Uregulowania w zakresie bankowości i finansów zawarte są w postanowieniach Układu Europejskiego i Konwencji OECD. Zapisy dotyczące przepływu kapitałów, bankowości oraz współpracy finansowej zawarte są w Części IV (rozdz.2 – Zakładanie przedsiębiorstw), Części V (rozdz.1 – Płatności bieżące i przepływ kapitału, rozdz.3 -Zbliżenie przepisów prawnych) oraz Części VIII – Współpraca finansowa. Na mocy artykułu 69 Układu Europejskiego, ustanawiającego stowarzyszenie między Polską a Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi (realizacja zapisów Układu stanowi bazę przygotowującą nas do przyszłego członkostwa w Unii Europejskiej), Polska deklaruje prowadzenie odpowiednich działań dostosowawczych, zwłaszcza w zakresie prawa bankowego, prawa spółek, rachunkowości, usług finansowych, zasady konkurencji i ochrony konsumenta, nadzoru i systemów regulacyjnych oraz przeciwdziałania procederowi „prania brudnych pieniędzy”. Natomiast zgodnie z artykułem 83 Układu, strony będą współpracować w celu przyjęcia wspólnego zbioru przepisów i norm dotyczących rachunkowości oraz nadzoru i systemów regulacyjnych w dziedzinie bankowości, ubezpieczeń i finansów. Harmonizacja przepisów dotyczących bankowości nastąpić powinna w ciągu 10 lat od podpisania Układu.
Drogowskazem dla kierunku i tempa działań dostosowawczych wynikających z Układu Europejskiego jest tzw. Biała Księga przygotowana przez Komisję Europejską (Por. H. Gronkiewicz – Waltz, Dostosowanie polskiego prawa bankowego do wymogów Unii Europejskiej, w: Europa. Zadanie chrześcijańskie. Księga pamiątkowa z okazji 65 rocznicy urodzin księdza profesora Helmuta Jurosa. Redakcja Aniela Dylus, Warszawa 1998 r., s. 294.) i przyjęta na szczeblu Unii Europejskiej w Cannes (26 – 27.06.1995 r.). Zawiera ona cele i zakres harmonizacji dla państw – kandydatów na członków UE w podstawowych dziedzinach prawa. Unia zaleca w niej krajom aspirującym do członkostwa wdrażanie odpowiednich regulacji, warunkujących funkcjonowanie efektywnego systemu bankowego, w dwóch etapach. Pierwszy etap obejmuje następujące uregulowania:
- ustanowienie zasad podejmowania działalności bankowej i swobodnego świadczenia usług oraz powołanie odpowiednich władz nadzorczych,
- zdefiniowanie kapitału (funduszy własnych) banku, który może być uznawany za podstawę wyliczania regulacji ostrożnościowych o charakterze ilościowym,
- wprowadzenie norm dotyczących współczynnika wypłacalności, ustanawiających minimalną jego wysokość na poziomie 8%,
- utworzenie systemu gwarantowania depozytów w bankach na wypadek niewypłacalności danej instytucji,
- podjęcie działań służących przeciwdziałaniu procederowi „prania brudnych pieniędzy” i wykorzystywania do tych celów sektora finansowego.
W drugim etapie powinny być wprowadzone regulacje w zakresie:
- warunków licencjonowania banków i prowadzenia działalności bankowej oraz kontroli nad zmianami w składzie akcjonariatu banku,
- jednolitych zasad sporządzania sprawozdań finansowych,
- norm ostrożnościowych dotyczących adekwatności kapitału banków wobec ryzyka innego niż ryzyko kredytowe (market risk),
- norm ostrożnościowych dotyczących limitów koncentracji kredytów i innych wierzytelności,
- nadzoru skonsolidowanego nad bankami i grupami bankowymi.
Biała Księga zawiera również podstawowe zasady, które warunkują bezpieczeństwo instytucji finansowych. Należą do nich:
- harmonizacja warunków autoryzacji działalności instytucji finansowych i standardów nadzoru,
- wykonywanie nadzoru przez organy, które wydały licencję na działalność instytucji finansowej,
- wzajemne uznawanie standardów nadzoru bankowego.
Polska zrealizowała niektóre postanowienia Układu Europejskiego ze znacznym wyprzedzeniem. Już w 1991 r. możliwy był swobodny transfer zysków netto w walutach wymienialnych, wypracowanego przez spółki z udziałem kapitału zagranicznego. Od 1993 r. transfer taki jest dopuszczalny z kwot uzyskanych ze sprzedaży akcji i udziałów. Za granicę można było również przekazywać wynagrodzenia osób zagranicznych zatrudnionych w takich spółkach. Ustawa Prawo dewizowe, która weszła w życie 31 grudnia 1994 r. była istotnym posunięciem w ramach realizacji wprowadzenia swobodnego przepływu kapitału między Polską a Unią Europejską. Na podstawie Prawa dewizowego włączono ECU do wartości dewizowych, co automatycznie zakwalifikowało transakcje nominowane w ECU do obrotu dewizowego. Polska waluta została, w ograniczonym zakresie, dopuszczona do transakcji w handlu zagranicznym. Ponadto, od chwili obowiązywania Ustawy, zakres wymienialności złotówki dotyczy wszystkich rodzajów transakcji bieżących i usług. Na tej podstawie, od czerwca 1995 r. Międzynarodowy Fundusz Walutowy uznaje polską walutę za częściowo wymienialną (w odróżnieniu od wymienialności całkowitej).
Jeśli chodzi o liberalizację obrotów kapitałowych, to wprowadzono liberalizację płatności bieżących oraz przepływu kapitałów średnio- i długoterminowych, tj. okresu dłuższego niż 1 rok. Upłynnienie kursu złotego od 16 maja 1995 r. stworzyło dalsze warunki dla liberalizacji obrotów kapitałowych. Udział banku centralnego ogranicza się obecnie do korygujących interwencji, zaś kurs średni określany jest mianem fixingu.
Kolejnym ważnym posunięciem w kierunku liberalizacji przepływów kapitałowych oraz unowocześniania systemu bankowego było zniesienie obowiązku odsprzedaży przez osoby krajowe wpływów walutowych bankom. W wyniku tej decyzji rozszerzono więc uprawnienia do utrzymywania na rachunku środków dewizowych -bez natychmiastowej ich odsprzedaży – poza rachunek zastrzeżony. Zmiana ta została wymuszona częściowo nadmiernymi rezerwami walut obcych. Poza tym, od tej chwili, ryzyko kursowe jest ponoszone nie przez bank, ale przez klienta, który będzie na banku wymuszał rozwój nowych technik zabezpieczających przed ryzykiem, a na systemie finansowym w ogóle – rozwój nowych rynków.
Jeśli idzie o program gwarancji lokat, 14 stycznia 1994 r. przyjęto ustawę o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, która została znowelizowana 20 stycznia 1997 r. Określa ona zasady tworzenia i funkcjonowania ustawowych i dobrowolnych programów gwarancji lokat. Przewiduje także ochronę lokat w złotych polskich i walutach obcych, niezależnie od liczby umów zawartych z bankiem przez wpłacającego. Interes drobnych deponentów chroniony jest jednak tylko deklaratywnie, gdyż brak jest możliwości odebrania licencji bankowi, jeśli nie wywiązuje się on ze swoich zobowiązań względem BFG. Pełne spełnienie wymogów UE wymaga stopniowego podnoszenia progu gwarancyjnego (obecnie jest to 3 tys. ECU, podczas gdy w państwach członkowskich Wspólnot Europejskich 20 tys. ECU). Od 1 stycznia 1998 r. obowiązują dwie nowe ustawy: o NBP i Prawo bankowe. Oba dokumenty są zgodne ze standardem Unii Europejskiej. Ustawa o NBP gwarantuje niezależność banku centralnego poprzez zapis, że głównym celem jego działania jest stabilność cen, za co NBP jest odpowiedzialny przed parlamentem. Ustawa Prawo bankowe z 29 sierpnia 1997 r. przyjęła wiele rozwiązań zalecanych przez dyrektywy (por. E. Fojcik – Mastalska, Prawo bankowe Unii Europejskiej. Mechanizmy i zakres harmonizacji, Wrocław 1995, s. 43 – 64.) Rady Unii Europejskiej. Pierwsza Dyrektywa z 12 grudnia 1977 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw, zarządzeń i postanowień administracyjnych dotyczących podejmowania i prowadzenia działalności przez instytucje kredytowe (77/780/EEC) uzależnia dopuszczalność wydania zezwolenia przez kompetentne władze na działalność „instytucji kredytowej” od posiadania przez co najmniej dwie osoby kierujące działalnością instytucji kredytowej „dostatecznie dobrej reputacji, czy też odpowiedniego doświadczenia dla wykonywania takich obowiązków”, w celu zapewnienia efektywności działania „instytucji kredytowej”.
Nowe Prawo bankowe przyjęło powyższą zasadę i w art. 22 ust. 3 stanowi, iż powołanie dwóch członków zarządu, w tym prezesa zarządu może nastąpić dopiero po wyrażeniu zgody przez Komisję Nadzoru Bankowego. Odmowa udzielenia zgody przez Komisję Nadzoru Bankowego została uzależniona od określonych przesłanek. Podobnie jak w postanowieniach Pierwszej Dyrektywy, Komisja może odmówić udzielenia zgody, jeżeli osoby, mające być powołane nie dają rękojmi prowadzenia działalności w sposób należycie zabezpieczający interesy klientów banku. W przepisie art. 32 Prawa bankowego ustalono minimalną wysokość kapitału założycielskiego, wnoszonego przez założycieli na poziomie 5.000.000 ECU, co jest warunkiem udzielenia autoryzacji „instytucji kredytowej” w myśl art. 4 ust. 1 Drugiej Dyrektywy Rady Wspólnot Europejskich z 15 grudnia 1989 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawodawczych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do tworzenia i prowadzenia instytucji kredytowych i wnosząca poprawki do Dyrektywy 77/780/EEC. W Drugiej Dyrektywie przewidziano dodatkowo możliwość udzielenia autoryzacji szczególnym „instytucjom kredytowym”, których kapitał założycielski nie jest niższy niż 1.000.000 ECU, pod warunkiem powiadomienia Komisji o powodach skorzystania z takiej możliwości. Ustawodawca polski nie wykorzystał tego rozwiązania w Prawie bankowym. Prawo bankowe, generalnie, zapewnia stabilne funkcjonowanie systemu bankowego. Zgodnie z wymogami UE polskie banki muszą utrzymywać współczynnik wypłacalność na poziomie przynajmniej 8%, a w przypadku banków rozpoczynających działalność: 15%.