Za pierwszy etap reformy polskiego systemu bankowego uznaje się wydzielenie[1] ze struktury NBP Powszechnej Kasy Oszczędności – bank państwowy. W drugim etapie rozpoczętym w 1988 r. zapoczątkowano urealnienie stopy procentowej od depozytów i kredytów oraz powołano do życia z dniem 1 maja 1988 r., na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z 11 kwietnia 1988 r., dziewięć banków kredytowych (spółek Skarbu Państwa). Były to:[2]
- Państwowy Bank Kredytowy w Warszawie,[3]
- Bank Depozytowo – Kredytowy w Lublinie,[4]
- Bank Gdański w Gdańsku,[5]
- Bank Przemysłowo – Handlowy w Krakowie,[6]
- Bank Śląski w Katowicach,[7]
- Bank Zachodni we Wrocławiu,[8]
- Pomorski Bank Kredytowy w Szczecinie,[9]
- Powszechny Bank Gospodarczy w Łodzi,[10]
- Wielkopolski Bank Kredytowy w Poznaniu.
Bankom „dziewiątki” przyporządkowano sieć dotychczasowych oddziałów NBP. Stworzono im możliwość różnicowania stawek procentowych oraz opłat za usługi bankowe. Nowe banki odziedziczyły po NBP monopolistyczną pozycję w zakresie kredytów dla wielkich przedsiębiorstw każdego z dziewięciu regionów. Szybko jednak zaczęły odczuwać konkurencję ze strony nowych zakładanych banków. W tej sytuacji same zaczęły rozbudowywać własne sieci na terenie innych regionów, dzięki czemu większość z nich przekształciła się w banki ogólnopolskie.
Niezwykle ważnym przedsięwzięciem w rozwoju polskiego systemu bankowego stało się przyjęcie pod koniec stycznia 1989 r. nowego prawa bankowego i Ustawy o Narodowym Banku Polskim[11].
Zapoczątkowało to trzeci etap reformy. Na mocy tych ustaw banki stały się samodzielnymi, samofinansującymi się jednostkami organizacyjnymi, prowadzącymi działalność na podstawie statutu, polegającą głównie na gromadzeniu środków pieniężnych, przeprowadzaniu rozliczeń pieniężnych oraz udzielaniu kredytów i pożyczek pieniężnych. Banki uzyskały prawo tworzenia spółek prawa handlowego i cywilnego oraz spółdzielni, jak również prowadzenia działalności gospodarczej w innych formach. Zniesiono podmiotowe i terytorialne ograniczenia działalności banków.
Towarzyszyło temu przyznanie jednostkom gospodarczym pełnej swobody wyboru banku. Stworzono warunki do rozwoju konkurencyjności między bankami, co doprowadziło do ich odejścia od specjalizacji branżowej. Istotnej zmianie uległy także relacje między bankami komercyjnymi a bankiem centralnym. Nastąpiło bowiem przejście od metod administracyjnych do oddziaływania na podaż pieniądza i wielkość akcji kredytowej banków przy użyciu narzędzi ekonomicznych, takich jak np. stopy procentowe, rezerwy obowiązkowe, kurs walutowy.
Wszystkie te przedsięwzięcia podjęte w trakcie trzech etapów reformy systemu bankowego doprowadziły do zmian iście rewolucyjnych, do powstania nowej sytuacji. Stąd też pod koniec 1989 r. w Polsce funkcjonowało 26 banków ogólnokrajowych, w tym dziewięć komercyjnych powstałych na bazie oddziałów NBP. Zwycięstwo ruchu „Solidarności” w wyborach parlamentarnych 4 czerwca 1989 r. stworzyło całkowicie nową sytuację. Rozpoczął się proces transformacji ustrojowej, ostateczne odchodzenie od socjalistycznych struktur i wartości, proces tworzenia gospodarki wolnorynkowej.
Z dzisiejszej perspektywy widać jednak, że podwaliny pod dalsze jakościowe zmiany w systemie bankowym zostały położone poprzez reformy lat osiemdziesiątych.
[1] Por. A. Majchrzycka – Guzowska, Finanse i prawo finansowe, cyt. wyd., s. 271. Autorka ta do 1996 r. wyodrębniła cztery etapy reformy polskiego systemu bankowego (s. 271 – 273).
[2] Por. Rozporządzenie Rady Ministrów z 11 kwietnia 1988 r. o utworzeniu Państwowego Banku Kredytowego w Warszawie, Dz. U. nr 21, poz. 137.
[3] Por. Rozporządzenie Rady Ministrów z 11 kwietnia 1988 r. o utworzeniu Banku Depozytowo – Kredytowego w Lublinie, Dz. U. nr 21, poz. 138.
[4] Por. Rozporządzenie Rady Ministrów z 11 kwietnia 1988 r. o utworzeniu Banku Gdańskiego w Gdańsku, Dz. nr 21, poz. 139.
[5] Por. Rozporządzenie Rady Ministrów z 11 kwietnia 1988 r. o utworzeniu Banku Przemysłowo – Handlowego w Krakowie, Dz. U. nr 21, poz. 140.
[6] Por. Rozporządzenie Rady Ministrów z 11 kwietnia 1988 r. o utworzeniu Banku Śląskiego w Katowicach, Dz. nr 21, poz. 141.
[7] Por. Rozporządzenie Rady Ministrów z 11 kwietnia 1988 r. o utworzeniu Banku Zachodniego we Wrocławiu, Dz. U. nr 21, poz. 142.
[8] Por. Rozporządzenie Rady Ministrów z 11 kwietnia 1988 r. o utworzeniu Pomorskiego Banku Kredytowego w Szczecinie, Dz. U. nr 21, poz. 143.
[9] Por. Rozporządzenie Rady Ministrów z 11 kwietnia 1988 r. o utworzeniu Powszechnego Banku Gospodarczego w Łodzi, Dz. U. nr 21, poz. 144.
[10] Por. Rozporządzenie Rady Ministrów z 11 kwietnia 1988 r. o utworzeniu Wielkopolskiego Banku Kredytowego w Poznaniu, Dz. U. nr 21, poz. 145.
[11] Por. Ustawa z 31 stycznia 1989 r. Prawo bankowe, Dz. U. nr 4, poz. 21; tekst jedn. Dz. U. z 1992 r., nr 72, poz. 359 z późn. zmianami; Ustawa z 31 stycznia 1989 r. o Narodowym Banku Polskim, Dz. U. nr 4, poz. 22; tekst jedn. Dz. U. z 1992 r., nr 72, poz. 360 z późn. zmianami.