Charakter prawny kredytów i pożyczek

praca podyplomowa

Kredyty są najczęściej wykorzystywanym przez MŚP źródłem finansowania^[1]. Kredyt może być udzielony tylko przez bank^[2], jednak zwyczajowo przyjęte jest również określanie mianem kredytu np. odroczenia zobowiązań handlowych (kredyt kupiecki), czy też płatności ratalnych (w supermarketach). Te ostatnie mylone są najczęściej z kredytami ratalnymi, które są udzielane przez bank. Odrębnym pojęciem jest także kredyt konsumencki, który – w myśl ustawy o kredycie konsumenckim – może przybierać formę^[3]:

• umowy pożyczki,
• umowy kredytu w rozumieniu przepisów prawa bankowego,
• umowy odroczenia konsumentowi terminu spełnienia świadczenia pieniężnego.

Przepisy ustawy o kredycie konsumenckim stosowane są w przypadku, w którym jednocześnie spełnione są następujące warunki^[4]:

• umowa dotyczy kwoty zawierającej się w przedziale 500 – 80 000 zł (lub jej równowartości w walutach obcych),
• konsumentem jest osoba fizyczna, która zawiera umowę z przedsiębiorcą w celu bezpośrednio nie związanym z prowadzoną działalnością gospodarczą,
• termin spłaty zobowiązania jest dłuższy niż 3 miesiące.

Szczegółowe warunki zawarte są w ustawie, należy jednak pamiętać, że w przypadku kredytu konsumenckiego występuje szczególna ochrona prawna konsumenta. M.in. może on spłacić kredyt przed terminem bez ponoszenia dodatkowych opłat, a także odstąpić od umowy w terminie 10 dni od jej podpisania bez podania przyczyny. Kredytodawca obowiązany jest w takim przypadku niezwłocznie zwrócić kredytobiorcy poniesione przez niego koszty udzielanego kredytu, z wyjątkiem opłaty przygotowawczej oraz pobranych przez kredytodawcę opłat związanych z ustanowieniem zabezpieczenia^[5]. Jednocześnie  kredytodawca ma obowiązek poinformować kredytobiorcę o całkowitym koszcie kredytu, w postaci przedstawienia mu rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania kredytu, obliczonej zgodnie z podanym w ustawie wzorem.

Jako synonimy często traktowane są także pojęcia kredytu i pożyczki, chociaż w kategoriach prawno – ekonomicznych znacznie się od siebie różnią:

• „Przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu.”^[6]
• „Przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości.”^[7]

Innymi słowami bank, nie przekazując środków na własność, a oddając je do dyspozycji, może zażądać ich zwrotu jeśli uzna, że kredytobiorca utracił zdolność kredytową. Skutkuje to koniecznością zwrotu środków w terminie 30 dni od daty wypowiedzenia umowy kredytowej^[8], a w sytuacji zagrożenia upadłością kredytobiorcy – w terminie 7 dni. Poza tym kredyt zawsze przeznaczony jest na określony cel, ustalony jest termin jego spłaty, a jego przedmiotem mogą być wyłącznie środki pieniężne.

Pożyczka z kolei może być bezterminowa, a jej cel nie musi zostać sprecyzowany. Obejmuje ona przekazanie na własność rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, więc mogą to być zarówno środki pieniężne, jak i inne dobra. Jeżeli termin zwrotu pożyczki nie jest oznaczony, dłużnik obowiązany jest zwrócić pożyczkę w ciągu sześciu tygodni po wypowiedzeniu przez dającego pożyczkę^[9]. W przypadku określenia w umowie terminu zwrotu przedmiotu pożyczki, umowa powinna precyzować również okres ewentualnego wypowiedzenia. W sytuacji braku określenia okresu wypowiedzenia, terminem zwrotu przedmiotu pożyczki jest termin zapisany w umowie pożyczki, bez możliwości prawnie skutecznego żądania wcześniejszego wydania przedmiotu pożyczki^[10].

Wymienione różnice metodologiczne nabierają istotnego znaczenia w sytuacji, gdy część działalności gospodarczej finansowana jest za pomocą dopłat i aportów wnoszonych przez właścicieli. Taka sytuacja występuje np. w przypadku osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą. Ma to zastosowanie w przypadku zdecydowanej większości przedsiębiorstw mikro, które stanowią ok. 97,5 % ogółu aktywnych przedsiębiorstw w Polsce (odciążenie osoby właściciela pozwala na przeznaczenie większej ilości środków prywatnych na działalność gospodarczą).

^[1]  M. Molo, M. Bielówka, Przegląd…, op. cit., s. 39.

^[2]  Art. 5 ustawy Prawo bankowe z dnia 29 sierpnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 140).

^[3]  Art. 2 ustawy o kredycie konsumenckim z dnia 20 lipca 2001 r. (Dz. U. Nr 100, poz. 1081).

^[4]  Art. 2 oraz art. 3 ustawy o kredycie konsumenckim, op. cit..

^[5]  Art. 11 ustawy o kredycie konsumenckim, op. cit..

^[6]  Art. 69 ustawy Prawo bankowe, op. cit..

^[7]  Art. 720 ustawy Kodeks cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 r., (Dz. U. nr 16, poz. 93).

^[8]  Art. 75 ustawy Prawo bankowe, op. cit.

^[9]  Art. 723 Kodeksu cywilnego, op. cit.

^[10] Zgodnie z przepisami Księgi Trzeciej Kodeksu cywilnego.