Ustawa z 19 maja 1920 roku akcentowała państwowy charakter instytucji, która posiada gwarancję państwa. Oznaczało to udzielenie poręczenia Państwa za zobowiązania Kasy wynikające ze statusowej działalności. Nowością było wprowadzenie zasady dopisywania odsetek od kapitału; miały być one dopisywane z końcem roku. W myśl tego rozporządzenia PKO miało również prawo do posiadania własnego majątku. Przyjęto również zasadę – przepadania na rzecz Skarbu Państwa salda z rachunku oszczędnościowego, jeżeli przez trzydzieści lat nie dokonano na rachunku ani jednego odpisu lub odpisu oprócz corocznego dopisywania odsetek.
Powstanie Pocztowej Kasy Oszczędności było jednym z ważnych elementów budowy systemu finansowego odrodzonego państwa polskiego. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Polska stanęła przed koniecznością tworzenia własnych instytucji gospodarczych, administracyjnych i finansowych. Nie wystarczało samo ustanowienie organów państwowych. Niezbędne było również stworzenie mechanizmów pozwalających na gromadzenie oszczędności ludności, prowadzenie rozliczeń, finansowanie potrzeb gospodarki oraz wzmacnianie zaufania społeczeństwa do nowego państwa i jego systemu pieniężnego.
Sytuacja była szczególnie skomplikowana, ponieważ ziemie polskie przez długi okres pozostawały pod władzą trzech różnych państw zaborczych. Na poszczególnych obszarach obowiązywały odmienne regulacje prawne, funkcjonowały różne instytucje finansowe i występowały różnice w organizacji obrotu gospodarczego. Odrodzona Polska musiała więc stopniowo integrować te systemy i tworzyć jednolite rozwiązania obejmujące całe terytorium państwa.
Jednym z istotnych problemów było stworzenie instytucji, która umożliwiałaby bezpieczne przechowywanie nawet niewielkich oszczędności. Bankowość nie była wówczas usługą równie powszechną jak obecnie. Dostęp do placówek finansowych był nierównomierny, zwłaszcza poza dużymi miastami. Znaczna część ludności przechowywała pieniądze we własnym zakresie, co nie tylko ograniczało bezpieczeństwo tych środków, lecz również powodowało, że pozostawały one poza zorganizowanym systemem finansowym.
Pocztowa Kasa Oszczędności miała wypełnić tę lukę. Jej działalność była oparta na idei umożliwienia szerokim grupom społeczeństwa systematycznego oszczędzania. Szczególne znaczenie miała możliwość wykorzystania rozbudowanej sieci urzędów pocztowych. Dzięki temu dostęp do usług oszczędnościowych nie musiał ograniczać się do największych ośrodków miejskich. Placówki pocztowe znajdowały się również w wielu mniejszych miejscowościach, co umożliwiało dotarcie do klientów, dla których korzystanie z tradycyjnych instytucji bankowych byłoby znacznie trudniejsze.
Państwowy charakter PKO miał podstawowe znaczenie dla budowania zaufania do tej instytucji. Ustawa z 19 maja 1920 roku w sposób jednoznaczny podkreśliła, że zobowiązania Kasy związane z jej statutową działalnością objęte są gwarancją państwa. Dla osób powierzających swoje oszczędności była to informacja o szczególnej wadze. Klient nie opierał swojego zaufania wyłącznie na sytuacji finansowej samej instytucji, lecz otrzymywał dodatkowe zabezpieczenie wynikające z odpowiedzialności państwa.
Gwarancja państwowa miała znaczenie tym większe, że pierwsze lata niepodległości charakteryzowały się znaczną niepewnością gospodarczą. Społeczeństwo posiadało świeże doświadczenia wojenne, zmiany granic oraz przemian politycznych i gospodarczych. W takich warunkach trudno było oczekiwać automatycznego zaufania do nowych instytucji finansowych. Powiązanie bezpieczeństwa oszczędności z odpowiedzialnością Skarbu Państwa stanowiło więc ważny argument przemawiający za korzystaniem z usług PKO.
Ustawa regulowała jednocześnie sytuację majątkową Kasy. Przyznanie PKO prawa do posiadania własnego majątku podkreślało jej organizacyjną i ekonomiczną odrębność. Instytucja mogła posiadać składniki majątkowe służące prowadzeniu działalności, a jej funkcjonowanie nie musiało być traktowane jedynie jako część bieżącej działalności administracji państwowej. Był to istotny krok w kierunku stworzenia trwałej organizacji zdolnej do samodzielnego wykonywania powierzonych jej zadań.
Znaczącym rozwiązaniem było również określenie zasad oprocentowania wkładów oszczędnościowych. Dopisywanie odsetek do zgromadzonego kapitału miało zachęcać klientów do powierzania środków Kasie oraz do ich dłuższego utrzymywania na rachunkach. Oszczędzanie przestawało oznaczać wyłącznie przechowywanie pieniędzy w bezpiecznym miejscu. Zgromadzone środki mogły przynosić właścicielowi dodatkową korzyść w postaci odsetek.
Coroczne dopisywanie odsetek miało również znaczenie dla kształtowania nawyku długoterminowego oszczędzania. Osoba pozostawiająca środki na rachunku mogła obserwować stopniowy wzrost wartości zgromadzonego kapitału. Mechanizm ten sprzyjał przekonaniu, że nawet niewielkie, ale systematycznie odkładane kwoty mogą z czasem utworzyć większy zasób finansowy.
Znaczenie tego rozwiązania było również edukacyjne. W społeczeństwie, w którym korzystanie z usług finansowych nie było jeszcze powszechne, konieczne było upowszechnianie wiedzy na temat podstawowych zasad oszczędzania. Klienci stopniowo poznawali korzyści wynikające z regularnego odkładania środków, otrzymywania oprocentowania oraz korzystania z instytucjonalnych form przechowywania pieniędzy.
Rozwój oszczędności miał jednocześnie wymiar znacznie szerszy niż sytuacja pojedynczego klienta. Środki zgromadzone przez dużą liczbę osób mogły zostać wykorzystane w gospodarce. Zamiast pozostawać poza systemem finansowym, trafiały do instytucji zdolnej do ich dalszego zagospodarowania. W ten sposób działalność PKO sprzyjała zwiększaniu zasobów finansowych dostępnych w gospodarce oraz rozwijaniu pośrednictwa finansowego.
Szczególną rolę odgrywała dostępność rachunków dla osób posiadających niewielkie środki. Idea kasy oszczędnościowej nie była skierowana wyłącznie do zamożnej części społeczeństwa. Wręcz przeciwnie, jednym z podstawowych założeń było umożliwienie gromadzenia oszczędności osobom, które nie dysponowały dużym kapitałem. Dzięki temu oszczędzanie mogło stać się zjawiskiem bardziej powszechnym.
Państwo było zainteresowane rozwojem takich postaw nie tylko ze względów finansowych. Oszczędność była traktowana również jako element gospodarności oraz odpowiedzialności za własną przyszłość. Posiadanie nawet niewielkich rezerw finansowych mogło zwiększać bezpieczeństwo gospodarstwa domowego w przypadku nieprzewidzianych wydatków, utraty dochodu czy innych trudności ekonomicznych.
W tym kontekście można również rozpatrywać późniejszy rozwój inicjatyw promujących oszczędzanie wśród dzieci i młodzieży. Idea systematycznego gromadzenia drobnych kwot była ściśle związana z wychowaniem ekonomicznym. Wykształcenie nawyku oszczędzania już w młodym wieku mogło prowadzić do bardziej świadomego zarządzania finansami w życiu dorosłym.
Ustawa z 1920 roku zawierała również rozwiązania dotyczące bardzo długiego okresu braku aktywności na rachunku oszczędnościowym. Przyjęto zasadę, że jeżeli przez trzydzieści lat na rachunku nie dokonywano żadnych operacji poza corocznym dopisywaniem odsetek, saldo mogło przypaść Skarbowi Państwa. Rozwiązanie takie pozwalało regulować sytuację rachunków, które przez dziesięciolecia pozostawały nieaktywne i w praktyce nie były przedmiotem zainteresowania właściciela.
Tak długi okres świadczył jednocześnie o zabezpieczeniu interesów oszczędzającego. Nie chodziło o szybkie przejmowanie nieużywanych środków, lecz o stworzenie regulacji dotyczącej wyjątkowych przypadków, w których przez kilka dziesięcioleci nie występowała żadna aktywność. Trzydziestoletni okres dawał bardzo szeroką możliwość dysponowania rachunkiem, a dopiero całkowity brak zainteresowania nim przez tak długi czas powodował zastosowanie wskazanej zasady.
Regulacje dotyczące rachunków oszczędnościowych były ważne także z punktu widzenia porządku prawnego i księgowego. Instytucja finansowa musi posiadać jasno określone zasady postępowania z rachunkami, których właściciele przez długi okres nie podejmują żadnych działań. Brak takich przepisów mógłby powodować utrzymywanie przez nieograniczony czas ogromnej liczby rachunków, których rzeczywisty status byłby trudny do ustalenia.
Powstanie PKO należy jednocześnie rozpatrywać w kontekście poważnych problemów gospodarczych pierwszych lat II Rzeczypospolitej. Wojna, zniszczenia infrastruktury, trudności budżetowe oraz niestabilność pieniądza nie sprzyjały rozwojowi oszczędności. W takich warunkach nawet dobrze zorganizowana instytucja finansowa nie mogła w krótkim czasie osiągnąć pełni możliwości.
Jednym z podstawowych czynników ograniczających skłonność do oszczędzania była inflacja. Jeżeli wartość pieniądza szybko spada, przechowywanie oszczędności w formie pieniężnej staje się mniej atrakcyjne. Ludzie starają się wówczas nabywać dobra materialne lub w inny sposób chronić wartość posiadanych zasobów. Oszczędności pieniężne mogą bowiem tracić realną siłę nabywczą nawet wtedy, gdy ich wartość nominalna pozostaje niezmieniona lub jest powiększana o odsetki.
Z tego względu rozwój PKO był zależny nie tylko od przepisów określających jej działalność, ale również od ogólnej stabilności gospodarczej państwa. Dopiero uporządkowanie sytuacji walutowej oraz stopniowe zwiększanie zaufania do pieniądza mogło stworzyć korzystniejsze warunki do gromadzenia depozytów.
Równie ważnym elementem było rozwijanie samej organizacji. PKO musiała stworzyć odpowiednie procedury przyjmowania wpłat, prowadzenia rachunków, naliczania odsetek oraz rozliczania transakcji. Konieczne było także zapewnienie sprawnego przepływu informacji pomiędzy centralnymi strukturami instytucji a placówkami, za pośrednictwem których klienci dokonywali operacji.
W epoce, w której nie istniały współczesne systemy informatyczne, organizacja obsługi dużej liczby rachunków stanowiła poważne wyzwanie. Dokumentacja była prowadzona w formie papierowej, a przekazywanie informacji i rozliczeń wymagało czasu. Tym większe znaczenie miała standaryzacja procedur oraz określenie jednolitych zasad obowiązujących w całej instytucji.
Rozwój PKO stopniowo zwiększał również znaczenie obrotu bezgotówkowego. Możliwość dokonywania operacji za pośrednictwem rachunku pozwalała ograniczać konieczność fizycznego przekazywania gotówki. Było to rozwiązanie wygodniejsze i bezpieczniejsze, szczególnie przy większych odległościach lub wyższych kwotach.
Z punktu widzenia państwa rozwój instytucji oszczędnościowej miał również znaczenie dla integracji gospodarczej kraju. Jednolita instytucja działająca na szerokim obszarze pomagała stopniowo przezwyciężać różnice wynikające z wcześniejszego podziału ziem polskich pomiędzy państwa zaborcze. Wspólne zasady prowadzenia rachunków oraz obsługi klientów sprzyjały tworzeniu jednolitego rynku finansowego.
PKO od początku posiadała więc znaczenie większe niż zwykła instytucja przyjmująca wkłady pieniężne. Jej działalność była częścią procesu organizowania polskiego systemu finansowego. Łączyła funkcję ekonomiczną z zadaniem społecznym, polegającym na popularyzowaniu oszczędności i zwiększaniu dostępu do usług finansowych.
Gwarancja państwowa była przy tym jednym z najważniejszych elementów budowania wiarygodności. W pierwszym okresie istnienia instytucji klient musiał zostać przekonany nie tylko do samego oszczędzania, lecz także do przekazania swoich pieniędzy nowej organizacji. Odpowiedzialność państwa za zobowiązania PKO znacząco zwiększała poczucie bezpieczeństwa.
Możliwość posiadania własnego majątku wzmacniała z kolei instytucjonalną samodzielność Kasy. PKO mogła stopniowo tworzyć zaplecze niezbędne do prowadzenia coraz bardziej rozbudowanej działalności. Wraz ze wzrostem liczby klientów oraz wartości zgromadzonych środków rosła również skala potrzeb organizacyjnych.
Wprowadzenie oprocentowania wkładów było natomiast ważnym narzędziem ekonomicznym. Klient otrzymywał nie tylko gwarancję bezpieczeństwa środków, ale także możliwość uzyskania korzyści z ich pozostawienia na rachunku. Odsetki stawały się wynagrodzeniem za czasowe powstrzymanie się od konsumpcji i pozostawienie kapitału do dyspozycji instytucji finansowej.
W późniejszym okresie rozwój PKO doprowadził do rozszerzania zakresu wykonywanych czynności. Pierwotna funkcja związana przede wszystkim z gromadzeniem oszczędności była stopniowo uzupełniana o kolejne usługi finansowe. Był to naturalny kierunek rozwoju instytucji, która zdobywała coraz większe doświadczenie, rozbudowywała strukturę organizacyjną i umacniała swoją pozycję.
Powstanie PKO należy zatem traktować jako ważny etap tworzenia nowoczesnego systemu bankowo-finansowego w Polsce. Ustawa z 19 maja 1920 roku ukształtowała podstawowe zasady funkcjonowania instytucji, podkreślając jej państwowy charakter, określając odpowiedzialność państwa za zobowiązania oraz regulując zasady prowadzenia rachunków i naliczania odsetek.
Rozwiązania te odpowiadały potrzebom państwa znajdującego się na początkowym etapie odbudowy własnych struktur gospodarczych. Konieczne było stworzenie instytucji, która jednocześnie zapewniałaby bezpieczeństwo powierzanych środków, umożliwiała ich systematyczne gromadzenie oraz cieszyła się odpowiednim zaufaniem społecznym.
Znaczenie powstania PKO można więc rozpatrywać zarówno z punktu widzenia pojedynczego oszczędzającego, jak i całej gospodarki. Dla klienta Kasa stanowiła miejsce bezpiecznego przechowywania środków oraz uzyskiwania od nich odsetek. Dla państwa była natomiast instrumentem pozwalającym gromadzić rozproszone oszczędności społeczeństwa i włączać je do zorganizowanego obiegu finansowego.
W dłuższej perspektywie rozwiązania przyjęte na początku działalności stworzyły podstawy do dalszego rozwoju instytucji. Zaufanie związane z państwowymi gwarancjami, szeroka dostępność usług oraz nastawienie na pozyskiwanie oszczędności szerokich grup ludności przyczyniły się do trwałego zakorzenienia PKO w polskim systemie finansowym. Powstanie tej instytucji było więc nie tylko wydarzeniem organizacyjnym, ale również jednym z elementów budowania ekonomicznych podstaw odrodzonego państwa polskiego.