Gospodarcze znaczenie kredytu

Gospodarcze znaczenie kredytu polega na tym, że przenosi on towary i kapitały na osoby, które mogą ich bardziej celowo i z większym zyskiem użyć, niż dotychczasowy właściciel.[1]

Obok kredytu towarowego występuje kredyt pieniężny, który jest na ogół udzielany przez instytucje specjalnie powołane do tego celu, tj. banki.[2]

Właściwie zaciągnięty kredyt to nie tylko instrument finansowania bieżącej działalności firmy, ale także źródło finansowania inwestycji, które stają się niezbędnym elementem rozwoju każdej firmy [3].

Analizując różnego rodzaju statystyki można zauważyć, że kredyt bankowy pozostaje najpopularniejszym źródłem zewnętrznego finansowania.

Wśród fundamentalnych poglądów na wzrost gospodarczy można wyróżnić kilka hipotez, w tym te odnoszące się do establishmentu. Hipoteza ta dotyczy czynników instytucjonalnych, w których podmioty gospodarcze angażują się w działania mające istotny wpływ na inwestycje w czynniki bezpośrednie, a tym samym wzrost gospodarczy. Stąd rola kredytów bankowych dla sektorów gospodarki może mieć istotny wpływ na wzrost gospodarczy kraju.

Strategie biznesowe sektora bankowego i poszczególnych banków powinny uwzględniać perspektywy wzrostu gospodarczego. Kredyty dla sektora niefinansowego kryją w sobie wiele możliwości, ale też i zagrożeń. Przed kryzysem finansowym 2007-2009 nadmierna i lekkomyślna pożyczka (zwłaszcza na rynku subprime) była jedną z głównych przyczyn nierównowagi na rynkach finansowych.

Powszechną praktyką jest obecnie rozpoznawanie funkcjonowania państw w okresie pokryzysowym. Nadmierna i lekkomyślna polityka kredytowa prowadzona przez kraje/sektory finansowe może mieć znaczący negatywny wpływ na wzrost gospodarczy krajów.

Znaczenie kredytu w gospodarce wynika przede wszystkim z jego zdolności do przemieszczania kapitału pomiędzy podmiotami posiadającymi czasowe nadwyżki finansowe a tymi, które zgłaszają zapotrzebowanie na dodatkowe środki. W gospodarce rynkowej nie wszystkie podmioty osiągają dochody i ponoszą wydatki w tym samym czasie. Część gospodarstw domowych i przedsiębiorstw odkłada środki, podczas gdy inne potrzebują kapitału na inwestycje, zakup dóbr trwałego użytku albo finansowanie bieżącej działalności. Kredyt pozwala połączyć te dwie grupy i wykorzystać dostępne zasoby w sposób bardziej efektywny.

Banki pełnią w tym procesie rolę pośredników finansowych. Gromadzą depozyty, a następnie kierują część pozyskanych środków do kredytobiorców. Dzięki temu oszczędności, które w przeciwnym razie mogłyby pozostawać niewykorzystane, mogą zostać przeznaczone na finansowanie działalności gospodarczej. Kredyt przyczynia się więc do zwiększenia mobilności kapitału i jego przepływu do tych obszarów gospodarki, w których istnieje zapotrzebowanie na finansowanie.

Szczególne znaczenie kredytu widoczne jest w działalności przedsiębiorstw. Firma może osiągać dobre wyniki i posiadać perspektywy rozwoju, a jednocześnie nie dysponować wystarczającymi środkami własnymi do realizacji planowanych inwestycji. Konieczność oczekiwania na zgromadzenie odpowiedniego kapitału mogłaby oznaczać utratę szansy rynkowej, rezygnację z rozwoju albo opóźnienie wdrożenia nowych technologii. Kredyt umożliwia przyspieszenie takich przedsięwzięć.

Przedsiębiorstwo może dzięki kredytowi kupić maszyny, rozbudować zakład, zwiększyć moce produkcyjne, wprowadzić nowe produkty albo wejść na nowe rynki. Jeżeli inwestycja zostanie właściwie zaplanowana i okaże się rentowna, uzyskane dzięki niej przyszłe dochody pozwalają na spłatę zadłużenia, a jednocześnie prowadzą do wzrostu wartości przedsiębiorstwa.

W ten sposób kredyt może przyczyniać się do zwiększenia poziomu inwestycji w całej gospodarce. Im większe możliwości pozyskania kapitału przez przedsiębiorstwa, tym więcej przedsięwzięć może być realizowanych bez konieczności oczekiwania na pełne finansowanie ze środków własnych. Ma to szczególne znaczenie w sektorach wymagających dużych nakładów początkowych, takich jak przemysł, transport, budownictwo, energetyka czy nowoczesne technologie.

Inwestycje finansowane kredytem mogą również wpływać na wzrost produktywności. Zakup nowocześniejszych maszyn, automatyzacja procesów, informatyzacja czy modernizacja infrastruktury pozwalają często produkować więcej przy niższych kosztach jednostkowych. Przedsiębiorstwo może zwiększyć wydajność, poprawić jakość oferowanych produktów i wzmocnić swoją konkurencyjność.

Kredyt pełni także ważną funkcję w finansowaniu kapitału obrotowego. Nawet przedsiębiorstwo rentowne może okresowo doświadczać niedoboru środków pieniężnych, jeżeli wpływy ze sprzedaży pojawiają się później niż konieczność ponoszenia wydatków. Firma musi na przykład zapłacić dostawcom, wypłacić wynagrodzenia oraz uregulować podatki, zanim otrzyma należności od swoich klientów.

W takich warunkach kredyt obrotowy pozwala zachować ciągłość działalności. Bez zewnętrznego finansowania przedsiębiorstwo mogłoby zostać zmuszone do ograniczenia produkcji, zmniejszenia zapasów lub opóźniania płatności. Kredyt pomaga więc utrzymywać płynność finansową i ogranicza ryzyko zakłóceń w działalności operacyjnej.

Znaczenie kredytu jest szczególnie duże w przedsiębiorstwach sezonowych. W wielu branżach ponoszenie kosztów i uzyskiwanie przychodów nie odbywa się równomiernie przez cały rok. Przedsiębiorstwo może przez kilka miesięcy gromadzić zapasy, przygotowywać produkcję albo ponosić inne koszty, podczas gdy większość wpływów uzyskuje dopiero w określonym sezonie. Finansowanie bankowe pozwala pokonać tę czasową nierównowagę.

Kredyt wpływa również na poziom konsumpcji gospodarstw domowych. Osoby fizyczne korzystają z finansowania przede wszystkim wtedy, gdy chcą dokonać większego zakupu bez wcześniejszego zgromadzenia pełnej kwoty. Dotyczy to szczególnie mieszkań i domów, ale także samochodów, wyposażenia gospodarstwa domowego czy innych dóbr trwałych.

Z ekonomicznego punktu widzenia kredyt umożliwia przesunięcie części przyszłej konsumpcji na okres bieżący. Kredytobiorca może wcześniej skorzystać z określonego dobra, ale w przyszłości będzie musiał przeznaczać część swoich dochodów na spłatę zadłużenia. Kredyt nie tworzy więc dochodu w sensie trwałym, lecz zmienia moment, w którym dochód może zostać wykorzystany.

Wzrost dostępności kredytów konsumpcyjnych może zwiększać popyt w gospodarce. Przedsiębiorstwa sprzedają więcej towarów i usług, co może skłaniać je do zwiększenia produkcji, zatrudnienia oraz inwestycji. W ten sposób kredyt udzielany gospodarstwom domowym oddziałuje również pośrednio na sektor przedsiębiorstw.

Podobny mechanizm występuje na rynku mieszkaniowym. Dostępność kredytów hipotecznych zwiększa liczbę gospodarstw domowych zdolnych do zakupu nieruchomości. Większy popyt może przyczyniać się do wzrostu aktywności firm budowlanych, producentów materiałów budowlanych, przedsiębiorstw wykończeniowych oraz wielu innych podmiotów związanych z rynkiem nieruchomości.

Oddziaływanie kredytu na popyt oznacza jednak, że jego rozwój nie zawsze musi prowadzić wyłącznie do pozytywnych rezultatów. Jeżeli wzrost akcji kredytowej jest nadmierny, a podaż dóbr i usług nie zwiększa się odpowiednio szybko, dodatkowy popyt może prowadzić do wzrostu cen. Problem ten może być szczególnie widoczny na rynkach charakteryzujących się ograniczoną podażą, takich jak rynek nieruchomości.

Kredyt wpływa również na sposób alokacji zasobów w gospodarce. Banki, decydując o udzieleniu finansowania, dokonują selekcji przedsięwzięć i kredytobiorców. Kapitał trafia przede wszystkim do podmiotów, które spełniają określone kryteria zdolności kredytowej oraz mają szanse na terminową spłatę zobowiązań.

W idealnych warunkach mechanizm ten powinien sprzyjać kierowaniu kapitału do najbardziej efektywnych zastosowań. Przedsiębiorstwa posiadające dobre projekty inwestycyjne, stabilną sytuację finansową i wysoką zdolność do generowania dochodów powinny mieć większe możliwości uzyskania finansowania. Kredyt może wówczas wspierać rozwój tych podmiotów, które są w stanie najlepiej wykorzystać powierzony im kapitał.

W praktyce proces ten jest bardziej skomplikowany. Bank nie posiada pełnej wiedzy na temat przyszłości przedsiębiorstwa. Może ocenić jego dotychczasowe wyniki, plany i zabezpieczenia, ale nie może mieć całkowitej pewności, że inwestycja zakończy się powodzeniem. Działalność kredytowa zawsze wiąże się więc z ryzykiem.

Z tego względu gospodarcze znaczenie kredytu należy rozpatrywać równocześnie z problemem odpowiedzialnego zarządzania ryzykiem. Zbyt restrykcyjna polityka kredytowa może ograniczać dostęp do kapitału nawet przedsiębiorstwom posiadającym dobre perspektywy rozwoju. Z kolei nadmiernie liberalne udzielanie kredytów może prowadzić do finansowania projektów nieefektywnych i nadmiernego zadłużenia klientów.

Szczególne konsekwencje może mieć szybki wzrost kredytów w okresach dobrej koniunktury. Optymistyczne oczekiwania dotyczące przyszłości mogą prowadzić zarówno banki, jak i kredytobiorców do niedoszacowania ryzyka. Przedsiębiorstwa zaciągają coraz większe zobowiązania, gospodarstwa domowe zwiększają zadłużenie, a banki łagodzą wymagania dotyczące finansowania.

Jeżeli następnie sytuacja gospodarcza ulegnie pogorszeniu, część kredytobiorców może mieć problemy ze spłatą zobowiązań. Wzrost bezrobocia, spadek przychodów przedsiębiorstw, obniżenie cen aktywów albo wzrost kosztów finansowania mogą prowadzić do zwiększenia liczby kredytów zagrożonych.

Doświadczenia kryzysu finansowego lat 2007–2009 pokazały, że skutki nadmiernej ekspansji kredytowej mogą wykraczać daleko poza relacje pomiędzy pojedynczym bankiem i kredytobiorcą. Problemy związane z jakością portfela kredytowego mogą wpływać na stabilność całego sektora finansowego, a następnie przenosić się na gospodarkę realną.

Jeżeli banki ponoszą znaczne straty kredytowe, mogą ograniczać dalsze finansowanie przedsiębiorstw i gospodarstw domowych. Powstaje wtedy sytuacja, w której nawet podmioty znajdujące się w dobrej kondycji mają trudniejszy dostęp do kapitału. Ograniczenie kredytowania prowadzi do zmniejszenia inwestycji i konsumpcji, co może dodatkowo pogłębiać spowolnienie gospodarcze.

Może więc wystąpić swoiste sprzężenie zwrotne. Pogorszenie koniunktury zwiększa problemy kredytobiorców, problemy kredytobiorców powodują straty banków, a banki ograniczają finansowanie, co jeszcze bardziej osłabia aktywność gospodarczą. Z tego względu stabilność sektora bankowego ma duże znaczenie dla przebiegu całego cyklu koniunkturalnego.

Kredyt jest jednocześnie jednym z kanałów oddziaływania polityki pieniężnej na gospodarkę. Zmiany poziomu stóp procentowych wpływają na koszt finansowania bankowego. Jeżeli kredyt staje się droższy, część gospodarstw domowych ogranicza zadłużenie, a przedsiębiorstwa mogą rezygnować z mniej rentownych inwestycji. Popyt na kredyt maleje, co może prowadzić do ograniczenia tempa wzrostu konsumpcji i inwestycji.

Przy niższych kosztach finansowania sytuacja może wyglądać odwrotnie. Większa liczba inwestycji staje się ekonomicznie opłacalna, a gospodarstwa domowe mogą być bardziej skłonne do finansowania większych zakupów kredytem. Zmienia się więc wielkość popytu na środki finansowe i tempo aktywności gospodarczej.

Znaczenie kredytu zależy również od fazy cyklu koniunkturalnego. W okresie ekspansji zapotrzebowanie na finansowanie zwykle rośnie, ponieważ przedsiębiorstwa zwiększają produkcję i inwestycje, a konsumenci są bardziej skłonni do dokonywania większych zakupów. W okresie spowolnienia popyt na kredyt może maleć, a banki stają się bardziej ostrożne w ocenie ryzyka.

Kredyt może również wspierać powstawanie nowych przedsiębiorstw. Założenie firmy często wymaga nakładów na zakup wyposażenia, wynajem lub zakup lokalu, stworzenie zapasów oraz finansowanie pierwszego okresu działalności. Właściciel nie zawsze dysponuje kapitałem wystarczającym do pokrycia wszystkich tych wydatków. Finansowanie zewnętrzne może więc umożliwić rozpoczęcie przedsięwzięcia, które bez dostępu do kredytu nie zostałoby zrealizowane.

Jednocześnie finansowanie młodych przedsiębiorstw jest dla banków bardziej ryzykowne, ponieważ takie podmioty nie posiadają długiej historii finansowej. Właśnie dlatego dostęp do kredytu może być dla nich ograniczony, szczególnie jeżeli nie posiadają majątku mogącego stanowić zabezpieczenie.

Duże znaczenie kredyt ma także dla sektora małych i średnich przedsiębiorstw. Podmioty te zazwyczaj mają mniejsze możliwości pozyskania kapitału poprzez emisję akcji lub obligacji, dlatego finansowanie bankowe odgrywa w ich strukturze kapitałowej szczególną rolę. Dostęp do kredytu może decydować o możliwości zwiększenia skali działalności, zakupu nowoczesnego wyposażenia czy realizacji większego zamówienia.

Kredyt wpływa również na zatrudnienie. Inwestycja sfinansowana przez bank może wymagać zatrudnienia dodatkowych pracowników zarówno w przedsiębiorstwie korzystającym z finansowania, jak i u jego dostawców. Wzrost aktywności inwestycyjnej może więc pośrednio zwiększać popyt na pracę.

Nie każda inwestycja prowadzi jednak do wzrostu zatrudnienia. Finansowanie automatyzacji może na przykład zmniejszać zapotrzebowanie na niektóre rodzaje pracy, a jednocześnie zwiększać popyt na pracowników posiadających inne kwalifikacje. Kredyt wpływa więc nie tylko na liczbę miejsc pracy, ale również na strukturę zatrudnienia.

Istotne jest także oddziaływanie kredytu na konkurencyjność gospodarki. Przedsiębiorstwa posiadające dostęp do finansowania mogą szybciej modernizować technologie, wprowadzać innowacje i zwiększać skalę działalności. Jeżeli kapitał jest kierowany do efektywnych przedsiębiorstw, może to przyczyniać się do wzrostu produktywności oraz poprawy pozycji krajowych firm na rynkach zagranicznych.

Jednocześnie nadmierne zadłużenie może ograniczać przyszłą zdolność przedsiębiorstw do inwestowania. Firma przeznaczająca znaczną część przepływów pieniężnych na spłatę istniejących kredytów ma mniej środków dostępnych na nowe przedsięwzięcia. Zbyt duży poziom długu może więc początkowo przyspieszać rozwój, a następnie stać się czynnikiem go ograniczającym.

Podobne zjawisko może występować w gospodarstwach domowych. Kredyt zwiększa bieżące możliwości konsumpcyjne, ale jego spłata obciąża przyszłe dochody. Jeżeli zadłużenie jest zbyt wysokie, znaczna część wynagrodzenia musi być przeznaczana na raty, co ogranicza bieżącą konsumpcję i możliwość tworzenia oszczędności.

Gospodarcze znaczenie kredytu ma więc charakter dwoisty. Z jednej strony finansowanie bankowe przyspiesza przepływ kapitału, wspiera inwestycje, zwiększa popyt i ułatwia prowadzenie działalności gospodarczej. Z drugiej strony niewłaściwie prowadzona polityka kredytowa może sprzyjać nadmiernemu zadłużeniu, wzrostowi cen aktywów oraz powstawaniu nierównowagi finansowej.

Podstawowe znaczenie ma zatem nie sama wielkość kredytu w gospodarce, lecz sposób jego wykorzystania. Kredyt przeznaczony na rentowne przedsięwzięcia zwiększające zdolności produkcyjne może przyczyniać się do trwałego wzrostu gospodarczego. Kredyt finansujący nieefektywne inwestycje lub nadmierną konsumpcję może natomiast prowadzić do wzrostu zadłużenia bez odpowiedniego zwiększenia przyszłych dochodów.

Równie ważna jest jakość procesu kredytowego. Bank powinien oceniać nie tylko bieżącą wypłacalność klienta, ale również źródło przyszłej spłaty, charakter finansowanego przedsięwzięcia i odporność kredytobiorcy na pogorszenie warunków gospodarczych. Odpowiedzialna polityka kredytowa ma więc znaczenie nie tylko dla bezpieczeństwa pojedynczej instytucji finansowej, ale również dla stabilności całej gospodarki.

Kredyt powinien być postrzegany jako instrument umożliwiający bardziej efektywne wykorzystanie kapitału. Jego istotą jest udostępnienie środków temu podmiotowi, który w danym momencie może wykorzystać je produktywnie, a następnie zwrócić wraz z wynagrodzeniem dla kredytodawcy. W ten sposób dochodzi do połączenia oszczędności jednej grupy uczestników rynku z potrzebami inwestycyjnymi i konsumpcyjnymi innej.

Gospodarcze znaczenie kredytu nie ogranicza się więc do stosunku prawnego pomiędzy bankiem a kredytobiorcą. Każda większa decyzja kredytowa może wywoływać dalsze skutki w gospodarce. Kredyt inwestycyjny prowadzi do zakupów maszyn i usług, kredyt obrotowy umożliwia realizację produkcji, a kredyt konsumpcyjny zwiększa popyt na określone dobra.

Skala tych procesów powoduje, że działalność kredytowa banków wpływa na poziom inwestycji, konsumpcji, produkcji, zatrudnienia i cen. Jest tym samym jednym z ważniejszych mechanizmów funkcjonowania współczesnej gospodarki rynkowej.

Kredyt spełnia swoją pozytywną rolę przede wszystkim wtedy, gdy jest udzielany w sposób odpowiedzialny i trafia do podmiotów posiadających rzeczywistą zdolność do wykorzystania oraz spłaty otrzymanych środków. W takich warunkach może wspierać wzrost gospodarczy, przyspieszać modernizację przedsiębiorstw i zwiększać efektywność wykorzystania oszczędności. Jeżeli jednak rozwój kredytowania zostanie oderwany od rzeczywistej zdolności kredytobiorców do obsługi zadłużenia, ten sam mechanizm może stać się źródłem poważnych problemów dla banków, przedsiębiorstw, gospodarstw domowych i całej gospodarki.