Banki podejmują działania zmierzające do ograniczenia ryzyka i zabezpieczenia zwrotu kredytów. Już samo pojęcie zdolności kredytowej warunkującej udzielenie kredytu uwzględni przesłanki zabezpieczenia tego zwrotu. Sposobem zabezpieczenia się przed ryzykiem jest także wymiana informacji między bankami o klientach występujących o udzielenie kredytu. Oddziały regionalne prowadzą również kartoteki niesolidnych płatników. Należy przy tym nadmienić, że wymiana takich informacji nie jest sprzeczna z obowiązkiem zachowania tajemnicy bankowej i jest legalna w świetle prawa bankowego. Ryzyko jest nierozerwalnie związane z działalnością banku. Badanie ryzyka jest zagadnieniem trudnym, ponieważ są różne rodzaje ryzyka, które są ze sobą w większym lub mniejszym stopniu powiązane. Ze względu na wagę problemu, należy problematykę z tym związaną poznawać coraz lepiej, po to, by zawierane transakcje kredytowe były transakcjami udanymi.
Ważną instytucjonalną formą zabezpieczenia się banków przed ryzykiem jest ubezpieczenie kredytów. Ubezpieczającym może być kredytobiorca lub kredytodawca, ale ubezpieczonym jest zawsze kredytodawca (bank). Ubezpieczoną może być łączna kwota zaciągniętego kredytu. W Polsce praktyka ubezpieczania kredytów nie jest jeszcze popularna.
Prawo bankowe upoważnia nasze banki, aby dla zapewnienia zwrotu udzielonych kredytów żądały od kredytobiorców zabezpieczenia przewidzianego prawem cywilnym i wekslowym. Formę zabezpieczenia kredytu ustala bank w negocjacjach z kredy-tobiorcą, biorąc pod uwagę rodzaj, wysokość oraz okres spłaty kredytu, a także stan majątkowy. Zabezpieczenie kredytu jest z reguły wymagane w przypadkach udzielania kredytu przedsiębiorstwom nowo utworzonym, osobom fizycznym oraz jednostkom o zagrożonej zdolności kredytowej. Przy podejmowaniu decyzji o przyznaniu kredytu spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, banki na ogół zaostrzają wymogi zabezpieczenia kredytu.
Ograniczenie ryzyka kredytowego rozpoczyna się znacznie wcześniej niż w chwili ustanowienia zabezpieczenia. Podstawowe znaczenie ma prawidłowa ocena sytuacji ekonomicznej kredytobiorcy oraz jego zdolności do terminowego regulowania zobowiązań. Bank nie powinien bowiem traktować zabezpieczenia jako substytutu zdolności kredytowej. Najważniejszym źródłem spłaty kredytu powinny pozostawać dochody kredytobiorcy lub przepływy pieniężne generowane przez finansowane przedsięwzięcie, natomiast zabezpieczenie ma charakter dodatkowy i nabiera szczególnego znaczenia w sytuacji, gdy spłata przebiega niezgodnie z umową.
W przypadku przedsiębiorstw analiza ryzyka obejmuje między innymi ocenę wyników finansowych, płynności, zadłużenia, rentowności oraz zdolności do generowania przepływów pieniężnych. Istotna jest także jakość zarządzania, pozycja przedsiębiorstwa na rynku, charakter branży, struktura odbiorców i dostawców oraz podatność firmy na zmiany koniunktury. Bank bierze pod uwagę nie tylko aktualną sytuację klienta, ale również jego perspektywy w całym okresie kredytowania. Kredyt o kilkuletnim terminie spłaty wymaga bowiem oceny, czy przedsiębiorstwo będzie zdolne do obsługi zadłużenia także w przyszłości.
W przypadku osób fizycznych podstawę oceny stanowią przede wszystkim wysokość i stabilność osiąganych dochodów, dotychczasowe zobowiązania, koszty utrzymania gospodarstwa domowego oraz historia regulowania wcześniejszych należności. Szczególnie ważna jest relacja pomiędzy dochodem pozostającym do dyspozycji a wysokością planowanych rat. Im większą część dochodu pochłania obsługa zadłużenia, tym mniejsza pozostaje rezerwa pozwalająca poradzić sobie z nieprzewidzianymi wydatkami, utratą części dochodów lub wzrostem kosztów życia.
Banki wykorzystują również informacje o dotychczasowej historii kredytowej klienta. Terminowa spłata wcześniejszych zobowiązań stanowi istotną przesłankę oceny wiarygodności, natomiast powtarzające się opóźnienia mogą wskazywać na zwiększone prawdopodobieństwo problemów także w przyszłości. Wymiana informacji pomiędzy instytucjami finansowymi ogranicza możliwość wielokrotnego zaciągania zobowiązań bez ujawnienia rzeczywistego poziomu zadłużenia. Ma to znaczenie zarówno dla bezpieczeństwa banku, jak i dla ochrony samego klienta przed nadmiernym zadłużeniem.
Ocena ryzyka nie kończy się w momencie wypłaty środków. Ważną rolę odgrywa bieżący monitoring kredytobiorcy przez cały okres obowiązywania umowy. Bank obserwuje terminowość spłat oraz, szczególnie w przypadku przedsiębiorstw, może analizować bieżące wyniki finansowe i zmiany zachodzące w działalności klienta. Wczesne wykrycie pogorszenia sytuacji pozwala podjąć działania zanim problemy osiągną skalę uniemożliwiającą normalną obsługę zadłużenia.
Sygnałem ostrzegawczym mogą być nie tylko zaległości w spłacie rat. W przedsiębiorstwie niepokój może budzić pogorszenie płynności, gwałtowny wzrost zadłużenia, spadek sprzedaży, utrata kluczowych kontrahentów czy częste przekraczanie dostępnych limitów finansowania. W przypadku klienta indywidualnego problemem może być narastające zadłużenie w wielu instytucjach lub powtarzające się opóźnienia w regulowaniu zobowiązań. Im wcześniej bank zidentyfikuje zmianę profilu ryzyka, tym większe są możliwości zastosowania działań naprawczych.
Odrębnym instrumentem ograniczania ryzyka jest odpowiednia konstrukcja samej umowy kredytowej. Bank może dostosować wysokość kredytu, okres spłaty, harmonogram rat oraz udział środków własnych kredytobiorcy do poziomu ryzyka danej transakcji. W finansowaniu przedsięwzięć gospodarczych znaczenie może mieć również uzależnienie uruchamiania kolejnych części kredytu od realizacji określonych etapów inwestycji. Dzięki temu środki są wypłacane stopniowo, a bank może kontrolować sposób ich wykorzystania.
Zabezpieczenia kredytu można podzielić na osobiste i rzeczowe. W zabezpieczeniach osobistych odpowiedzialność za zobowiązanie ponosi określona osoba lub podmiot całym swoim majątkiem albo w zakresie określonym w przyjętym zobowiązaniu. Do tego rodzaju instrumentów zalicza się między innymi poręczenie. Poręczyciel zobowiązuje się wobec wierzyciela, że w przypadku niewykonania zobowiązania przez kredytobiorcę sam podejmie jego spłatę zgodnie z warunkami udzielonego poręczenia.
Skuteczność poręczenia zależy oczywiście od sytuacji finansowej poręczyciela. Przyjęcie zabezpieczenia od osoby, która sama nie dysponuje wystarczającymi środkami lub posiada znaczące zobowiązania, nie zapewnia bankowi rzeczywistego ograniczenia ryzyka. Dlatego również poręczyciel może być poddawany ocenie pod kątem wiarygodności i możliwości wykonania zobowiązania. Sam fakt ustanowienia formalnego zabezpieczenia nie przesądza jeszcze o jego wartości ekonomicznej.
Do zabezpieczeń osobistych wykorzystywanych w praktyce może należeć także gwarancja udzielona przez inny podmiot. Gwarancja zwiększa bezpieczeństwo transakcji wówczas, gdy gwarant posiada odpowiednią wiarygodność finansową. W finansowaniu przedsiębiorstw znaczenie mogą mieć między innymi gwarancje instytucji finansowych albo podmiotów powiązanych kapitałowo z kredytobiorcą. Zakres zabezpieczenia zależy od treści konkretnej umowy gwarancyjnej.
Drugą dużą grupę stanowią zabezpieczenia rzeczowe. Są one związane z określonym składnikiem majątku, z którego bank może dochodzić zaspokojenia w razie niewykonania zobowiązania. Jednym z najważniejszych zabezpieczeń długoterminowych kredytów jest hipoteka ustanawiana na nieruchomości. Stosuje się ją przede wszystkim przy finansowaniu zakupu lub budowy nieruchomości, ale może także zabezpieczać kredyt gospodarczy, jeżeli kredytobiorca dysponuje odpowiednim majątkiem.
W przypadku zabezpieczenia hipotecznego istotna jest wartość nieruchomości oraz możliwość jej sprzedaży. Bank nie powinien opierać oceny zabezpieczenia wyłącznie na aktualnej cenie rynkowej, ponieważ warunki na rynku nieruchomości mogą się zmieniać. Znaczenie ma również stan prawny nieruchomości, jej lokalizacja, przeznaczenie oraz obciążenia ustanowione wcześniej na rzecz innych wierzycieli. Dlatego wartość zabezpieczenia przyjmowana przez bank może być niższa od ceny, jaką w danym momencie można uzyskać na rynku.
W finansowaniu działalności gospodarczej zabezpieczeniem mogą być również rzeczy ruchome, takie jak maszyny, pojazdy czy urządzenia. W takim przypadku wykorzystuje się rozwiązania umożliwiające powiązanie wierzytelności banku z określonym składnikiem majątku. Przy ocenie takiego zabezpieczenia istotna jest nie tylko wartość przedmiotu, lecz także tempo jego zużycia i możliwość sprzedaży. Specjalistyczna maszyna może posiadać wysoką wartość księgową, ale znalezienie nabywcy w przypadku konieczności jej szybkiego zbycia może być trudne.
Zabezpieczeniu mogą podlegać także wierzytelności przysługujące kredytobiorcy wobec jego kontrahentów. Pozwala to bankowi uzyskać dodatkowe źródło zaspokojenia z przyszłych należności przedsiębiorstwa. Przydatność takiego zabezpieczenia zależy jednak od jakości tych należności, terminowości płatników oraz prawdopodobieństwa ich rzeczywistego wyegzekwowania. Wierzytelność wobec podmiotu znajdującego się w trudnej sytuacji finansowej może mieć niewielką wartość jako zabezpieczenie.
Bank powinien zwracać uwagę również na możliwość spadku wartości zabezpieczenia w trakcie trwania umowy. Dotyczy to szczególnie przedmiotów szybko się zużywających lub aktywów, których ceny podlegają dużym wahaniom. Z tego względu zabezpieczenia mogą być okresowo wyceniane, a w przypadku znacznego pogorszenia ich wartości bank może dążyć do ustanowienia dodatkowego zabezpieczenia, jeżeli przewidują to warunki umowy i obowiązujące przepisy.
Ważną metodą ograniczania ryzyka kredytowego jest także dywersyfikacja portfela kredytowego. Nawet bardzo dokładna analiza pojedynczego klienta nie eliminuje możliwości jego niewypłacalności. Bank ogranicza więc ryzyko poprzez rozłożenie zaangażowania pomiędzy wielu kredytobiorców, branże i rodzaje finansowania. Nadmierna koncentracja kredytów w jednym sektorze gospodarki powoduje, że pogorszenie sytuacji w tej branży może jednocześnie wpłynąć na znaczną część portfela.
Podobne zagrożenie występuje przy nadmiernym zaangażowaniu wobec pojedynczego dużego klienta lub grupy podmiotów ze sobą powiązanych. Nawet przedsiębiorstwo znajdujące się obecnie w bardzo dobrej sytuacji może zostać dotknięte zmianami rynkowymi, utratą kontraktu lub innymi nieprzewidzianymi zdarzeniami. Rozproszenie portfela nie usuwa ryzyka, ale ogranicza skutki niewypłacalności pojedynczego kredytobiorcy dla całego banku.
Nie można również zakładać, że najlepszym kredytem jest zawsze kredyt posiadający zabezpieczenie o jak najwyższej wartości. Nadmierne koncentrowanie się na zabezpieczeniach może prowadzić do pomijania podstawowego pytania o zdolność klienta do obsługi zadłużenia. Realizacja zabezpieczenia jest z reguły rozwiązaniem awaryjnym, wymagającym czasu i kosztów, a uzyskana cena może okazać się niższa od oczekiwanej. Znacznie korzystniejsza dla obu stron jest terminowa spłata kredytu z dochodów generowanych przez kredytobiorcę.
Dlatego skuteczne ograniczanie ryzyka kredytowego polega na łączeniu kilku instrumentów. Obejmuje analizę zdolności kredytowej, sprawdzanie historii klienta, właściwe ustalenie warunków finansowania, ustanowienie adekwatnych zabezpieczeń, bieżący monitoring oraz dywersyfikację portfela banku. Żaden z tych elementów samodzielnie nie gwarantuje odzyskania środków. Dopiero ich łączne stosowanie pozwala zmniejszyć prawdopodobieństwo powstania strat oraz odpowiednio wcześnie reagować na pogarszającą się sytuację kredytobiorcy.
Zabezpieczenie zwrotu kredytu należy więc postrzegać jako część szerszego systemu zarządzania ryzykiem. Jego zadaniem nie jest wyeliminowanie niepewności, ponieważ w działalności kredytowej nie jest to możliwe, lecz ograniczenie prawdopodobieństwa straty i jej wysokości. Właściwa polityka kredytowa powinna z jednej strony chronić interes banku i powierzonych mu środków, a z drugiej umożliwiać finansowanie tych klientów i przedsięwzięć, które mają realne możliwości prawidłowej obsługi zobowiązań.