Streszczenie pracy dyplomowej jest niewielkim objętościowo fragmentem, ale jego przygotowanie często okazuje się trudniejsze niż napisanie kilku stron zwykłego tekstu. Autor musi bowiem w bardzo ograniczonej przestrzeni przedstawić najważniejsze informacje dotyczące całej pracy. Nie może rozwijać pobocznych zagadnień, szczegółowo omawiać literatury ani opisywać każdego rozdziału osobno. Powinien natomiast umożliwić odbiorcy szybkie zorientowanie się, czego dotyczy praca, jaki problem został w niej podjęty, w jaki sposób przeprowadzono analizę i do jakich wyników doprowadziła.
W pracach z bankowości streszczenie ma dodatkowe znaczenie ze względu na często występującą część analityczną. Praca może dotyczyć kondycji finansowej banku, ryzyka kredytowego, zachowań klientów, kredytów hipotecznych, bankowości mobilnej czy porównania produktów finansowych. W streszczeniu należy więc nie tylko wskazać temat, lecz także pokazać, co rzeczywiście zostało zbadane. Samo stwierdzenie, że „praca poświęcona jest bankowości elektronicznej”, mówi zdecydowanie za mało.
Czym właściwie jest streszczenie pracy?
Streszczenie to syntetyczna informacja o zawartości całego opracowania. Powinno być na tyle kompletne, aby osoba, która nie przeczytała jeszcze pracy, mogła zrozumieć jej podstawowy sens. Jednocześnie powinno być na tyle krótkie, aby można było zapoznać się z nim w ciągu kilku minut.
Najczęściej streszczenie zawiera informację o przedmiocie pracy, jej celu, zakresie, zastosowanych metodach, wykorzystanych danych oraz najważniejszych wynikach i wnioskach. W zależności od wymagań uczelni może mieć kilkaset znaków, kilkaset słów albo zajmować około jednej strony. Nie istnieje jedna długość obowiązująca na wszystkich uczelniach, dlatego przed rozpoczęciem pisania trzeba sprawdzić formalne wytyczne.
Niektóre uczelnie wymagają również przygotowania streszczenia w języku angielskim. W takim przypadku wersja anglojęzyczna powinna odpowiadać treści polskiej, a nie stanowić zupełnie innego opisu pracy. Często wraz ze streszczeniem podaje się również słowa kluczowe.
Streszczenie najlepiej napisać na końcu
Choć streszczenie znajduje się zwykle na początku lub końcu gotowej pracy, najlepiej pisać je dopiero wtedy, gdy całe opracowanie jest już zakończone. Jest to bardzo ważna zasada. Dopiero po przeprowadzeniu badań autor dokładnie wie, jakie uzyskał wyniki i które wnioski są rzeczywiście najważniejsze.
Pisanie streszczenia na początku prowadzi często do sytuacji, w której opisuje ono pierwotne zamierzenia, a nie ostateczny kształt pracy. W trakcie pisania może przecież zmienić się zakres analizy, metoda, dobór danych czy nawet część problemów badawczych.
Jeżeli więc praca dotycząca rentowności banku początkowo miała obejmować lata 2019–2024, a ostatecznie analizowano okres 2020–2025, streszczenie musi odzwierciedlać rzeczywisty zakres. Podobnie w badaniu ankietowym należy podać faktyczną liczbę respondentów, a nie tę, którą planowano uzyskać przed rozpoczęciem badania.
Najlepiej potraktować streszczenie jako ostatni etap merytorycznego opracowania tekstu.
Od czego rozpocząć streszczenie?
Pierwsze zdanie powinno wskazywać temat pracy. Nie trzeba jednak przepisywać tytułu słowo w słowo. Znacznie lepiej krótko przedstawić problem i kontekst.
Jeżeli praca dotyczy bankowości mobilnej, można rozpocząć od stwierdzenia, że opracowanie poświęcono rozwojowi usług mobilnych i ich znaczeniu w obsłudze klientów indywidualnych. Przy pracy dotyczącej ryzyka kredytowego można wskazać, że przedmiotem analizy jest ryzyko związane z działalnością kredytową wybranego banku.
Pierwsze zdania powinny bardzo szybko wprowadzić odbiorcę w problem. Streszczenie nie jest miejscem na rozbudowany wstęp w rodzaju „Bankowość odgrywa niezwykle ważną rolę we współczesnej gospodarce i towarzyszy człowiekowi od wielu wieków”. Taki fragment może być poprawny w rozdziale wprowadzającym, ale w streszczeniu zajmuje miejsce, które powinno zostać przeznaczone na informacje o konkretnej pracy.
Im krótsze jest wymagane streszczenie, tym większe znaczenie ma każde zdanie.
Cel pracy musi znaleźć się w streszczeniu
Jedną z najważniejszych informacji jest cel opracowania. Odbiorca powinien dowiedzieć się, po co praca została przygotowana i co autor zamierzał ustalić.
Jeżeli tematem jest „Analiza sytuacji finansowej banku X w latach 2021–2025”, można napisać, że celem pracy była ocena zmian sytuacji finansowej banku na podstawie wybranych wskaźników rentowności, płynności i efektywności.
W przypadku pracy dotyczącej preferencji klientów można wskazać, że celem było określenie czynników mających największe znaczenie przy wyborze banku przez klientów indywidualnych.
Cel powinien być zgodny z tym, który zapisano we wstępie lub podrozdziale metodologicznym. Niedobrze wygląda sytuacja, w której praca ma inny cel we wstępie, inny w streszczeniu, a jeszcze inny wynika z zakończenia.
Streszczenie nie tworzy więc nowej interpretacji opracowania. Jest skróconą prezentacją tego, co rzeczywiście zostało wykonane.
Trzeba określić zakres pracy
Po wskazaniu celu warto krótko zaznaczyć zakres analizy. W pracy z bankowości jest to szczególnie ważne, ponieważ ten sam problem może być badany na bardzo różne sposoby.
Zakres może obejmować konkretny bank, kilka instytucji, określoną grupę klientów albo cały sektor. Może również dotyczyć wybranego okresu, na przykład lat 2020–2025.
Jeżeli analizowano oferty kredytów hipotecznych pięciu banków, należy to zaznaczyć. Jeśli badanie ankietowe przeprowadzono wśród 150 klientów banków, taka informacja również może być istotna.
Nie ma jednak potrzeby szczegółowego wyliczania wszystkich elementów. Streszczenie powinno sygnalizować zakres, a nie zastępować podrozdział metodologiczny.
Metoda badawcza w kilku zdaniach
Kolejnym obowiązkowym elementem dobrego streszczenia jest informacja o sposobie przeprowadzenia badań. Odbiorca powinien wiedzieć, skąd pochodzą wyniki przedstawione w pracy.
Jeżeli wykorzystano analizę sprawozdań finansowych, warto o tym napisać. Jeśli przeprowadzono ankietę, należy wskazać metodę badania. W przypadku porównania ofert bankowych można wspomnieć o analizie porównawczej.
Przykładowo można napisać, że analizę przeprowadzono na podstawie sprawozdań finansowych i raportów rocznych banku z pięciu kolejnych lat. Innym rozwiązaniem będzie stwierdzenie, że w części empirycznej wykorzystano wyniki badania ankietowego przeprowadzonego wśród klientów indywidualnych.
Nie ma potrzeby opisywania szczegółów narzędzia badawczego. Informacje o liczbie pytań w ankiecie, sposobie kodowania odpowiedzi czy wzorach wszystkich wskaźników powinny znaleźć się w odpowiednim rozdziale pracy, a nie w streszczeniu.
Najważniejsze są wyniki
Streszczenie bez informacji o wynikach jest niepełne. To jeden z częstszych błędów. Autor przedstawia temat, cel, strukturę pracy i metodę, ale nie mówi, czego właściwie się dowiedział.
Jeżeli analiza wykazała poprawę rentowności badanego banku, warto to zaznaczyć. Jeśli z ankiety wynika, że najważniejszym czynnikiem wyboru banku jest wysokość opłat i dostępność aplikacji mobilnej, również powinno pojawić się to w streszczeniu.
Wyniki należy przedstawiać syntetycznie. Nie trzeba podawać wszystkich wartości liczbowych i procentów. Warto wybrać dwie lub trzy najważniejsze obserwacje.
W pracy o ryzyku kredytowym można na przykład wskazać, że analiza wykazała wzrost znaczenia określonego rodzaju ryzyka w badanym okresie oraz zmianę struktury portfela kredytowego. W pracy dotyczącej bankowości mobilnej można podkreślić rosnącą rolę aplikacji jako podstawowego kanału kontaktu klientów z bankiem.
Streszczenie powinno więc mówić nie tylko, co zrobiono, ale również co z tego wynikło.
Wnioski powinny zamykać streszczenie
Ostatnia część streszczenia może zawierać najważniejszy wniosek płynący z przeprowadzonych badań. Nie powinien być zbyt rozbudowany, ale powinien odpowiadać na cel pracy.
Jeżeli celem była ocena sytuacji finansowej banku, warto zakończyć stwierdzeniem, czy sytuację oceniono pozytywnie, negatywnie czy wskazano mieszane tendencje.
Jeśli badano znaczenie bankowości mobilnej, można wskazać, że rozwój kanałów mobilnych stał się jednym z kluczowych kierunków zmian w sposobie obsługi klientów.
Dobre streszczenie kończy się więc rezultatem, a nie informacją w rodzaju „Praca składa się z trzech rozdziałów”. Czytelnik powinien po przeczytaniu ostatniego zdania wiedzieć, jaka jest najważniejsza konkluzja opracowania.
Czy opisywać strukturę rozdziałów?
W streszczeniu zwykle nie ma potrzeby szczegółowego przedstawiania każdego rozdziału. Taki opis znajduje się już najczęściej we wstępie.
Zdania typu „W rozdziale pierwszym przedstawiono pojęcie banku, w drugim omówiono kredyty, natomiast rozdział trzeci zawiera badania” zajmują sporo miejsca, a przekazują niewiele informacji o wartości pracy.
Jeżeli streszczenie może mieć około strony, można bardzo krótko wspomnieć o konstrukcji opracowania, ale nie powinien to być jego główny element. Znacznie ważniejsze są cel, metoda, wyniki i wnioski.
W przypadku bardzo krótkich abstraktów opis struktury można całkowicie pominąć.
Streszczenie a wstęp
Streszczenia nie należy mylić ze wstępem. Wstęp ma wprowadzić czytelnika w problem, uzasadnić wybór tematu, określić cel, zakres, metody oraz przedstawić konstrukcję opracowania. Może mieć kilka stron.
Streszczenie jest natomiast kondensacją całej pracy. Zawiera nie tylko informację o tym, co autor zamierzał zrobić, ale także o tym, jakie uzyskał rezultaty.
To właśnie wyniki stanowią najważniejszą różnicę. We wstępie autor jeszcze nie przedstawia szczegółowo rezultatów badań, ponieważ mają one zostać omówione w dalszej części. W streszczeniu powinny już zostać wskazane.
Nie należy więc kopiować fragmentów wstępu i nazywać ich streszczeniem.
Streszczenie a zakończenie
Podobnie streszczenie nie jest skróconym zakończeniem. Zakończenie koncentruje się przede wszystkim na wynikach, wnioskach, realizacji celu i ewentualnych ograniczeniach badań.
Streszczenie obejmuje natomiast całość: temat, cel, zakres, metodę, wyniki i wnioski. Jest swoistą miniaturą całego opracowania.
Można powiedzieć, że wstęp odpowiada głównie na pytanie „co i dlaczego będzie badane?”, zakończenie – „co z badania wynikło?”, natomiast streszczenie odpowiada jednocześnie na oba te pytania.
Jakiego języka używać?
Streszczenie powinno być napisane językiem prostym, rzeczowym i precyzyjnym. Nie ma w nim miejsca na rozbudowane metafory, długie dygresje czy ozdobne wprowadzenia.
Warto unikać zdań liczących po kilka wersów. Krótsze konstrukcje znacznie lepiej sprawdzają się w tekście, którego zadaniem jest szybkie przekazanie dużej ilości informacji.
Nie oznacza to jednak stosowania stylu telegraficznego. Streszczenie powinno tworzyć spójny tekst, a nie zbiór przypadkowych zdań.
W pracy z bankowości trzeba również zachować poprawność terminologiczną. Jeśli w pracy rozróżnia się rentowność i płynność, nie należy nagle traktować tych pojęć jako synonimów tylko po to, aby skrócić tekst.
Słowa kluczowe
Jeżeli uczelnia wymaga podania słów kluczowych, powinny one dobrze odzwierciedlać temat pracy. Najczęściej wybiera się kilka najważniejszych terminów.
Dla pracy o kredytach hipotecznych mogą to być: bankowość, kredyt hipoteczny, zdolność kredytowa, rynek mieszkaniowy, oprocentowanie.
W pracy dotyczącej ryzyka kredytowego: bank, ryzyko kredytowe, portfel kredytowy, zarządzanie ryzykiem, kredyt.
Nie należy wpisywać bardzo ogólnych słów, które niewiele mówią o temacie, jeżeli można zastosować określenia bardziej precyzyjne.
Słowa kluczowe powinny również odpowiadać terminologii faktycznie stosowanej w pracy.
Przykładowa konstrukcja streszczenia
Dobrze napisane streszczenie można zbudować według prostego schematu. Najpierw należy wskazać temat i przedmiot pracy. Następnie określić jej główny cel i zakres analizy. Kolejne zdania powinny informować o zastosowanych metodach oraz źródłach danych. Najwięcej uwagi trzeba poświęcić najważniejszym wynikom, a całość zakończyć głównym wnioskiem.
Dla pracy dotyczącej sytuacji finansowej banku mogłoby to wyglądać następująco: opracowanie poświęcono ocenie kondycji finansowej wybranego banku w określonym okresie. Głównym celem była analiza zmian rentowności, płynności i struktury podstawowych pozycji bilansowych. Badanie przeprowadzono na podstawie raportów rocznych i sprawozdań finansowych, stosując analizę wskaźnikową oraz porównawczą. Uzyskane wyniki wskazały na poprawę części analizowanych parametrów przy jednoczesnym pogorszeniu innych obszarów działalności. Na ich podstawie sformułowano ocenę zmian sytuacji finansowej banku oraz wskazano czynniki mające największy wpływ na jego wyniki.
Taki opis jest krótki, ale zawiera wszystkie najważniejsze elementy.
Najczęstsze błędy
Jednym z najczęściej popełnianych błędów jest pisanie streszczenia wyłącznie jako opisu tematu. Autor wyjaśnia, czym jest bank, kredyt czy ryzyko, ale nie podaje informacji o własnej pracy.
Drugim problemem jest kopiowanie wstępu. Streszczenie powinno uwzględniać wyniki, których we wstępie jeszcze nie przedstawiono.
Częstym błędem jest również pomijanie metod badawczych. Czytelnik dowiaduje się, do jakich wniosków doszedł autor, ale nie wie, na jakiej podstawie.
Zdarza się także odwrotny problem: streszczenie zamienia się w szczegółowy opis metodologii. Autor podaje liczbę wszystkich pytań ankietowych, nazwy wskaźników, szczegółowe daty i techniczne informacje, przez co brakuje miejsca na wyniki.
Nieprawidłowe jest także umieszczanie w streszczeniu informacji, których nie ma w samej pracy. Streszczenie nie służy do dopisywania nowych wniosków ani rozszerzania analizy.
Streszczenie powinno być zrozumiałe samodzielnie
Bardzo dobrym testem jest przeczytanie streszczenia bez zaglądania do pozostałych części pracy. Powinno być zrozumiałe jako samodzielny tekst.
Nie należy więc pisać „jak wskazano w rozdziale trzecim” albo „zgodnie z powyższą analizą”. Osoba czytająca samo streszczenie nie ma przed sobą tych fragmentów.
Trzeba również unikać skrótów, które nie zostały wcześniej wyjaśnione. Jeżeli konieczne jest użycie specjalistycznego skrótu, warto podać jego pełną nazwę przy pierwszym wystąpieniu.
Streszczenie powinno być samowystarczalne, nawet jeśli oczywiście nie może zastąpić przeczytania całej pracy.
Ostatnia korekta streszczenia
Po napisaniu streszczenia warto odłożyć je na chwilę i później przeczytać ponownie. Należy sprawdzić przede wszystkim, czy każde zdanie przekazuje istotną informację.
Jeśli jakiś fragment można usunąć bez utraty sensu, być może jest zbędny. Streszczenie powinno być jednym z najbardziej skondensowanych elementów całej pracy.
Trzeba również zweryfikować zgodność wszystkich informacji z pracą. Szczególnie łatwo pomylić liczbę respondentów, zakres lat, nazwę metody czy końcowe wyniki, zwłaszcza jeżeli w toku badań wprowadzano zmiany.
Warto także sprawdzić, czy najważniejszy wniosek nie został ukryty pomiędzy mniej istotnymi informacjami. Odbiorca powinien bez trudu dostrzec, do czego doprowadziła przeprowadzona analiza.
Dobre streszczenie pokazuje istotę całej pracy
Napisanie streszczenia wymaga przede wszystkim umiejętności selekcji. Autor powinien spojrzeć na kilkadziesiąt stron własnej pracy i zdecydować, które informacje są absolutnie najważniejsze. Nie trzeba opisywać wszystkich definicji, tabel, rozdziałów ani etapów badań. Trzeba natomiast zachować główną logikę opracowania.
W przypadku pracy z bankowości oznacza to zazwyczaj przedstawienie badanego problemu, celu, analizowanego banku lub grupy podmiotów, okresu badania, wykorzystanych metod oraz najważniejszych rezultatów. Jeżeli tych elementów brakuje, streszczenie nie spełnia swojej funkcji.
Najprostsza metoda kontroli polega na zadaniu sobie kilku pytań: czego dotyczyła moja praca? Co chciałem ustalić? Co dokładnie zbadałem? Jak to zbadałem? Co wykazały wyniki? Jaki jest najważniejszy wniosek? Jeżeli streszczenie zawiera jasną odpowiedź na każde z tych pytań, najprawdopodobniej zostało przygotowane prawidłowo.
Dobre streszczenie nie musi być efektowne językowo. Powinno być przede wszystkim konkretne, zwięzłe i zgodne z rzeczywistą zawartością pracy. Jego zadaniem jest przedstawienie całego opracowania w możliwie najbardziej skondensowanej formie, bez utraty informacji niezbędnych do zrozumienia sensu badań. Właśnie dlatego najlepiej pisać je na samym końcu, kiedy autor zna już nie tylko temat i założenia, ale przede wszystkim rzeczywiste wyniki swojej pracy.