny ryzyka. Przeciwnie, jest udzielany wtedy, gdy sytuacja kredytobiorcy pozwala bankowi uznać, że prawdopodobieństwo niewykonania zobowiązania jest odpowiednio niskie.
Odmienny charakter ma kredyt rzeczowy. W tym przypadku podstawowym elementem ograniczającym ryzyko wierzyciela jest ustanowienie określonego prawa na składniku majątku kredytobiorcy lub innej osoby. W razie braku spłaty wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z przedmiotu zabezpieczenia na zasadach określonych prawem.
Przedmiotem zabezpieczenia mogą być między innymi nieruchomości, maszyny, pojazdy, papiery wartościowe lub inne składniki majątku posiadające odpowiednią wartość. Dla banku istotne jest nie tylko to, ile dany przedmiot jest wart w chwili udzielenia kredytu, lecz także to, czy w razie potrzeby będzie można go sprzedać i odzyskać część lub całość należności.
Jednym z najbardziej znanych przykładów kredytu zabezpieczonego rzeczowo jest kredyt hipoteczny. Jego charakterystyczną cechą jest ustanowienie hipoteki na nieruchomości. Hipoteka daje wierzycielowi zabezpieczenie na określonym składniku majątku i pozwala dochodzić zaspokojenia z nieruchomości w przypadku niewykonywania zobowiązania przez kredytobiorcę.
Kredyty hipoteczne są zazwyczaj udzielane na stosunkowo długi okres i na wysokie kwoty. Najczęściej kojarzą się z zakupem mieszkania lub domu, ale mogą być wykorzystywane także do innych celów związanych z nieruchomościami. Długi okres spłaty wynika między innymi z wysokiej wartości finansowanego dobra oraz z konieczności rozłożenia obciążenia kredytobiorcy na wiele lat.
W przypadku kredytu hipotecznego bank analizuje zarówno sytuację finansową kredytobiorcy, jak i wartość oraz stan prawny nieruchomości. Sama nieruchomość nie zastępuje zdolności kredytowej. Kredyt powinien być spłacany przede wszystkim z dochodów klienta, a hipoteka stanowi dodatkowe zabezpieczenie na wypadek problemów ze spłatą.
Wartość nieruchomości może się zmieniać, dlatego bank bierze pod uwagę ryzyko spadku jej ceny. Znaczenie ma również lokalizacja, stan techniczny i możliwość sprzedaży. Nieruchomość położona na atrakcyjnym rynku może być łatwiej zbywalna niż obiekt o nietypowym przeznaczeniu lub znajdujący się w miejscu, gdzie popyt jest niewielki.
Osobną grupę stanowią kredyty rolnicze. Ich specyfika wynika z charakteru działalności rolniczej, która w dużym stopniu zależy od cyklu produkcyjnego, warunków pogodowych, sezonowości oraz cen produktów rolnych. Rolnik często ponosi znaczną część kosztów jeszcze przed uzyskaniem przychodu ze sprzedaży płodów rolnych lub produktów pochodzenia zwierzęcego.
Kredyt rolniczy może mieć charakter bieżący albo inwestycyjny. W pierwszym przypadku służy finansowaniu zakupu nawozów, materiału siewnego, pasz, paliwa czy innych kosztów związanych z prowadzeniem gospodarstwa. Spłata następuje zwykle po uzyskaniu wpływów ze sprzedaży produkcji.
Kredyt inwestycyjny w rolnictwie może natomiast służyć zakupowi ziemi, maszyn rolniczych, budowie budynków gospodarczych, modernizacji gospodarstwa, rozwojowi hodowli czy wdrażaniu nowych technologii produkcji.
Szczególnym rodzajem finansowania rolnictwa są kredyty związane z nabyciem lub powiększeniem gospodarstwa. Zakup ziemi wymaga zazwyczaj znacznego kapitału, dlatego kredyt może umożliwić rolnikowi zwiększenie powierzchni gospodarstwa i skali produkcji.
Innym przykładem jest kredyt melioracyjny. Jego celem jest finansowanie działań prowadzących do poprawy warunków gospodarowania na gruntach. Melioracja może obejmować rozwiązania związane z regulowaniem stosunków wodnych, odwadnianiem lub nawadnianiem terenów i innymi pracami wpływającymi na możliwość bardziej efektywnego wykorzystania ziemi.
Dzięki takim inwestycjom możliwe może być zwiększenie plonów, poprawa jakości produkcji oraz ograniczenie strat wynikających z niekorzystnych warunków wodnych. Kredyt melioracyjny ma więc charakter produktywny, ponieważ jego celem jest zwiększenie dochodowości gospodarstwa w przyszłości.
Kredyty można dzielić także według okresu spłaty. Wyróżnia się kredyty krótkoterminowe, średnioterminowe i długoterminowe. Granice pomiędzy tymi kategoriami mogą być określane odmiennie w zależności od przyjętej klasyfikacji, ale zasadniczy podział opiera się na czasie, przez jaki bank udostępnia kredytobiorcy kapitał.
Kredyty krótkoterminowe służą zazwyczaj finansowaniu bieżących potrzeb. Przedsiębiorstwa wykorzystują je do finansowania zapasów, należności lub sezonowych wydatków. Cechuje je relatywnie krótki okres zwrotu środków i zwykle powiązanie ze środkami obrotowymi.
Kredyty długoterminowe są natomiast bardziej odpowiednie do finansowania inwestycji, których efekty pojawiają się stopniowo. Zakup nieruchomości, budowa hali produkcyjnej czy modernizacja dużego zakładu wymagają czasu, zanim zaczną generować odpowiednie dochody. Zbyt krótki termin spłaty powodowałby nadmierne obciążenie finansowe kredytobiorcy.
Podziału kredytów można dokonywać również według waluty. Kredyt może być udzielony w walucie krajowej albo w walucie obcej. W przypadku finansowania walutowego dochodzi dodatkowo ryzyko kursowe, ponieważ zmiany kursów walut mogą wpływać na wysokość zobowiązania wyrażonego w walucie, w której kredytobiorca osiąga dochody.
Jeżeli przedsiębiorstwo osiąga przychody w tej samej walucie, w której zaciągnęło kredyt, część ryzyka kursowego może być ograniczona. Większe zagrożenie występuje wtedy, gdy zobowiązanie jest denominowane w walucie obcej, a dochody kredytobiorcy uzyskiwane są w walucie krajowej.
Kolejnym kryterium jest sposób wykorzystania środków. Można wyróżnić kredyty celowe, w których bank określa przeznaczenie finansowania, oraz kredyty pozostawiające kredytobiorcy większą swobodę wykorzystania środków. Przy kredycie inwestycyjnym bank może wymagać przedstawienia dokumentów potwierdzających, że środki zostały przeznaczone na wskazany w umowie cel.
W praktyce spotykane są również kredyty w rachunku bieżącym. Przedsiębiorstwo otrzymuje wówczas możliwość wykorzystania środków ponad aktualny stan własnego rachunku do wysokości ustalonego limitu. Każdy wpływ na rachunek zmniejsza zadłużenie, a następnie kredytobiorca może ponownie korzystać z dostępnego limitu.
Rozwiązanie to jest szczególnie wygodne przy finansowaniu zmiennych potrzeb bieżących. Przedsiębiorca nie musi zaciągać osobnego kredytu za każdym razem, gdy przez kilka dni lub tygodni brakuje mu środków na pokrycie wydatków.
Innym rozwiązaniem może być kredyt odnawialny, w którym po spłacie wykorzystanej części środków dostępny limit zostaje ponownie zwiększony. Jest to forma elastycznego finansowania, szczególnie przydatna dla podmiotów posiadających regularne, lecz nierównomierne przepływy pieniężne.
Kredyty można również różnicować ze względu na sposób spłaty. Zobowiązanie może być spłacane jednorazowo albo w ratach. Raty mogą mieć charakter równy lub malejący. W przypadku rat równych kredytobiorca płaci w poszczególnych okresach zbliżoną całkowitą kwotę, choć zmieniają się proporcje części kapitałowej i odsetkowej. Przy ratach malejących część kapitałowa może pozostawać stała, natomiast wraz ze zmniejszaniem zadłużenia maleje kwota naliczanych odsetek.
Istotne jest także oprocentowanie kredytu. Może być ono stałe przez określony okres albo zmienne. Oprocentowanie zmienne oznacza, że wysokość kosztów finansowania może się zmieniać wraz ze zmianami parametrów rynkowych lub innych wskaźników określonych w umowie.
Różnorodność rodzajów kredytów sprawia, że kredytobiorca może stosunkowo precyzyjnie dopasować finansowanie do własnych potrzeb. Nie oznacza to jednak, że każdy rodzaj kredytu jest równie odpowiedni w każdej sytuacji. Finansowanie powinno być dostosowane do celu, okresu wykorzystania środków oraz źródeł przyszłej spłaty.
Przykładowo finansowanie wieloletniej inwestycji krótkoterminowym kredytem może prowadzić do problemów z płynnością, ponieważ termin spłaty może nadejść wcześniej, niż inwestycja zacznie przynosić pełne korzyści. Z kolei wykorzystanie długoterminowego finansowania do pokrywania krótkotrwałych potrzeb może nie być ekonomicznie uzasadnione.
Każdy rodzaj kredytu wiąże się także z ryzykiem zarówno po stronie banku, jak i kredytobiorcy. Bank ryzykuje, że środki nie zostaną zwrócone, natomiast kredytobiorca zobowiązuje się do ponoszenia kosztów i spłaty zadłużenia niezależnie od tego, czy wykorzystanie kredytu przyniosło oczekiwane rezultaty.
Z tego względu właściwy wybór rodzaju kredytu powinien uwzględniać wysokość zobowiązania, termin spłaty, oprocentowanie, prowizje, zabezpieczenia oraz możliwość wcześniejszej spłaty. W przedsiębiorstwach szczególnie istotne jest także dopasowanie rat do przewidywanych przepływów pieniężnych.
Rodzaje kredytów można więc klasyfikować na wiele sposobów, przy czym poszczególne kryteria wzajemnie się przenikają. Jeden kredyt może być jednocześnie długoterminowy, inwestycyjny, produktywny i zabezpieczony hipotecznie. Kredyt dla przedsiębiorstwa może natomiast mieć charakter krótkoterminowy, obiegowy i być wykorzystywany w rachunku bieżącym.
Podstawowym celem wszystkich tych form pozostaje udostępnienie kredytobiorcy kapitału na określony czas, przy jednoczesnym obowiązku jego zwrotu wraz z ustalonym wynagrodzeniem dla kredytodawcy. Różnorodność kredytów wynika natomiast z konieczności dostosowania warunków finansowania do bardzo różnych potrzeb osób fizycznych, przedsiębiorstw, rolników i innych uczestników gospodarki.